लोकशाही म्हणजे जमावशाही नव्हे

दिल्लीतील जंतरमंतर येथील ‘झुरळ’ विद्यार्थी-युवा आंदोलनाला ज्या पक्षांनी, नेत्यांनी आणि प्रमुख व्यक्तींनी उघडपणे किंवा अप्रत्यक्षपणे पाठिंबा दिला होता, ते रांचीच्या मुंडा स्टेडियममध्ये अनुपस्थित होते. किंवा असे म्हणता येईल की, एका ठिकाणी एका प्रकारचा पक्ष सत्तेवर होता, तर दुसºया ठिकाणी दुसरा गट सत्तेवर होता. दोन्ही ठिकाणी मुद्दा शैक्षणिक परीक्षांमधील अनियमिततेच्या विरोधात होता. या तुलनात्मक विश्लेषणातून काय दिसून येते?

युवा शक्तीबद्दल किंवा आजच्या भाषेत ‘जेन-झी’बद्दल, होणाºया एकतर्फी टीकाटिप्पणीला सारासार विचार करूनच पारखणे चांगले. प्रत्येक युगात तरुणांमध्ये प्रचंड ऊर्जा, आदर्श आणि न्यायाची भावना असते. त्यामुळे, कधी कधी, वारंवार होणाºया गोंधळांविरुद्ध किंवा अन्यायकारक घटनांविरुद्धचा त्यांचा असंतोष ‘युवा चळवळी’चे रूप घेतो. जेव्हा प्रस्थापित राजकीय पक्षांकडे चांगल्या नेत्यांची कमतरता असते, तेव्हा असे अनेकदा घडते. मग, एखादी घटना अनपेक्षितपणे काही तरुणांना समोर आणते.

जसे अलीकडेच घडले, जेव्हा सरन्यायाधीशांनी एका विशिष्ट संदर्भात ‘झुरळ’ हा शब्द वापरला. जर इतर कोणत्याही राष्ट्रीय नेत्याने अशा शब्दाला विरोध केला असता, तर ‘झुरळ जनता पार्टी’ला मिळालेल्या उपहासात्मक प्रतिसादाला कदाचित इतका अनपेक्षित पाठिंबा मिळाला नसता. अशा प्रकारे, ‘झुरळ चळवळी’चा उदय हा देखील आपल्या राजकीय पक्षांच्या सामूहिक उदासीनतेचाच परिणाम होता.

राष्ट्रीय राजकारणातील जनता पक्षापासून ते आसाममधील आसू आणि आम आदमी पक्षापर्यंत, हे दिसून आले आहे की, विद्यार्थी आणि तरुणांचे शोषण हे व्यावसायिक नेत्यांकडून प्रामुख्याने केले जाते. एकदा का त्यांचे काम झाले आणि त्यांना सत्ता मिळाली की, नेते अगदी प्रमुख विचारवंत आणि कायदेतज्ज्ञांनाही दुधातील माशीप्रमाणे फेकून देतात. त्यामुळे, राजकारणात दूरदृष्टी, दृढनिश्चय आणि विवेक यांना चिरस्थायी महत्त्व आहे.

जर कोणत्याही चळवळीत विवेकी नेत्याचा अभाव असेल, तर ती चुकीच्या दिशेने जाण्याचा खरा धोका असतो. तथापि, दृढनिश्चय, समर्पण आणि साधनसंपन्नता यांसारखे गुण कट्टरतावादी आणि मूलतत्त्ववाद्यांमध्येही आढळू शकतात. त्यामुळे, गर्दीच्या प्रभावाखाली येण्याबाबत सावधगिरी बाळगली पाहिजे, कारण ती अनेकदा अविचारी असते.

तिला नेहमीच कोणीतरी दुसºयाकडून हाताळले जात असते. एकदा का गर्दीच्या मनात खोट्या कल्पना रुजल्या की, ती गर्दी आपल्यातील व्यक्तींवरही नियंत्रण ठेवू शकते. जेपी चळवळीपासून ते कॉक्रोच पार्टीच्या संसद मोर्चापर्यंत, बहुतेक गर्दीच्या आंदोलनांमध्ये हे दिसून आले आहे. एकंदरीत, हे प्रकरण ना सरळ आहे ना एकतर्फी. हीच राजकारणाची गुंतागुंत आहे. जे दिसते त्यापेक्षा बरेच काही लपवलेले असते. यातील बहुतेक छुपे हेतू आणि प्रेरणा अयोग्य असतात. म्हणूनच त्या लपवल्या जातात, पण केवळ निष्पाप विद्यार्थी आणि तरुणच नव्हे, तर सामान्य लोकही त्याबद्दल अनभिज्ञ राहतात. म्हणूनच, विशेषत: लोकशाहीमध्ये, आमिष दाखवणे, चिथावणी देणे, मोठी आश्वासने देणे आणि स्वप्नांचे वचन देण्याची प्रथा आहे. कोणत्याही मार्गाने अधिक लोकांना आकर्षित करणे हे सामान्य नेत्यांचे ध्येय असते. जमावाची मानसिकता भडकवून हे सर्वात सहजपणे साध्य केले जाते.

म्हणूनच नेत्यांचा गट गर्दीची खुशामत करतो. याचा सर्वात सामान्य प्रकार म्हणजे प्रत्येक वेळी ‘जनतेची’ स्तुती करणे. तरीही, जनता कधीही कोणतेही धोरण ठरवत नाही. केवळ चांगले किंवा वाईट नेतेच त्यांच्या नावाने हे करतात. हे एक निर्विवाद सत्य आहे की, कोणतीही जनसमुदायाच्या नेतृत्वाखालील चळवळ तिची घोषित ध्येये साध्य करत नाही. तिची शक्ती केवळ सत्ता बदलाकडे नेते. ज्याप्रकारे या गर्दीत घुसायचा विविध विरोधी पक्षांचे नेते प्रयत्न करत होते ते अत्यंत हास्यास्पद होते. या पक्षांमध्ये कोणताही दम राहिलेला नाही, गर्दी जमत नाही म्हणून हे मिळेल त्या गर्दीत घुसतात असा तो प्रकार होता.

नवीन सरकार चांगली धोरणे लागू करते की, परिस्थिती पूर्वीपेक्षा अधिक बिघडवते, हे पूर्णपणे नवीन नेत्यांच्या विवेकबुद्धीवर आणि क्षमतेवर अवलंबून असते. हा कल पन्नास वर्षांच्या भारतीय अनुभवाने सिद्ध झाला आहे. जेपींच्या विद्यार्थी चळवळीने आणि आॅल आसाम स्टुडंट्स युनियनने अखेरीस सरकार पाडले, परंतु ‘भ्रष्टाचार संपवणे’ किंवा ‘परकीय घुसखोरी थांबवणे’ ही त्यांची घोषित उद्दिष्ट्ये साध्य झाली नाहीत. इतकेच नव्हे तर, परिस्थिती आणखी बिघडली.

केवळ गर्दी, घोषणा आणि आवेशावर अवलंबून राहणे व्यर्थ आहे. राजकारणात शॉर्टकटने धोरणात्मक यश मिळवणे अशक्य आहे. असे यश केवळ नेते आणि पक्षांऐवजी, मुद्द्यांवर शांतपणे विचार करूनच मिळवता येते. तथापि, यासाठी संयम आणि सामाजिक जाणीव आवश्यक असते, तर व्यावसायिक नेते आपल्या पक्षीय जाणिवेचा फायदा उचलण्याचा प्रयत्न करतात. त्यामुळे, उत्स्फूर्त आंदोलनांमध्येही, ते उघडपणे किंवा गुप्तपणे स्वत:च्या स्वार्थासाठी त्यांचा गैरफायदा घेण्याच्या संधी शोधतात. यामुळेच मोठी आंदोलनेसुद्धा आपली घोषित उद्दिष्ट्ये साध्य करण्यात अयशस्वी ठरतात. त्यांची सुरुवात एका वैध समस्येने होते, परंतु त्यावर वैज्ञानिक उपाय केवळ सामाजिक भावनेतूनच मिळू शकतो, तर पक्षीय स्पर्धा त्यांना अपरिहार्यपणे एका किंवा दुसºया बाजूला खेचते. त्यानुसार, समस्येवर योग्य विचार करून योग्य उपायावर सहमत होण्याऐवजी, पक्षीय गट एकमेकांना कमी लेखण्याचा मार्ग अवलंबतात. वक्तृत्वाच्या माध्यमातून लोकांना एक सोपा मार्ग दाखवला जातो.

अशा प्रकारे, सत्ता बदलते, पण समस्या तशीच राहते. कोणत्याही चळवळीत घोषणाबाजीने क्वचितच काही साध्य होते. याउलट, जमावाला बळ देणे आणि त्याच्यापुढे झुकणे हे एका मोठ्या संकटाला आमंत्रण देण्यासारखे ठरू शकते. मूठभर धूर्त व्यक्ती जनतेच्या नावाखाली सामान्य लोकांचे शोषण करतात. कोणत्याही चळवळीची उघड स्तुती करणे किंवा सहजपणे निंदा करणे अयोग्य आहे. राजकारणात सर्व काही निर्णायक व्यक्तींवर अवलंबून असते. केवळ सुज्ञ आणि वचनबद्ध व्यक्ती निर्णायक पदांवर असतील तरच सकारात्मक परिणाम साधता येतात.

आत्मनिवेदन भक्ती (दशक ४ समास ९)

दासबोधातील चौथ्या दशकातील नवव्या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी आत्मनिवेदन भक्ती म्हणजे काय याचे विवेचन केलेले आहे. ‘आत्मनिवेदन’ ही नवविधा भक्तीची अंतिम आणि सर्वोच्च पायरी आहे. ‘आत्म’ म्हणजे स्वत:चे अस्तित्व आणि ‘निवेदन’ म्हणजे अर्पण करणे. स्वत:चे शरीर, मन, बुद्धी, अहंकार आणि सर्व अस्तित्व ईश्वराला समर्पित करून, ‘मी आणि ईश्वर वेगळे नाहीच’ या अद्वैत भावाची प्राप्ती करून घेणे म्हणजेच आत्मनिवेदन भक्ती.

