ज्याला आपण महाराष्ट्रातील एक महोत्सव म्हणतो, त्यातला एक महत्त्वाचा दिवस म्हणजे आषाढी एकादशीचा दिवस आज आहे. आषाढी एकादशी म्हणजे केवळ एक धार्मिक सण किंवा तिथी नव्हे; तर ती महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक अन् आत्मिक चैतन्याची एक भव्य अनुभूती आहे. तप्त उन्हाळ्यानंतर पडणाºया पावसाच्या पहिल्या सरी जशा धरणीला तृप्त करतात, तशीच आषाढीची वारी थकलेल्या आणि रोजच्या धकाधुकीत अडकलेल्या मानवी मनाला शांतता अन् आशेचा किरण देते. लक्षावधी वारकरी, डोक्यावर तुळशीवृंदावन आणि हातात चिपळ्या घेऊन ‘ज्ञानबा-तुकाराम’च्या गजरात पंढरपूरच्या दिशेने पाऊल टाकतात, तेव्हा तो प्रवास केवळ भूगोलाचा राहत नाही, तर तो अंतर्मनाचा प्रवास बनतो.
महाराष्ट्राच्या वारकरी संप्रदायाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची ‘समता.’ पंढरपूरच्या वाटेवर श्रीमंत-गरीब, उच्च-नीच, जात-पात असा कोणताही भेदच उरत नाही. रिंगणात धावणारा अश्व असो वा हातात पताका घेऊन चालणारा सामान्य वारकरी, सगळे एकाच विठुरायाचे लेक असतात. आजच्या जगात जिथे विषमता, द्वेष आणि दुरावा वाढताना दिसतो, तिथे वारी ही जगाला समतेचा आणि बंधुत्वाचा शांततापूर्ण संदेश देणारे एक अद्वितीय व्यासपीठ ठरते. संतांनी दिलेली ही शिकवण आजच्या सामाजिक पर्यावरणात अधिकच प्रासंगिक ठरते.
आपल्या दैनंदिन आयुष्यात सुख आणि दु:खाची चक्रे सतत फिरत असतात. कधी परिस्थिती अनुकूल असते, तर कधी संघर्षाची. परंतु, वारकरी तत्त्वज्ञान आपल्याला शिकवते की, संकटांनी खचून न जाता आणि सुखाने हुरळून न जाता जीवनाकडे एका ‘साक्षीभावाने’ पाहिले पाहिजे. जसे वारकरी शेकडो मैल अनवाणी चालताना पायाचे फोड किंवा थकवा विसरून केवळ ध्येयावर (विठ्ठलावर) लक्ष केंद्रित करतात, तसेच माणसानेही आयुष्यातील ताणतणावांना बाजूला सारून अंतर्मनातील आनंदाचा शोध घेतला पाहिजे. हेच आपल्याला वारी आणि आषाढी सांगते.
आजची तरुण पिढीसुद्धा मोठ्या संख्येने वारीत सहभागी होताना दिसते, ही अत्यंत आशादायक गोष्ट आहे. सोशल मीडिया आणि डिजिटल युगात जगणारा तरुण जेव्हा चिपळ्यांच्या तालावर तल्लीन होऊन नाचतो, तेव्हा हे स्पष्ट होते की, महाराष्ट्राच्या या भक्ती परंपरेची मुळे अत्यंत खोलवर रुजलेली आहेत. ही परंपरा केवळ जुन्या विचारांची नाही, तर ती प्रत्येक युगात माणसाला जगण्याचे बळ देणारी जिवंत ऊर्जा आहे.
आषाढी एकादशीच्या या पावन प्रसंगी केवळ पंढरपूरला जाणे किंवा उपवास करणे पुरेसे नाही; तर संतांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालणे, समाजात प्रेम, करुणा आणि बंधुभाव जपणे हीच खरी विठ्ठलपूजा ठरेल. विठुरायाच्या चरणी हीच प्रार्थना की सर्वांच्या आयुष्यात सुख, समृद्धी आणि सुबुद्धी लाभो! आज सगळीकडे राजकीय पक्षांनी, विरोधकांनी द्वेषाच वातावरण निर्माण केलेले असताना बंधुभावाची आणि समतेची शिकवण देणारी हीच वारी समाजाला तारक ठरेल. कारण विठ्ठल-रखमाईची भक्तीची ताकद आणि गजर फार मोठा आहे. हा गजर राजकीय आंदोलक आणि गोंगाट घालणाºया प्रवृत्तींना दूर करेल यात शंका नाही.