या आत्मनिवेदन भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व काय आहेत तर सर्वात प्रथम या भक्ती प्रकारात अहंकाराचा पूर्ण लय होतो. पहिली ते आठवी भक्ती करताना ‘मी भक्त आहे आणि तो ईश्वर आहे’ हा भेद असतो. पण नवव्या पायरीवर ‘मी’ ही भावनाच संपून जाते. संत एकनाथांनी दत्ताच्या आरतीत म्हटले आहे की, मी तू पणाची झाली बोळवण तो प्रकार इथे पाहायला मिळतो.

याशिवाय अद्वैत ज्ञान इथे दिसून येते. ज्याप्रमाणे नदी समुद्राला मिळाल्यावर आपले वेगळे अस्तित्व गमावून समुद्रच बनून जाते, तसेच भक्त ईश्वरात लीन होऊन ईश्वररूप बनतो. या प्रकारात मोक्ष आणि मुक्तीचा मार्ग दिसतो. ही भक्ती म्हणजे आत्मज्ञानाची प्राप्तीच असते. सर्व दु:खांतून, जन्माच्या फेºयांतून आणि भ्रमातून कायमची मुक्ती मिळणे हेच याचे फलित आहे.

समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन आणि व्यावहारिक निरुपण याचा विचार करता समर्थ रामदास स्वामी यांनी आत्मनिवेदनाचा विचार अतिशय तत्त्वज्ञानात्मक आणि सोप्या पद्धतीने मांडला आहे. या भक्तीत ‘मी कोण?’ याचा शोध ते घेतात. आत्मनिवेदन करण्यासाठी आधी ‘मी कोण आहे?’ हे शोधावे लागते. हे शरीर, मन किंवा बुद्धी म्हणजेच ‘मी’ नव्हे, तर मी शुद्ध आत्मा आहे हे ओळखणे. त्यासाठी विवेक आणि आत्मविचार करावा लागतो. जगातील सर्व गोष्टी नश्वर आहेत आणि केवळ एकच परमात्मा शाश्वत आहे, हा विवेक जागृत झाल्यावरच आत्मनिवेदन शक्य होते.

या भक्ती प्रकारात सर्वस्व समर्पण ही भावना असते. आपले गुण-अवगुण, कर्मे आणि कर्माची फळे सर्व काही ईश्वराला अर्पण करून ‘सर्व काही तूच आहेस’ या भावात राहणे, म्हणजे आत्मनिवेदन भक्ती.

या आत्मनिवेदन भक्तीचे फलित काय आहे तर या भक्तीमुळे भक्ताला परम शांती, परमानंद आणि मोक्ष मिळतो. भक्ताला संपूर्ण सृष्टीत केवळ आणि केवळ भगवंतच दिसू लागतो. थोडक्यात सांगायचे तर स्वत:चे अस्तित्व ईश्वरात पूर्णपणे विलीन करून ईश्वरी रूप होणे हीच भक्तीची पराकाष्ठा म्हणजे आत्मनिवेदन भक्ती होय. आत्मनिवेदन भक्ती ही नवविधा भक्तीतील नववी आणि सर्वोच्च पायरी मानली जाते. यामध्ये भक्त ‘मी’ आणि ‘माझे’ या संकल्पनेचा त्याग करतो. स्वत:ला ईश्वराचे केवळ एक साधन मानतो. शरीराचा किंवा बुद्धीचा अहंकार गळून पडणे ही या भक्तीची मुख्य अट आहे. भक्त आणि ईश्वर यांच्यातील वेगळेपणा संपून भक्त ईश्वराशी एकरूप होतो. अशा भक्ती करणाºया काही विभूतींची उदाहरणे द्यायचे झाले तर सर्वात प्रथम संत ज्ञानेश्वर महाराज यांचे उदाहरण द्यावे लागेल. त्यांनी स्वत:चे संपूर्ण जीवन आणि ज्ञान ईश्वराला अर्पण केले. ‘ज्ञानेश्वरी’च्या शेवटी त्यांनी मागितलेले ‘पसायदान’ हे विश्वात्मक देवाप्रति असलेल्या आत्मनिवेदनाचेच प्रतीक आहे. आपले मुख्य कार्य झाल्यावर त्यांनी कोणत्याही अभंगात किंवा रचनेत ज्ञाना म्हणे असे न म्हणता बाप रखुमादेवी यांच्या नावाने केले आहे. म्हणजे ते इतके विठ्ठलमय होऊन गेले होते. की या रचना मी नाही तर साक्षात पांडुरंगाने केलेल्या आहेत, मी त्याच्यात असल्याने त्या झाल्या आहेत असे त्यांनी दाखवून दिलेले आहे.

याशिवाय संत तुकाराम महाराजांचे उदाहरण द्यावे लागेल. तुका म्हणे आता उरलो उपकारापुरता किंवा माझे मज झाले वैरी यांसारख्या अभंगांमधून त्यांनी आपला अहंकार आणि अस्तित्व विठ्ठलाच्या चरणी पूर्णपणे समर्पित केल्याचे स्पष्ट होते. पुराण कथांमध्ये जायचे झाले तर भक्त प्रल्हादाचे उदाहरण देता येईल. दैत्यकुळात जन्म घेऊनही प्रल्हादाने सर्व संकटांत स्वत:चे अस्तित्व आणि प्राण भगवंतांच्या हाती सोपवले होते. राक्षसकुळातील बळी राजा हे एक उदाहरण देता येईल. भगवंतांच्या वामन अवताराला तिसरे पाऊल ठेवण्यासाठी जागा कमी पडली, तेव्हा बळीराजाने स्वत:चे मस्तक पुढे केले आणि स्वत:ला पूर्णपणे समर्पित केले. नंतरच्या काळात संत मीराबाई हे आत्मनिवेदन भक्तीचे उत्तम उदाहरण आहे. मीराबार्इंनी संसार व लोकलाजेचा त्याग करून ‘मेरो तो गिरधर गोपाल, दूसरो न कोई’ म्हणत स्वत:चे सर्वस्व श्रीकृष्णाला अर्पण केले होते.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

सर्वोच्च न्यायालयाची चौकशी समिती

नीट-यूजी प्रश्नपत्रिका फुटीप्रकरणी शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याच्या मागणीसाठी कॉक्रोज जनता पार्टीने काढलेल्या संसद मोर्चादरम्यान झालेल्या हिंसाचाराची चौकशी करण्यासाठी सर्वोच्च न्यायालयाने स्थापन केलेली पाच सदस्यीय समिती आपला अहवाल कधी सादर करेल, हे अस्पष्ट आहे. या समितीसाठी कालमर्यादा निश्चित केली असती तर बरे झाले असते.

नि:संशयपणे, या प्रकरणात एका निष्पक्ष चौकशी समितीची गरज होती. सर्वोच्च न्यायालयाने ही गरज पूर्ण केली. आता, सर्वोच्च न्यायालय आणि उच्च न्यायालयाचे माजी न्यायाधीश तसेच निवृत्त पोलीस अधिकाºयांचा समावेश असलेल्या या समितीने आपला अहवाल लवकरात लवकर सादर करणे सर्वोत्तम ठरेल, जेणेकरून संसद मोर्चादरम्यान झालेल्या हिंसाचाराच्या कारणांसंदर्भातील आरोप-प्रत्यारोपांचे चक्र संपुष्टात येऊ शकेल.

या प्रश्नांची स्पष्ट उत्तरे मिळणे आवश्यक आहे की, कॉक्रोज जनता पार्टीच्या समर्थकांच्या जमावात हिंसक प्रवृत्तीचे घटक होते का, की पोलिसांनी विनाकारण अतिरिक्त बळाचा वापर केला? या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना, सर्वोच्च न्यायालयाच्या समितीने हेदेखील स्पष्ट करणे उचित ठरेल की, परवानगीशिवाय काढण्यात आलेल्या काँक्रोज जनता पार्टीच्या संसद मोर्चाला आणि तेही संसदेचे अधिवेशन सुरू असताना, पोलिसांनी संसद परिसरात प्रवेश करण्याची परवानगी द्यायला हवी होती का?

जर एखादा जमाव संसद किंवा विधानसभेच्या दिशेने मोर्चा काढत असेल, तर त्याला थांबवणे ही पोलिसांची जबाबदारी आहे. अलीकडेच झारखंडमध्ये असेच घडले. संसद किंवा विधानसभेकडे मोर्चा नेणाºया जमावाला रोखण्यासाठी पोलिसांनी किती बळाचा वापर करावा, हे ठरवणे कितीही उच्च अधिकार असलेल्या समितीसाठीही अवघड असते. हा निर्णय केवळ पोलीसच घटनास्थळी जमावाच्या वृत्तीनुसार घेऊ शकतात.

अशा परिस्थितीत, या समितीने आंदोलनांसाठी एक कार्यप्रणाली (प्रोटोकॉल) स्थापित करणे उचित ठरेल, ज्याची गरज सर्वोच्च न्यायालयाने नमूद केली होती. याकडे दुर्लक्ष करता कामा नये की, सर्वोच्च न्यायालयाची समिती केवळ काँक्रोज जनता पार्टी आणि विरोधी पक्षांच्या आरोपांचीच चौकशी करणार नाही. ती पोलिसांवर हल्ला करणे आणि सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान करण्याच्या आरोपांचीही चौकशी करेल.

हे आवश्यक आहे, कारण काँक्रोज जनता पार्टीने आणि विरोधी पक्षांनी असे वातावरण निर्माण केले होते की, जणू काही जमावाने काहीही केलेच नाही, तो पूर्णपणे शांततापूर्ण आणि संयमित होता, तरीही पोलिसांनी अश्रुधूर, लाठीचार्ज आणि पॅलेट गनचा वापर केला. वस्तुस्थिती तशी नव्हती हे यावरून स्पष्ट होते की, संसद मोर्चादरम्यान, पोलिसांच्या बळाच्या वापरामुळे अनेक आंदोलक जखमी झाले, तसेच जमावाने बॅरिकेड्स तोडून पोलिसांवर दगडफेक केल्याने अनेक पोलीस कर्मचारीही जखमी झाले. सगळा देशच नाही तर जगभर टीव्हीवरून हे आंदोलक दगडफेक आणि नंगानाच करताना दिसत असताना पोलिसांनी उगाच प्रतिबंध केला हे म्हणणे खोटारडेपणाचे आहे. काँग्रेस आणि राहुल गांधींना जनमान्यता नसल्याने त्या गर्दीत घुसून फायदा उठवण्यासाठी ते याची मागणी करत आहेत. पण या समितीने चौकशी करून लवकरात लवकर अहवाल दिला पाहिजे. दूध का दूध आणि पानी का पानी होऊ दे एकदाचे. पंतप्रधानांनी म्हटल्याप्रमाणे हे आंदोलन होते की दिमागी नक्षलवाद होता हे यातूनच समोर येणार हे नक्की.

हे लवकर करणे गरजेच आहे. कारण या आंदोलनजीवींनी हे एक नवे पायंडे पाडायला सुरुवात केली तर देशाची लोकशाही धोक्यात येईल. जनतेने निवडून दिलेला नेता, लोकशाही मार्गाने जनाधाराने निवडून येणाºया चांगल्या माणसाला जर अशा प्रकारे दहशतवाद माजवून आंदोलनातून राजीनामा देणे भाग पाडले जात असेल तर हे संविधानविरोधी आहे. सत्ता मिळत नाही म्हणून गेल्या काही वर्षांपासून काँग्रेसने दहशतवाद आणि आंदोलनातून लोकशाही मोडण्याचे प्रकार चालवले आहेत. हे अत्यंत घातक आहे. हा प्रकार म्हणजे संविधानाचा अपमान आहे. २०२०ला शेतकºयांच्या हितासाठी केलेले तीन कायदे याच राहुल गांधींनी दलालांच्या मदतीने आणि कॅनडातून आलेल्या खलिस्थानी दहशतवाद्यांच्या मदतीने मागे घेण्यास भाग पाडले. त्यावेळी लाल किल्ल्यावर हल्ला करण्याचा प्रयत्नही या दहशतवाद्यांनी केला होता. आजही असेच दिमागी दहशतवादी हाताशी धरून काँग्रेस गलिच्छ राजकारण करत आहे. त्याला आळा घातला पाहिजे. असे केलेले कायदे दहशतवादाचे जोरावर मागे घेण्याची प्रथा पडली तर संसदेचा उपयोग काय? बहुमत असलेल्या सरकारचा उपयोग काय? ते शेतकºयांचे कायदे झाले असते तर आज कर्जमाफी करा, अशी मागणी शेतकºयांना करायला लागली नसती. पण ते आंदोलक शेतकरी नव्हते तर दलाल होते, खलिस्थानी होते. शेतकºयांना त्या कायद्यात काय आहे याचा मसुदा कळूच दिला गेला नाही. त्यामुळे शेतकºयांची फसवणूक केली गेली. जंतरमंतरवरच्या आंदोलनातही नीटचे कोणीच नव्हते. नीटचे विद्यार्थी अभ्यास करून आपले करिअरकडे लक्ष देत होते. पण हे संधिसाधूंचे, अमेरिका आणि परकीय पैशांच्या मदतीवरचे आंदोलन होते. म्हणून त्याची समितीने चौकशी करून हा बुरखा फाडला पाहिजे.

सख्य भक्ती (दशक ४ समास ८)

दासबोधातील चौथ्या दशकातील आठव्या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी सख्य भक्ती म्हणजे काय? याचे विवेचन केलेले आहे. ‘सख्य’ म्हणजे ईश्वराला आपला परम मित्र, सखा किंवा सख्खा सोबती मानणे. ईश्वराशी भयाचे किंवा अंतराचे नाते न ठेवता अत्यंत आपुलकीचे, प्रेमाचे आणि विश्वासाचे नाते जोडणे म्हणजेच सख्य भक्ती. अर्जुन आणि श्रीकृष्ण, तसेच सुदामा आणि श्रीकृष्ण यांची मैत्री हे सख्य भक्तीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

सख्य भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व म्हणजे हे भयमुक्त नाते असते. इतर भक्तींमध्ये ईश्वराबद्दल एक प्रकारचा आदरयुक्तधाक असतो, पण सख्य भक्तीत भीती पूर्णपणे गळून पडते. भक्त ईश्वराशी मनमोकळेपणे बोलू शकतो. सगळी नाती आपल्याला जन्माने मिळतात. पण मैत्रीचे नाते हे आपण निवडलेले असते. या मैत्रीत आपण मित्राशी कोणत्याही विषयावर, कोणत्याही प्रकारे बोलू शकतो. एकमेकांचा एकमेकांवर हक्क असतो. आपल्या मित्राशी आपण प्रेमाने बोलूही शकतो आणि भांडूही शकतो. संत जनाबाईनेही विठ्ठलाशी जोडलेले नाते हे सख्य भक्तीचेच होते. म्हणून तर तो मित्रत्वाच्या नात्याने तिला मदतीला यायचा. दळण दळून द्यायचा. तिच्या खोड्या काढायचा आणि जनाबाई त्याला शिव्याही द्यायची. मैत्रीचे हे नाते अत्यंत विलक्षण असे असते. म्हणूनच ते अतूट असते.

या भक्तीत सुख-दु:खाची देवाणघेवाण होते. मित्र जसे एकमेकांशी सर्व काही शेअर करतात, तसेच भक्त आपल्या मनातील सर्व आनंद, वेदना, चुका आणि भावना ईश्वरासमोर उघड्या करतो. कारण या ठिकाणी त्याचा देवावर अढळ विश्वास असतो. ‘माझा मित्र ईश्वर नेहमी माझ्यासोबत आहे आणि तो माझे रक्षण करेल’ हा अढळ विश्वास या भक्तीचा पाया आहे.

या भक्ती प्रकाराकडे समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन आणि व्यावहारिक निरुपण फार महत्त्वाचे आहे. समर्थ रामदास स्वामींनी सख्य भक्तीचे स्वरूप स्पष्ट करताना अनन्यता हा दृष्टिकोन दाखवला आहे. जसे खरा मित्र कधीही साथ सोडत नाही, तसेच भक्ताने ईश्वराला सोडून इतर कशाचाही आश्रय घेऊ नये. त्याचप्रमाणे समान भाव हा एक यातील गुण दाखवला आहे. मैत्रीत लहान-मोठा असा भेद नसतो. ईश्वर भक्ताच्या प्रेमापोटी त्याच्या पातळीवर येऊन त्याला मदत करतो. त्याचप्रमाणे या भक्तीप्रकारात सत्य मार्गदर्शन होत असते. जसा चांगला मित्र वाईट मार्गापासून वाचवतो, तसेच ईश्वर सख्याच्या रूपाने भक्ताला संकटात मार्गदर्शन करतो, जसे श्रीकृष्णाने अर्जुनाला गीतोपदेश केला. त्याला चुकीच्या मार्गावर जाण्यापासून, भरकटण्यापासून कृष्णाने वाचवले.

या सख्य भक्तीचे फलित काय आहे हे सांगताना समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात, सख्य भक्तीमुळे जीवनातील एकटेपणा पूर्णपणे नष्ट होतो. माणसाला प्रत्येक क्षणी एका समर्थ आणि प्रेमळ मित्राची सोबत जाणवते. थोडक्यात, ईश्वराला आपला खरा आणि एकमेव मित्र मानून त्याच्यावर पूर्ण निष्ठा ठेवणे म्हणजे सख्य भक्ती. सख्य भक्ती ही नवविधा भक्तीपैकी एक अत्यंत गोड आणि जिव्हाळ्याची पायरी आहे. यामध्ये भक्त देवाकडे एक परमेश्वर किंवा मालक म्हणून न बघता, त्याला आपला सखा, मित्र किंवा सोबती मानतो. या भक्तीमध्ये भीती, संकोच किंवा आदरयुक्त अंतर नसते; तर प्रेम, हक्क, मोकळेपणा आणि निस्सीम विश्वास असतो. ही एक अनन्यसाधारण अशी भक्ती म्हणावी लागेल. या भक्तीत पूर्ण मोकळेपणा आणि समानता असते. भक्त देवासमोर आपले कोणतेही रहस्य, आनंद किंवा दु:ख अजिबात न घाबरता व्यक्त करतो. हे भक्ती हक्क आणि भांडण हे दोन्ही अधिकार भक्ताला प्राप्त होतात. देवाला प्रेमाने रागावणे, त्याच्याशी हक्काने भांडणे किंवा त्याला आळवणे हे या भक्तीचे खास वैशिष्ट्य आहे.

मैत्रीचा धर्म निभावणे हे केव्हाही कठीण असते. म्हणूनच ही भक्ती दुर्मीळ आहे. कारण यात सहजता व समर्पण असते. कडक नियम किंवा कर्मकांडांपेक्षा मनातील प्रेम आणि भाव महत्त्वाचा असतो. दु:खात आणि सुखात सोबत असल्याचा विश्वास असतो. देवावर विश्वास इतका घट्ट असतो की, प्रत्येक प्रसंगात देव आपल्या सोबतच आहे, ही भावना असते.

अर्जुन आणि श्रीकृष्ण हे केवळ नातेवाईक नव्हते, तर जिवलग मित्र होते. महाभारताच्या युद्धाच्या वेळी अर्जुनाने श्रीकृष्णाला आपला रथ चालवण्याची (सारथी बनण्याची) विनंती केली. युद्धभूमीवर अर्जुन जेव्हा खचला, तेव्हा श्रीकृष्णाने त्याला मित्राच्या नात्यानेच मार्ग दाखवला आणि भगवद्गीता सांगितली.

त्याचप्रमाणे सुदामा आणि श्रीकृष्ण हे बालपणीच्या मैत्रीचे सर्वात सुंदर उदाहरण आहे. सुदामा अत्यंत गरिबीत श्रीकृष्णाला भेटायला द्वारकेला गेला, तेव्हा श्रीकृष्णाने आपल्या राजवैभवाचा विचार न करता सुदामाचे अश्रूंनी पाय धुतले आणि त्याच्या पोह्यांचा प्रेमाने स्वीकार केला.

गोप आणि गोपींची बाललीला ही पण सख्य भक्ती होती. गोकुळात श्रीकृष्ण आणि त्याचे गवळी मित्र (गोप) सोबत खेळायचे, एकाच पात्रात जेवायचे, एकमेकांचे उष्टे खायचे आणि खोड्या करायचे. तिथे कोणालाही कृष्ण हा जगचालक देव आहे याचे दडपण नव्हते, तो फक्त त्यांचा लाडका मित्र ‘कान्हा’ होता. द्रौपदी आणि श्रीकृष्ण यांचेही सख्य होते. द्रौपदी श्रीकृष्णाला आपला सखा आणि भाऊ मानत असे. वस्त्रहरणाच्या प्रसंगी जेव्हा सर्वांनी साथ सोडली, तेव्हा द्रौपदीने पूर्ण हक्काने आपल्या सख्याला हाक मारली आणि श्रीकृष्णाने तिच्या हाकेला धावून येत तिची लाज राखली.