काळ बदलला, पिढ्या बदलल्या आणि जीवनशैली गतिमान झाली, तरीही महाराष्ट्राच्या आषाढी वारीची मुळे आणि भक्तीचा गोडवा तसाच कायम आहे. उलट, आजच्या डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या युगात वारीचे स्वरूप अधिक व्यापक आणि जागतिक पातळीवर पोहोचलेले दिसते. आजची वारी ही केवळ ज्येष्ठांची राहिलेली नाही. आयटी क्षेत्रातील व्यावसायिक, तरुण-तरुणी, विद्यार्थी आणि कॉर्पोरेट जगतातील लोक मोठ्या संख्येने हातात टाळ-चिपळ्या घेऊन वारीत सहभागी होत आहेत. लॅपटॉप आणि स्मार्टफोन हाताळणारी ही नवी पिढी रिंगणात पळताना, फुगड्या खेळताना आणि अभंग गाताना तितक्याच तन्मयतेने रमून जाते. हे पाहिल्यावर खरेच समाधान वाटते. एकीकडे झुरळांच्या नावाने अनागोंदी आणि हिंसाचार करू पाहणारी बिघडलेली तरुणाई आणि दुसरीकडे वारीतील ही तरुणाई. इन्स्टाग्राम रील्स, यूट्युब व्हीलॉग्स, फेसबुक लाईव्ह आणि ब्लॉग्सच्या माध्यमातून तरुण वारकरी वारीचा प्रत्येक क्षण जगासमोर मांडत आहेत. वारीतील शिस्त, बंधुभाव आणि निसर्गरम्य दृश्ये थेट जगभरातील लोकांपर्यंत पोहोचत आहेत. यामुळे परदेशात राहणाºया भारतीयांना आणि परदेशी नागरिकांनाही या अलौकिक सोहळ्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेता येत आहे.
वारीचे व्यवस्थापन अधिक सुटसुटीत आणि सुरक्षित करण्यासाठी आता GPS ट्रॅकिंग, वारी अॅप्स आणि डिजिटल नकाशांचा GOOGLE Maps वापर केला जात आहे. दिंडीचे लाईव्ह लोकेशन, वैद्यकीय मदतीची ठिकाणे आणि अन्नछत्रांची माहिती अॅपद्वारे एका क्लिकवर उपलब्ध होते. आजच्या डिजिटल युगातही वारीचा मूळ गाभा- ‘समता, भक्ती आणि शांतता’ अबाधित राहिला आहे. तंत्रज्ञानाने वारीचे बाह्य रूप आधुनिक केले असले, तर तिच्या आत्म्यातील भाव आणि निष्ठा आजही तीच आहे. ही डिजिटल वारी दाखवून देते की, महाराष्ट्राची ही प्राचीन संस्कृती नवीन तंत्रज्ञानाला नाकारत नाही, तर त्याला आत्मसात करून अधिक समृद्ध होते.
भक्तिमार्गाबरोबरच अर्थकारण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था मजबूत करण्याचे काम आमची वारी करते. वारी ही केवळ एक धार्मिक किंवा सांस्कृतिक सोहळा नसून, महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उभारी देणारा एक महत्त्वाचा आर्थिक कणा आहे. आषाढी वारीच्या काळात कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल होते, ज्यामुळे ग्रामीण भागातील विविध क्षेत्रांना मोठा आर्थिक दिलासा मिळतो.
वारीच्या मार्गावर आणि पंढरपूर परिसरात लागणारी लहान-मोठी दुकाने, खाद्यपदार्थांचे स्टॉल्स, पूजा साहित्य, तुळशीच्या माळा, टाळ-पखवाज निर्माते आणि स्थानिक हस्तकला वस्तूंना खूप मोठी मागणी असते. यामुळे ग्रामीण भागातील छोटे व्यावसायिक आणि कारागिरांचा वर्षभराचा रोजगार किंवा मोठा आर्थिक फायदा या काळात होतो. लाखो भाविकांची ने-आण करण्यासाठी एसटी महामंडळाच्या बस, खासगी वाहने, ट्रॅव्हल्स आणि लॉजिस्टिक क्षेत्राला खूप मोठा व्यवसाय मिळतो. याशिवाय पंढरपूर आणि वारीच्या मार्गावरील मुक्कामाच्या ठिकाणी लॉज, मठ, धर्मशाळा आणि घरगुती निवासाच्या सोयींमधून स्थानिक लोकांना चांगला आर्थिक रोजगार उपलब्ध होतो. वारीच्या काळात भाजीपाला, दूध, धान्य, फळे आणि उपवासाच्या पदार्थांची मागणी प्रचंड वाढते. यामुळे थेट शेतकºयांना त्यांच्या शेतमालाला योग्य दर मिळून बाजारपेठ उपलब्ध होते. वारीतील अर्थकारण हे कोणत्याही एका मोठ्या कॉर्पोरेट घराण्याभोवती केंद्रित नसून ते अत्यंत विकेंद्रित आणि सर्वसमावेशक आहे. रस्त्यावरील किरकोळ विक्रेत्यापासून ते मोठ्या व्यापाºयापर्यंत सर्वांनाच या उत्सवाचा प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष आर्थिक लाभ मिळतो. थोडक्यात सांगायचे तर, विठ्ठलभक्ती ही केवळ आत्मिक तृप्ती देत नाही, तर ग्रामीण महाराष्ट्राच्या अर्थव्यवस्थेत प्राण फुंकण्याचे कामही करते.