वारकरी संतांनी विठ्ठलाशी सख्य भक्तीकेली. संत तुकाराम महाराज आपल्या अभंगांमधून विठ्ठलाशी अगदी हक्काने बोलायचे, प्रसंगी त्याला बोल लावायचे नि प्रेमाने भांडायचे. तू माझा सखा, तू माझा सोबती, हीच भावना त्यांच्या प्रत्येक अभंगात दिसते. सख्य भक्तीमध्ये देव आणि भक्तातले अंतर पूर्णपणे मिटून जाते आणि फक्त नि:स्वार्थ प्रेम व विश्वास उरतो.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

काँग्रेसची भूमिका चुकीचीच

वंदे मातरम् या राष्ट्रगीताभोवतीचा वाद ज्या मर्यादेपर्यंत वाढत आहे, ते केवळ चिंताजनकच नाही, तर दुर्दैवीही आहे. दिल्लीतील काँग्रेसच्या केंद्रीय कार्यालयात ‘वंदे मातरम्’ गायले जात असल्याचा प्रसंग अस्वस्थ करणारा आणि धक्कादायक होता. हे खरे आहे की काँग्रेस कार्यालयात संपूर्ण ‘वंदे मातरम’ गायले गेले, परंतु व्हिडीओमध्ये स्पष्टपणे दिसते की, सोनिया गांधी गाणे मध्येच थांबवण्यासाठी हातवारे करत आहेत आणि काहीतरी विचित्र घडल्याने अस्वस्थ दिसत आहेत. गाण्याची जबाबदारी असलेले ललित देसाई, राहुल गांधी आणि इतर नेत्यांकडे जाताना दिसतात. काँग्रेसचे सरचिटणीस जयराम रमेश यांचे हे विधान आहे की, खर्गे बराच वेळ उभे होते आणि सोनिया गांधी खुर्ची मागत होत्या, हे हास्यास्पद होते. तीन मिनिटांच्या गाण्यादरम्यान खर्गे यांना खुर्चीची गरज कशी वाटली? हे लक्षात घेतले पाहिजे की, त्यानंतर खर्गे उभे राहिले आणि त्यांनी आपले भाषण दिले.

जयराम रमेश यांनी पत्रकारांना सांगितले की, २८ आॅक्टोबर १९३७ रोजी कलकत्ता येथे झालेल्या काँग्रेस अधिवेशनात वंदे मातरम्चे फक्त सुरुवातीचे श्लोक गायले जातील असे ठरले होते आणि तेव्हापासून ही काँग्रेसची परंपरा आहे. वंदे मातरम्ला राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’च्या बरोबरीचा दर्जा देणारा आणि त्यात व्यत्यय आणणाºया किंवा त्याचा अपमान करणाºयाला शिक्षा करणारा कायदा नुकताच मंजूर झाला असूनही, ही परंपरा पाळण्याचा आग्रह कायम आहे. काँग्रेसने या कायद्याशी संबंधित विधेयकावरील चर्चेवर बहिष्कार टाकला. सोनिया गांधी, मल्लिकार्जुन खर्गे आणि राहुल गांधी यांनी वंदे मातरम्च्या पूर्ण गायनात अडथळा आणल्याबद्दल माफी मागावी, अशी मागणी होत आहे. तथापि, आता राहुल गांधींच्या अनधिकृत नेतृत्वाखाली असलेल्या काँग्रेस पक्षात वंदे मातरम्प्रति भक्तीला जागाच उरलेली दिसत नाही. जेव्हा ते आपली चूक मान्य करायलाच तयार नाहीत, तेव्हा माफी मागण्याचा प्रश्नच कसा उद्भवतो? स्वातंत्र्य चळवळीदरम्यान सर्व विचारधारा आणि संघटनांच्या संघर्षासाठी एक व्यासपीठ म्हणून काम करणारी काँग्रेस आज भारताच्या राष्ट्रगीताचे खरे स्वरूप स्वीकारायला तयार नाही, हे आश्चर्यकारक आहे.

१८९६ ते १९३६ पर्यंत, काँग्रेसच्या सर्व अधिवेशनांमध्ये वंदे मातरम् पूर्णपणे गायले जात असे आणि प्रत्येक जण ते गात असे. हळूहळू, मुस्लिमांच्या एका गटाचा याला विरोध वाढू लागला आणि काँग्रेसच्या अधिवेशनात उभे राहूनही त्यांनी ते गाण्यास नकार दिला. अत्यंत जातीयवादी असलेल्या आणि भारताच्या फाळणीची मागणी करणाºया मुस्लीम लीगच्या दबावाखाली, १९३७ मध्ये ते संक्षिप्त करण्यात आले. जयराम रमेश आणि इतर काँग्रेस नेते, गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांचा हवाला देऊन, असा दावा करतात की हे त्यांच्या सूचनेनुसार करण्यात आले. ते हे सांगायला विसरतात की, पंडित नेहरू आणि इतर अनेक नेत्यांनी दबावाखाली येऊन, हिंदू-मुस्लीम ऐक्याच्या हितासाठी मुस्लिमांना ज्या ओळी मान्य नव्हत्या त्या वगळल्या पाहिजेत, असा आग्रह धरल्यानंतर त्यांनी ही सूचना केली होती. तोपर्यंत जीना आणि काँग्रेसमधील इतर मुस्लीम नेत्यांनी आपली भूमिका बदलली होती. त्यामुळे, कदाचित असे केल्याने त्यांचे मन वळेल, असा विचार करण्यात आला. सत्य हे आहे की, त्यांना संपूर्ण गाण्यावरच आक्षेप होता आणि आजही मुस्लिमांचा एक गट ‘वंदे मातरम्’ अस्वीकार्य मानतो. काँग्रेस याच गटापुढे शरणागती पत्करत आहे.

केरळमध्ये काँग्रेस मुस्लीम लीगसोबत निवडणुका लढवते आणि सरकारचा भाग असल्याने, तिथे राष्ट्रगीत गायले गेले नाही. कर्नाटक, तेलंगणा आणि हिमाचल प्रदेशमध्ये अशी परिस्थिती नाही, म्हणूनच तिथे ते गायले गेले. याकडेही दुर्लक्ष करता कामा नये की, प्रियांका गांधी वद्रा सध्या केरळमधील वायनाडच्या खासदार आहेत, त्यांनी मुस्लीम लीगच्या पाठिंब्याने विजय मिळवला आहे. काँग्रेस मुस्लीम लीगचे लांगूलचालन करत असल्याचे दाखवत आहे. १९०७ मध्ये मुस्लीम लीगच्या स्थापनेनंतर वंदे मातरम्ला विरोध सुरू झाला. विडंबना म्हणजे, मुस्लिम लीगनेच भारताची फाळणी केली, तरीही काँग्रेस त्यांच्या दबावाखाली घेतलेल्या चुकीच्या निर्णयाचे समर्थन करत आहे. जेव्हा २४ जानेवारी १९५० रोजी वंदे मातरम्चे संक्षिप्त रूप राष्ट्रगीत म्हणून स्वीकारण्यात आले, तेव्हा फाळणीनंतर संसदेतील आणि संसदेबाहेरील प्रभावशाली पक्षांनी आणि नेत्यांनी सरकारवर पूर्ण गीत पुन्हा समाविष्ट करण्यासाठी दबाव आणला नाही. यापूर्वी, ते संसदीय अधिवेशनाच्या सुरुवातीला किंवा शेवटीही गायले जात नव्हते. जेव्हा भाजप सत्तेवर आला, तेव्हा लालकृष्ण अडवाणी आणि राम नाईक यांनी संसदेत हे गीत गाण्याची परंपरा सुरू केली.

गेल्या सात-आठ वर्षांपासून, राहुल गांधींच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेस पक्ष अल्पसंख्याक समुदायांमधील कट्टरपंथी घटक, अतिरेकी डावे, अतिसमाजवादी आणि भारताला एक विखंडित भूभाग मानणाºयांच्या विचारसरणीचा पाठपुरावा करत असल्याचे दिसून येत आहे. काँग्रेसचा असा विश्वास आहे की, भाजपसोबतच्या संघर्षातील तिची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्या शक्ती आहेत, ज्या भारताला एक प्राचीन राष्ट्र म्हणून स्वीकारत नाहीत, ज्या वेद, उपनिषदे, रामायण, महाभारत इत्यादींना इतिहास किंवा खरे ग्रंथ मानण्यास विरोध करतात आणि ज्या सनातन धर्म किंवा त्याच्या प्रतीकांना अंधश्रद्धा किंवा प्रगतीविरोधी मानतात. सत्य हे आहे की, आता हेच लोक काँग्रेसची विचारसरणी ठरवतात. काँग्रेसची ही भूमिका चुकीचीच नाही तर देशविरोधी आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे.

दास्य भक्ती (दशक ४ समास ७)

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील चौथ्या दशकातील सातव्या समासात दास्य भक्ती म्हणजे काय, ते सांगितले आहे. ‘दास्य’ म्हणजे ईश्वराचा सेवक किंवा दास बनून राहणे. ‘मी ईश्वराचा आहे आणि ईश्वर माझा मालक आहे’ या भावनेने जीवन जगणे म्हणजेच दास्य भक्ती. या भक्तीचे सर्वात मोठे आणि आदर्श उदाहरण म्हणजे श्रीहनुमान, ज्यांनी श्रीरामांची निष्काम भावाने दास म्हणून सेवा केली. समर्थ रामदासही स्वत:ला रामाचे दास म्हणत होते. त्यांनीही हनुमंताप्रमाणेच दास्य भक्तीचा अंगीकार केला होता.

दास्य भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व म्हणजे कर्तेपणाचा त्याग करणे. मी हे केले, मी ते केले, हा कर्तेपणा सोडून, सर्व काही ईश्वरच माझ्याकडून करून घेत आहे, अशी भावना ठेवणे म्हणजे दास्यत्व. यामध्ये सर्वात प्रथम आज्ञापालन आणि निष्ठा महत्त्वाची असते. मालकाची आज्ञा शिरसावंद्य मानून ती पूर्ण करणे हे सेवकाचे कर्तव्य असते. तसेच, ईश्वराच्या इच्छेला आपली इच्छा मानणे म्हणजे दास्य भक्ती.

यामुळे अहंकारमुक्ती होते. स्वत:ला मालक किंवा श्रेष्ठ मानण्याऐवजी दास मानल्याने अहंकार उरत नाही. म्हणूनच या दास्यभक्तीबाबत समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन आणि व्यावहारिक विचार समजून घेतले पाहिजेत. समर्थ रामदास स्वामी स्वत:ला ‘रामदास’ (रामाचा दास) म्हणवून घेत असत. त्यांनी या भक्तीचे महत्त्व विशेष रूपाने मांडले आहे.

यामध्ये सावध आणि तत्पर सेवा करणे हे व्रत आहे. ईश्वराचा दास आळशी असून चालत नाही. तो नेहमी सावध, तत्पर आणि कर्तव्यदक्ष असला पाहिजे. त्याने लोकसंग्रह आणि धर्मकार्य याकडे लक्ष दिले पाहिजे. ईश्वराचे काम म्हणजे समाजाची सेवा करणे, सत्याची स्थापना करणे. समर्थांच्या मते, राष्ट्र आणि धर्माची सेवा करणे हीसुद्धा ईश्वराची दास्य भक्तीच आहे. राष्ट्र प्रथम ही भावना रुजणे त्यासाठी आवश्यक आहे. राष्ट्रभक्ती करणारे, समाजाची सेवा करणारे समाजसेवक असतील तर त्यांनी प्रत्यक्ष देवाची, परमेश्वराची पूजा केली नाही तरी ती भगवंताने स्वीकारलेली असते. कारण त्यांनी माणसातील देव जाणलेला असतो, माणसातील परमेश्वर ओळखलेला असतो. त्यांचे दास्यत्व ते पत्करत असतात. असे समाजसेवकही भक्त असतात.

आजकाल राजकारणात भक्त आणि अंधभक्त दोन्हीही पाहायला मिळतात. अंधभक्त म्हणून राष्ट्रप्रेमींना हिणवणारे मंदभक्तही दिसून येतात. पण आपण कोणाचे दास्यत्व स्वीकारत आहोत, तो त्या लायकीचा आहे का, याचाही विचार करण्याची गरज असते. आम्हाला काहीतरी मिळेल या भावनेने दास्यत्व असेल तर त्याला लाचारी म्हणावी लागते. आपला नेता चुकीचा वागत असेल, गद्दारी करत असेल, जनमताचा कौल डावलून निकालानंतर दुसºयाबरोबर हातमिळवणी करत असेल तर अशा दांभिक नेत्यांचे दास्यत्व करणे हे पण पाप आहे. त्या पापाची शिक्षा नंतर त्यांना मिळते आणि असा एक नाथ बंड करतो की, त्या दांभिक नेत्याला पदच्युत करतो. म्हणूनच दास्य भक्तीत आपला मालक कोण आहे हे समजून घेतले पाहिजे. दास्यत्व स्वीकारायचे तर योग्य मालकाचे स्वीकारले पाहिजे. चुकीचे वागणाºया मालकाचे दास्यत्व म्हणजे त्याच्या पापाचे भागीदार होणे असते. म्हणूनच या भक्तीचा अर्थ समजला पाहिजे. हनुमानाने राम जाणला होता, म्हणून त्याने रामाचे दास्यत्व स्वीकारले. बिभीषणाने रावणाचा कपटीपणा ओळखला होता म्हणून त्याचे दास्यत्व नाकारले होते. चुकीच्या व्यक्तीचे दास्यत्व स्वीकारले की अधर्म घडतो. भीष्म, द्रोण यांनी धृतराष्ट्र, दुर्योधन यांचे दास्यत्व स्वीकारले त्यांना धारातीर्थी व्हावे लागले. विदुराने धर्माची बाजू घेतली तो श्रेष्ठ ठरला. त्यामुळे प्रामाणिकपणे कोणाचेही दास्यत्व केले तरी त्याचे फळ चांगले मिळेल असे नाही. तर योग्य मालकाचे, परमेश्वराचे दास्यत्व स्वीकारणे हे या भक्तीतील महान तत्त्व आहे.

फळाची अपेक्षा न ठेवणे हे या भक्तीचे वैशिष्ट्य म्हणता येईल. दासाने सेवेच्या बदल्यात कसलीही फळाची आशा ठेवू नये. निष्काम सेवेनेच ईश्वर प्रसन्न होतो. या दास्य भक्तीचे फलित काय आहे तर दास्य भक्तीमुळे भक्ताला अफाट शक्ती, निर्भयता आणि ईश्वराचे सामीप्य लाभते, जसे हनुमंताला मिळाले. स्वत:चा स्वार्थ सोडून ईश्वराच्या कार्यात सेवक म्हणून समर्पित होणे म्हणजेच दास्य भक्ती. हनुमान आणि समर्थ रामदास स्वामी हे दास्यभक्तीचे उत्तम उदाहरण आहेत. त्याचप्रमाणे नवनाथात अत्यंत समर्पणाने आपल्या गुरूला स्वत:ला अर्पण केलेले गोरक्षनाथ हे मच्छींद्रनाथांचे परमभक्त म्हणता येतील. आपल्या मालकाची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी काहीही करणारे गोरक्षनाथ श्रेष्ठ भक्त म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी केवळ एका वड्यासाठी आपल्या गुरूसाठी स्वत:चा डोळा काढून दिला होता. हनुमंताने रामाला आपली छाती फाडून दाखवली होती. त्याचप्रमाणे समर्थ रामदास स्वामींचा शिष्य कल्याण हे देखील दास्य भक्तीतील श्रेष्ठ भक्ताचे उदाहरण आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

भाजपाची संघटनात्मक आव्हाने

नितीन नबीन भारतीय जनता पक्षाचे अध्यक्ष झाल्यानंतर जवळपास सात महिन्यांनी त्यांच्या टीमची घोषणा करण्यात आली. या विलंबामुळेच यावर अधिक चर्चा होत आहे. भाजप अध्यक्षांना आपली नवीन टीम स्थापन करण्यासाठी इतका वेळ का लागला, हे कोणालाही समजणे कठीण आहे. या विलंबाचे कारण काहीही असो, ही टीम अशा वेळी स्थापन झाली आहे, जेव्हा मोदी सरकारला तीव्र विरोधाचा सामना करावा लागत आहे.

‘झुरळ’ जनता पक्षाने (सीजेपी) नीट पेपरफुटीवरून आंदोलन सुरू केले आणि शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याचा आग्रह धरला. या राजकीयदृष्ट्या प्रेरित परिस्थितीचा विरोधी पक्षांनी फायदा उचलला. परिणामी, संसदेचे पावसाळी अधिवेशन जेमतेमच चालले. संसदेतील कोंडी फोडण्यात सरकारला आलेल्या अपयशामुळे विरोधी पक्ष हतबल झाल्याचा संदेश गेला. विरोधी पक्ष केवळ आपले लक्ष्य बदलत नसून, पळून जाण्याच्या रणनीतीचा अवलंब करत आहे, हे सरकारच्या लक्षात आले नाही.

पुढील वर्षी किमान सात राज्यांमध्ये विधानसभा निवडणुका होणार असून, उत्तर प्रदेश हे सर्वात राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाचे राज्य आहे, त्यामुळे नितीन नबीन यांच्या टीमला तातडीने सक्रिय व्हावे लागेल. नितीन नबीन यांच्या टीमसमोर पक्ष, केंद्र सरकार आणि स्वत:च्या राज्य सरकारांच्या बाजूने एक भूमिका तयार करण्याचे आव्हान आहे.

स्वाभाविकच, ज्या राज्यांमध्ये त्यांची स्वत:ची सरकारे आहेत आणि निवडणुका जवळ आल्या आहेत, तिथे हे आव्हान अधिक मोठे असेल, कारण मोदी सरकारच्या कामगिरीसाठी ते जितके जबाबदार आहेत, तितकेच ते या सरकारांच्या कामगिरीसाठीही जबाबदार असतील.

नि:संशयपणे, सत्ताधारी पक्षांच्या संघटनांना त्यांच्या सरकारांच्या पाठिंब्याचा आणि आश्रयाचा काही प्रमाणात फायदा होतो. तथापि, सत्तेबाहेर असलेले विरोधी पक्ष केवळ त्यांच्या सरकारांवर टीका आणि निंदा करण्यापुरतेच मर्यादित असतात, तर सत्ताधारी पक्षांच्या संघटनांना याचा प्रतिकार करावा लागतो आणि त्याचबरोबर त्यांच्या स्वत:च्या सरकारांच्या अपयशांवरही भाष्य करावे लागते.

जर एखादे सरकार जनतेच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यात अपयशी ठरत असेल आणि त्याची धोरणे जनतेतील असंतोष वाढवत असतील, तर त्याची संघटना कितीही शक्तिशाली आणि गतिमान असली तरी, स्वत:च्या बाजूने एक भूमिका तयार करणे त्याला कठीण जाईल.

दिल्लीतील झुरळ जनता पक्षाच्या आंदोलनानंतर, तरुण, आणि विशेषत: ‘जनरेशन-झी’ (Gen- Z) चर्चेत आहेत. भाजपसह सर्व पक्षांसाठी ते प्राधान्यक्रमावर आले आहेत. लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून स्वातंत्र्य दिनाच्या भाषणात पंतप्रधानांनी तरुण आणि युवकांचा वारंवार उल्लेख केला, या वस्तुस्थितीमुळे याला आणखी पुष्टी मिळते.

काही दिवसांनंतर, नितीन नबीन यांच्या टीमची घोषणा झाली, पण त्यांच्या टीमच्या घोषणेच्या काही तास आधीच, नॅशनल टेस्टिंग एजन्सी (NTA) द्वारे आयोजित UGC- NET परीक्षा तीन विषयांसाठी पुढे ढकलण्यात आल्याची बातमी समोर आली होती. हे पुढे ढकलणे भाषांतरातील चुकांमुळे झाले होते.

पीएचडी अभ्यासक्रमांच्या प्रवेशासाठी, तसेच ज्युनियर रिसर्च फेलोशिप आणि सहायक प्राध्यापक पदांच्या पात्रतेसाठी ही परीक्षा घेणाºया त्याच NTA ने, NEET पेपरफुटीमुळे आधीच झालेल्या नामुष्कीनंतर प्रश्नपत्रिकांमध्ये चुका केल्या होत्या आणि त्याचे परिणाम मोदी सरकारला भोगावे लागले होते. ज्या तीन विषयांच्या परीक्षा पुढे ढकलण्यात आल्या, त्यांच्या प्रश्नपत्रिकांमध्ये टंकलेखनाच्या चुका होत्या आणि त्यात आधीच विचारलेले प्रश्न होते, ही निष्काळजीपणाची परिसीमा मानली जाईल.

हे स्पष्ट आहे की NTA ची अकार्यक्षमता कायम आहे. एकतर त्यांचे अधिकारी निष्काळजी आहेत किंवा ते अकार्यक्षम आहेत. अखेर, NTA च्या अशा वागणुकीनंतर नितीन नबीन यांची टीम तरुणांना कशी आकर्षित करू शकेल? त्यांच्या टीमच्या घोषणेपूर्वीच, नव्याने बांधलेल्या लखनऊ-कानपूर द्रुतगती मार्गावर एका महिन्यात इतके खड्डे पडले होते की, ते मोजणे किंवा भरणेही कठीण झाले होते, अशी बातमी समोर आली.

अशा घटनांमुळे सरकार अडचणीत आले आहे आणि टीकेचे लक्ष्य बनले आहे, अशा परिस्थितीत नितीन नबीन यांची टीम त्यांचे सरकार मानके पूर्ण करत असल्याचा दावा कसा करू शकते?

अशा केवळ एक नव्हे, तर अनेक घटना आहेत ज्या हे दर्शवतात की, १२ वर्षांनंतरही मोदी सरकार आपली अनेक आश्वासने पूर्ण करण्यात अपयशी ठरले आहे. उदाहरणार्थ, शिक्षण आणि परीक्षांमध्ये भरीव सुधारणांसोबतच, दर्जेदार पायाभूत सुविधांचे बांधकाम अद्याप सुनिश्चित झालेले नाही. जेव्हा सरकार सुशासनाच्या बाबतीत एक आदर्श निर्माण करू शकते, तेव्हा सत्ताधारी पक्षाच्या संघटनेला स्वत:च्या बाजूने एक कथा तयार करणे सोपे जाते.

कोणत्याही सरकारकडे अशी जादूची कांडी नसते, जी फिरवून सर्व काही ठीक करता येईल, परंतु त्यांना दृढ इच्छाशक्ती आणि चांगला हेतू दाखवावा लागतो. भारतासारख्या विशाल देशात, केंद्र आणि राज्य सरकारे कितीही चांगले काम करत असली तरी, ते नेहमीच अपुरे ठरते. गुंतागुंतीच्या समस्या झटपट सोडवता येत नाहीत, परंतु प्रत्येक आघाडीवर सुधारणा केवळ घडूनच चालणार नाही, तर त्या प्रत्यक्ष जमिनीवर दिसल्याही पाहिजेत.

वंदन भक्ती (समास ६)

दासबोधातील चौथ्या दशकातील सहाव्या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी वंदन भक्ती म्हणजे काय? हे सांगितले आहे. ‘वंदन’ म्हणजे नम्रतेने नमस्कार करणे. ईश्वराला, गुरूंना, संतांना, माता-पित्यांना आणि या जगतातील प्रत्येक जीवाला आदराने नमन करणे म्हणजेच वंदन भक्ती. समर्थ रामदास स्वामींच्या मते, वंदन हे केवळ शरीराने वाकणे नसून, ते हृदयातील नम्रतेचे प्रतीक आहे.

ज्यांच्यात अशी नम्रता नसते ते वंदन करायला, वंदे मातरम्ला विरोध करतात. वंदे मातरम् किंवा वंदन करायला तयार नसतात ते अहंकाराचा संचय करतात. तर वंदन करण्याची इच्छा आहे ते अहंकाराचा त्याग करत असतात. या वंदन भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व काय आहे? तर सर्वात प्रथम अहंकारावर प्रहार करणे. माणसाच्या विनाशाचे मुख्य कारण त्याचा ‘अहंकार’ असतो. जेव्हा माणूस दुसºयासमोर किंवा ईश्वरासमोर वाकतो, तेव्हा त्याचा ताठरपणा नष्ट होतो.

दुसरी गोष्ट म्हणजे सद्गुणांचा अंगीकार यातून होतो. ज्याप्रमाणे पाणी नेहमी सखल (खोल) भागात साचते, त्याचप्रमाणे ज्ञानाची आणि कृपेची प्राप्ती नेहमी नम्र व्यक्तीलाच होते. वंदन भक्ती ही ज्ञानप्राप्तीची पायरी आहे.

याशिवाय सलोखा आणि प्रेम राखण्यासाठी वंदन महत्त्वाचे असते. सगळ्यांशी आदराने आणि नम्रतेने वागल्यामुळे समाजात प्रेम, शांतता आणि सलोखा निर्माण होतो. आजकाल विरोधकांना तिरस्काराचे राजकारण करून सामाजिक जातीय सलोखा मोडून काढायचा आहे. त्यामुळे तिरस्काराचे, नकारात्मक वातावरण तयार करण्याचे काम विरोधक करताना दिसतात. अर्वाच्य भाषेत टीका करून विरोधक तिरस्काराचे वातावरण निर्माण करून सामाजिक तणाव निर्माण करतात. अशा परिस्थितीत नम्रतेने वागणे आणि हात जोडून समोरच्याचे मन जिंकणे सहज शक्य असते. हात जोडणे म्हणजे अहंकाराला झटकणे आहे. नमस्कारात नमन आहे, वंदन आहे. नम्रता आहे. जिथे नम्रता आहे तिथे आनंद आहे. त्यामुळे वंदन भक्तीचेही फार महत्त्व आहे.

समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन आणि व्यावहारिक भूमिका या भक्ती प्रकाराबाबत समजून घेतली पाहिजे. समर्थांनी वंदन भक्तीचे सूक्ष्म अर्थ स्पष्ट केले आहेत. त्यांनी सांगितले आहे की, कायिक, वाचिक आणि मानसिक वंदन करायला पाहिजे. कायिक म्हणजे शरीराने वाकून नमस्कार करणे. वाचिक म्हणजे गोड आणि नम्र शब्दांत संवाद साधणे. तसेच मानसिक म्हणजे मनात कोणाबद्दलही द्वेष न ठेवता सर्वांप्रति आदर बाळगणे. यातून खरा हा भक्तिमार्ग पूर्ण होतो.

यासाठी सर्वव्यापी ईश्वरभाव जाणला पाहिजे. केवळ मंदिरातील देवालाच नमस्कार करायचा आणि बाहेर माणसांचा तिरस्कार करायचा, हे खोटे वंदन आहे. प्रत्येक जीवात ईश्वर आहे हे ओळखून सर्वांना वंदन केले पाहिजे. हा खरा मानवता धर्म आहे.

नम्रतेची ताकद खूप मोठी आहे. नम्रता आहे तिथे विजय आहे. एक तर तू तरी राहशील नाहीतर मी तरी राहीन अशी अहंकाराची राजकीय भाषा करणारे कोलमडून पडतात, पराभूत होतात. पण नम्रता अंगी असेल तर ते देवेंद्र होतात. ही नम्रतेची ताकद आहे. नम्रता हा दुबळेपणा नसून ते ज्ञानाचे लक्षण आहे. म्हणूनच वंदनामुळे क्रोधावर विजय मिळवता येतो.

या वंदन भक्तीचे फलित काय आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे. वंदन भक्तीमुळे माणसाला सार्वत्रिक आदर आणि प्रेम मिळते. शत्रूही मित्र बनतात आणि अंत:करण पूर्णपणे शांत होते. थोडक्यात मनातील ताठरपणा सोडून सर्वत्र ईश्वर पाहून नम्र होणे हीच वंदन भक्ती आहे. वंदन भक्ती ही नवविधा भक्तीतील (भक्तीचे नऊ प्रकार) एक अत्यंत महत्त्वाची पायरी आहे. ईश्वर, गुरू, संत किंवा ज्येष्ठांसमोर लीन होऊन, स्वत:चा अहंकार बाजूला सारून नतमस्तक होणे म्हणजेच ‘वंदन’ होय. वंदनाद्वारे साधक आपले मन, बुद्धी आणि शरीर ईश्वराला समर्पित करतो, ज्यामुळे ‘मी सर्व काही करतो’ हा भाव संपून ‘सर्व काही ईश्वरच करत आहे’ ही भावना दृढ होते. त्यामुळे सकारात्मक ऊर्जेची प्राप्ती होते. श्रद्धापूर्वक आणि आदराने मारलेल्या साष्टांग नमस्कारामुळे किंवा वंदनामुळे मनात शांतता, प्रसन्नता आणि सकारात्मक ऊर्जा निर्माण होते.

आदर आणि सन्मानाची संस्कृती यातून निर्माण होते. वंदन भक्ती केवळ देवापुरती मर्यादित नसून, आई-वडील, गुरू आणि ज्येष्ठांचा आदर करण्याची शिकवण देते, ज्यामुळे जीवनात संस्कार आणि मूल्यांचे जतन होते. थोडक्यात सांगायचे तर, वंदन भक्ती ही मानवाला अहंकारापासून मुक्ती देऊन ईश्वरी कृपेचा आणि आत्मशांतीचा मार्ग दाखवणारी एक सोपी व प्रभावी भक्ती आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

सोयीसाठी किंमत मोजण्याची वेळ

भाजीपाल्याच्या गाडीवर, चहाच्या टपरीवर, औषधांच्या दुकानात किंवा इतर कोणत्याही आस्थापनात नजर टाका, तुम्हाला तिथे यूपीआय क्यूआर कोड दिसतो. केवळ जुलै २०२६ मध्ये, भारतात २९.९ लाख कोटी रुपयांचे २,३६६ कोटी यूपीआय व्यवहार नोंदवले गेले. ही भारतात तयार झालेली एक प्रणाली आहे, जिचे जगभरात कौतुक होत आहे. जवळपास प्रत्येक जण याचा वापर करत असल्यामुळे, आॅगस्टमध्ये संसदेने काही यूपीआय पेमेंटवर शुल्क आकारण्याच्या कायद्याला मंजुरी दिल्यावर सगळीकडे संताप व्यक्त झाला. लोकांना वाटले की, त्यांना एका मोफत सेवेपासून वंचित ठेवले जात आहे. ही भावना अगदी स्वाभाविक आहे आणि याला अनेक घटक कारणीभूत आहेत.

कायद्यात नमूद केलेले शुल्क म्हणजे मर्चंट डिस्काउंट रेट (MDR), जे ग्राहकाकडून नव्हे, तर व्यापाºयाकडून भरले जाईल. हे शुल्क फक्त २,०००पेक्षा जास्त रकमेच्या पेमेंटवर आणि मोठ्या व्यवसायांना लागू होईल. मित्र, ओळखीचे किंवा कुटुंबातील सदस्यांना केलेले नियमित पेमेंट पूर्वीप्रमाणेच शुल्कमुक्त राहतील. लहान दुकानदारांनाही पेमेंटवर कोणतेही शुल्क भरावे लागणार नाही. प्रस्तावित ०.२५ टक्के ते ०.४ टक्के शुल्क देखील खूप कमी आहे. कार्ड कंपन्या अनेक वर्षांपासून व्यापाºयांकडून पेमेंटसाठी यापेक्षा खूप जास्त शुल्क आकारत आहेत. आता मोठा प्रश्न हा आहे की, यूपीआय सेवा नेहमीच पूर्णपणे मोफत होती का? तर त्याचे उत्तर अजिबात नाही हे आहे.

प्रत्येक यूपीआय पेमेंट पूर्ण करण्यासाठी अंदाजे २.०० खर्च येतो. सर्व्हर, अभियंते, फसवणूक तपासणीपासून ते त्वरित पैसे हस्तांतरणाच्या सोयीपर्यंत, या प्रक्रियेत सहभागी असलेल्या प्रत्येकाला दुसºया कोणाला तरी पैसे द्यावे लागतात. २०२० पासून, यूपीआयसाठी कोणतेही शुल्क न आकारण्याचा कायदा लागू झाला आहे, मग हा खर्च कोण उचलतो? पेमेंट कंपन्या आणि बँका स्वत:च्या खिशातून, आणि काही प्रमाणात करदात्यांकडून तो भरला जातो. सरकारने यूपीआयवर आधीच अंदाजे ११,००० कोटी रुपये खर्च केले आहेत. स्पष्टपणे सांगायचे तर काहीही पूर्णपणे मोफत नसते. फरक फक्त एवढाच आहे की, बिल वेगळ्या पत्त्यावर पाठवले जाते.

खरे तर हा मुद्दा इतका महत्त्वाचा का आहे? कारण अशाच प्रकारच्या परिस्थितीत भारताला वाईट अनुभव आले आहेत. अनेक राज्यांनी शेतकºयांना दिलेल्या मोफत विजेचे उदाहरण घ्या. याचा फायदा शेतकºयांना किंवा वीज कंपन्यांना झाला नाही. याचा परिणाम म्हणजे वीजपुरवठ्यात व्यत्यय आणि ट्रान्सफॉर्मरसारख्या उपकरणांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर बिघाड झाला. मोफत विजेवर रात्रंदिवस चालणाºया पंपांमुळे भूजल संकट अधिकच वाढले. आपण आपल्या शहरांमध्ये अक्षरश: मोफत पाणी पुरवले आहे. याचा परिणाम असा आहे की, नळ साधारणपणे फक्त दोन तास चालतात. खरे तर, जेव्हा एखाद्या सेवेच्या महसुलावर मर्यादा घातली जाते, तेव्हा ती हळूहळू आपली उपयुक्तता गमावते. मग कोणीही त्यात गुंतवणूक करत नाही, किंवा त्यात सुधारणा करण्याचा प्रयत्नही करत नाही. अशी सेवा केवळ सरकारी मदतीवर चालते. खरेच, फुकटचे फायदे घेण्याची सवय ही सर्व चांगल्या गोष्टींच्या नाशाचे कारण ठरते.

यूपीआय यापेक्षा चांगल्या वागणुकीस पात्र आहे. त्याला सातत्यपूर्ण गुंतवणुकीची गरज आहे. जसे पेमेंट नेटवर्क विस्तारत जाईल, तसे अधिक सर्व्हर्सची आवश्यकता भासेल. वाढत्या फसवणुकीमुळे मजबूत सुरक्षेची गरज निर्माण झाली आहे. हे तंत्रज्ञान काळाच्या कसोटीवर टिकून राहावे यासाठी त्यात नियमितपणे नवीन वैशिष्ट्ये जोडली गेली पाहिजेत. जर बँका आणि पेमेंट कंपन्यांना यूपीआरमधून कोणताही महसूल मिळत नसेल, तर त्या त्यात गुंतवणूक का करतील? भविष्यात नियम बदलतील या आशेने त्या काही काळ त्याला पाठिंबा देत राहतील हे शक्य आहे, पण व्यवसाय योजनेत आशेला स्थान नसते. अशा परिस्थितीत, काही शुल्क, अगदी कमी असले तरी, लावणे अवाजवी नाही. यामुळे करदात्यांवरील त्याचे अवलंबित्व कमी होईल. त्याच्या क्षमतांच्या आधारावर, ते देशाच्या इतर भागांमध्ये विस्तार करू शकेल.

काहींच्या मते, पथदिवे किंवा संरक्षण यांसारख्या सार्वजनिक महत्त्वाच्या बाबींप्रमाणेच यूपीआय (UPI) देखील एक सार्वजनिक बाब असल्याने, सरकारने त्याला नेहमीच पाठिंबा दिला पाहिजे. ही कल्पना चांगली आहे, पण त्यात तर्काचा अभाव आहे. पथदिवे ही एक सार्वत्रिक सुविधा आहे, परंतु पेमेंट ही एक खासगी सेवा आहे. खरेदीदार आणि विक्रेते एकमेकांशी बांधील असतात आणि प्रत्येक पेमेंटमध्ये एक निश्चित खर्च असतो. जर एखाद्या मोठ्या आस्थापनेला ८,०००चे पेमेंट मिळाले, तर रु. ५ ते रु. ३० पेमेंट शुल्क आकारण्यात काहीच हरकत नाही. जेव्हा एखाद्या आस्थापनेला वीज, दुकानाचे भाडे आणि कर्मचारी यांसारखे खर्च येतात, तेव्हा ती पेमेंटसाठी देखील तरतूद करू शकते.

पण इथे एक भीती अशी आहे की, यूपीआयवर शुल्क आकारल्याने रोख रकमेवरील अवलंबित्व वाढेल, परंतु रोख रकमेसंबंधित समस्या देखील असंख्य आहेत. एटीएमच्या रांगेत थांबणे, नोटा मोजणे आणि हाताळणे, आणि पेमेंट प्रक्रियेदरम्यान सुट्ट्या पैशांवरून वाद घालणे. किरकोळ विक्रेते देखील यूपीआयला प्राधान्य देतात, कारण त्यामुळे रोख व्यवस्थापनाशी संबंधित खर्च आणि जोखीम कमी होते. परिणामी, यूपीआयवरील माफक ०.२५ टक्के शुल्क लोकांना रोख रकमेकडे परत जाण्यास भाग पाडण्याची शक्यता कमी आहे. एकदा सवय लागली की, ती मोडणे कठीण असते.

व्यापारी ग्राहकांकडून हे शुल्क आकारतील या भीतीबद्दल बोलायचे झाल्यास, सुरुवातीला फार कमी व्यापारी तसे करण्याचा विचार करतील. मात्र, स्पर्धा तीव्र आहे. त्यांना असे करण्याची परवानगी दिली जाणार नाही. जर एका दुकानदाराने शुल्क आकारले, तर शेजारचा दुकानदार कोणतेही शुल्क न आकारता तो ग्राहक सहजपणे हिसकावून घेईल. गेल्या अनेक दशकांपासून क्रेडिट आणि डेबिट कार्डांशी संबंधित शुल्काच्या बाबतीत हेच घडत आले आहे. खरे तर, व्यावसायिक त्यांना त्यांच्या खर्चाचा एक अविभाज्य भाग मानतात आणि त्याचा भार स्वत:च उचलतात. एकूणच, प्रत्येक सेवा किंवा सुविधेला काही ना काही शुल्क जोडलेले असते. जर हे शुल्क स्पष्ट असेल, तर प्रामाणिकपणाची भावना निर्माण होईल, परंतु जर त्यांचा वापर गुप्तपणे केला जात असेल, तर हे शक्य होणार नाही. यूपीआयच्या शुल्काबाबतही स्पष्टता असणे अधिक चांगले होईल. अन्यथा, आपण वीज आणि पाणीपुरवठा प्राधिकरणांची परिस्थिती पाहिली आहे.

अर्चन भक्ती (दशक ४ समास ५)

समर्थ रामदास स्वामींनी आपल्या दासबोधातील चौथ्या दशकातील पाचव्या समासात अर्चन भक्ती म्हणजे काय? हे सांगितले आहे. ‘अर्चन’ म्हणजे ईश्वराची पूजाअर्चा करणे. देवाच्या मूर्तीला किंवा प्रतीकाला फुले, पत्री, चंदन, धूप, दीप आणि नैवेद्य अर्पण करून शास्त्रोक्त किंवा भावपूर्ण पद्धतीने पूजन करणे म्हणजेच अर्चन भक्ती. समर्थ रामदास स्वामी यांनी या समासात बाह्य पूजेसोबतच मानस पूजेचे (मनाने केलेल्या पूजेचे) देखील महत्त्व सांगितले आहे. खरे तर मानसपूजा ही सर्वश्रेष्ठ आहे. पण चित्त स्थिर होण्यासाठी आपल्याला मूर्ती आणि अन्य प्रतीकांची गरज असते.

समर्थ रामदास स्वामींनी अर्चन भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व या समासात वर्णन केले आहे. त्यामध्ये सर्वात प्रथम सगुण पूजेचे महत्त्व इथे विषद केलेले दिसते. सामान्य माणसाला निराकार ईश्वरावर ध्यान लावणे कठीण जाते. म्हणूनच सगुण (मूर्ती किंवा चित्र) रूपाची पूजा केल्याने मनाला एक आकार मिळतो आणि एकाग्रता साध्य होते. मनुष्य एकाग्र होतो तेव्हाच तो चालू शकतो. लहान मूल आधी सरकते, मग रांगते, मग आपण त्याला वॉकर देतो. हा वॉकर चालण्याची सवय लावतो. हळहळू आपण वॉकर काढतो आणि लहान मूल चालायला लागते. अगदी त्याप्रमाणे मन एकाग्र होण्यासाठी मूर्तीची गरज असते. सगुणाकडून निर्गुणाकडे जाणे ही अर्चन भक्तीची अपेक्षा आहे.

सगुण-साकार पूजा करणे म्हणजे अर्चन भक्ती. अर्चन भक्तीमध्ये ईश्वराच्या सगुण रूपावर ध्यान केंद्रित करून त्यांची विविध उपचारांनी (षोडशोपचार पूजा) सेवा केली जाते. या १६ उपचार (षोडशोपचार) यामध्ये आवाहन, आसन, पाद्य, अर्घ्य, आचमन, स्नान, वस्त्र, यज्ञोपवीत, गंध (चंदन), पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, तांबूल, परिक्रमा आणि वंदन या १६ क्रियांद्वारे ईश्वराची पूजा केली जाते. याशिवाय पंचोपचार पूजाही करता येते. वेळ किंवा साधनांचा अभाव असल्यास केवळ ५ गोष्टींनीही अर्चन केले जाते, यामध्ये गंध, पुष्प, धूप, दीप आणि नैवेद्य.

याने चित्तशुद्धी आणि एकाग्रता साधता येते. पूजेतील विविध क्रिया आणि मंत्रोच्चार यामुळे मन भटकणे थांबते व ईश्वराच्या चरणी एकाग्र होण्यास मदत होते. अर्चन भक्तीत बाह्य साहित्यापेक्षा समर्पणाची भावना सर्वांत महत्त्वाची मानली जाते. ‘पत्रं पुष्पं फलं तोयं’ या न्यायाने अगदी बाहेरील कोणतेही साधे फूल किंवा पाणी अर्पण केले तरी ते भक्तिभावाने स्वीकारले जाते.

पुराणकाळात राजा पृथूने अर्चन भक्ती केली होती. श्रीमद्भागवतानुसार राजा पृथू यांनी उत्कृष्ट अर्चन भक्ती करून भगवंतांची कृपा प्राप्त केली होती. त्याचप्रमाणे अंबरीष राजानेही अशीच अर्चन भक्ती केलेली होती. राजा अंबरीष यांनीही आपल्या सर्व इंद्रियांचा उपयोग भगवंतांच्या सेवेसाठी व अर्चनासाठी केला होता.

अर्चन भक्तीमध्ये सात्त्विकता आणि शिस्त असते. पूजा करताना घर किंवा परिसर स्वच्छ केला जातो, ताजी फुले आणली जातात, यामुळे जीवनात सात्त्विकता, स्वच्छता आणि शिस्त येते. याशिवाय अर्चन भक्तीमध्ये सद्भावना आणि अर्पण भाव दिसून येतो. देवाला उत्तम वस्तू अर्पण करताना माणसातील लोभ कमी होतो आणि ‘सर्व काही ईश्वराचेच आहे’ ही भावना दृढ होते. समोर ईश्वराची मूर्ती असेल तर ती जास्तीत जास्त छान कशी दिसेल, ती कशी सजवली जाईल, फुलांनी ती शोभिवंत कशी होईल? रांगोळीने ती सजवली कशी जाईल हे सगळे या भक्तीत दिसून येते. सगळे चांगले करणे आणि दीप लावून उजळवणे, प्रकाशमान करणे हे अर्चन भक्तीचे वैशिष्ट्य आहे.

चौथ्या दशकातील या समासात समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन आणि व्यावहारिक निरुपण फार महत्त्वाचे आहे. समर्थ रामदास स्वामी यांनी पूजेतील भावनेला जास्त महत्त्व दिले आहे. पूजा करताना भक्तिभावाची गरज असते. पूजेचे साहित्य किती महागडे आहे यापेक्षा भक्ताचा भाव किती शुद्ध आहे, याला ईश्वर महत्त्व देतो. भाव नसेल तर ती केवळ एक रूढी किंवा देखावा ठरतो. पूजेत कधीही अवडंबर असता कामा नये तर भक्ती असली पाहिजे. यासाठीच अर्चन पूजेतच मानसपूजेचे महत्त्व समर्थ इथे दाखवून देतात.

मानसपूजा (अंतरंग पूजा) ही अत्यंत महत्त्वाची आहे. जर बाह्य साहित्य उपलब्ध नसेल, तर मनाने ईश्वराची सुंदर मूर्ती कल्पून तिला हृदयात आसन देणे, कल्पनेनेच तिची पूजा करणे ही ‘मानसपूजा’ श्रेष्ठ मानली जाते. इथे सर्वभूती ईश्वरभाव असतो. मूर्तीची पूजा करतानाच, सर्व प्राणिमात्रांमध्ये तोच ईश्वर वसलेला आहे याचे भान ठेवून व्यवहार करणे म्हणजेच खरी अर्चन भक्ती.

समर्थ रामदास स्वामींनी अर्चन भक्तीचे फलितही या समासात सांगितले आहे. ते म्हणतात, अर्चन भक्तीमुळे माणसाचे मन शांत, पवित्र आणि प्रसन्न राहते. ईश्वराप्रति आदर आणि वात्सल्याची भावना वाढीस लागते. थोडक्यात सांगायचे तर श्रद्धेने आणि शुद्ध भावाने ईश्वराला समर्पित होऊन केलेली पूजा हीच अर्चन भक्ती आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

स्वातंत्र्य म्हणजे राष्ट्राशी जोडले जाण्याची प्रवृत्ती

स्वातंत्र्य हा सुसंस्कृत मानवी समाजाचा सर्वोत्तम शोध आहे, जो व्यक्तींना त्यांची निवडलेली ध्येये साध्य करण्यासाठी सक्षम करतो. आज, विकास, प्रगती आणि समृद्धीच्या मार्गावर चालण्यासाठी स्वातंत्र्य हे सर्वात शक्तिशाली शस्त्र मानले जाते. स्वातंत्र्यावरील याच विश्वासाने, गुलामगिरीच्या बेड्या तोडण्यासाठी जगभरात अनेक संघर्ष होत आहेत.

खरे तर, प्रत्येक सजीवाला अशा नैसर्गिक वातावरणात राहण्याची इच्छा असते, जिथे तो मुक्तपणे आणि स्वत:च्या अटींवर जगू शकेल. पारतंत्र्यात राहिल्यामुळे, आपल्याला आपला स्वत:चा मार्ग निवडण्याचे स्वातंत्र्य नसते आणि म्हणूनच ते अवांछनीय आहे. हे खरे आहे की स्वातंत्र्य हे केवळ उपभोगाचे साधन नाही, कारण उपभोगाचे साधन म्हणून ते इतरांच्या शोषणाचे साधन बनेल. स्वातंत्र्य ही राष्ट्राशी जोडले जाण्याची एक सहज प्रवृत्ती आहे.

भारतावर वसाहत केल्यानंतर, ब्रिटिशांनी भारतीय समाजाचे जगण्याचे आणि विचार करण्याचे पर्याय पद्धतशीरपणे नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला. आपले स्वार्थ साधण्यासाठी कटिबद्ध असलेल्या त्यांनी केवळ भारताचे आर्थिक शोषण केले नाही, तर आमच्या निवडीही निश्चित केल्या आणि स्वत:ची विचारसरणी आमच्यावर लादली.

त्यांनी हजारो वर्षांचा ज्ञान, विज्ञान आणि संस्कृतीचा अमूल्य वारसा नाकारून भारताला असंस्कृत देश घोषित केले आणि भारताला सुसंस्कृत करण्याची जबाबदारी स्वत:हून स्वीकारली. ब्रिटिश एका व्यापक योजनेसह, अनेक बाबतीत त्यांच्यापेक्षा अधिक समृद्ध असलेल्या संपूर्ण संस्कृतीला नष्ट करण्याच्या मोहिमेवर होते. ही समृद्धी परकीयांसाठी आधीच आकर्षणाचे केंद्र बनली होती.

ब्रिटिशांनी शिक्षण आणि सांस्कृतिक परिवर्तनाच्या सुनियोजित कार्यक्रमाद्वारे आपला उपक्रम अत्यंत प्रभावीपणे राबवला आणि ते यशस्वीही झाले. त्यांनी प्रस्थापित केलेले शिक्षणाचे स्वरूप, आशय आणि पद्धत अद्वितीय होती, आणि त्यामुळे भारतीय ज्ञान परंपरेला त्यात स्थान मिळणार नाही हे स्वाभाविक होते.

आपले वसाहतवादी साम्राज्य मजबूत करण्यासाठी, ब्रिटिशांनी भारतीय ज्ञानाच्या विशाल भांडाराबद्दल शत्रुत्व आणि संशयाची भावना सातत्याने पसरवली, ज्यामुळे सामान्य भारतीयांच्या मनात शंका निर्माण झाली. कालांतराने, भारतीय विचारांवरील लोकांचा विश्वास कमी झाला आणि तो अधिकाधिक नाकारला जाऊ लागला. याचा परिणाम स्पष्ट आहे. आज अनेक भारतीयांसाठी भारत त्याच्या मूळ अर्थाने अपरिचित होत चालला आहे.

अनेक सुशिक्षित लोक कोणत्याही एका भारतीय दृष्टिकोनाबद्दल साशंक झाले आहेत. भारत, भारतीयत्व आणि भारतीय भावना हे आता वादाचे विषय बनले आहेत. भाषा, पेहराव आणि अभिव्यक्तीच्या बाबतीत, आधुनिक भारतीय स्वत:ला ब्रिटिशांच्या बरोबरीचे मानू पाहतात. अशा परिस्थितीत, भारतीय भाषा आणि त्यांची स्वत:ची ज्ञान परंपरा भारताच्या औपचारिक आधुनिक शिक्षण प्रणालीसाठी अनुचित ठरते. त्यांना स्वीकारण्याची भीती वाटते. त्यांना अशा प्रकारे बाजूला सारले गेले आहे की भारतीय जनतेला अजूनही त्यांच्यावरील विश्वास पुन्हा मिळवता आलेला नाही.

त्यांना ते समर्पक वाटत नाहीत. त्यांचा आदर केला जात असेल, किंवा त्यांना पूजनीय मानले जात असेल, पण त्यांचे योग्य स्थान एखाद्या संग्रहालयात असेल, दैनंदिन जीवनात कधीच नाही. वास्तव हे आहे की वसाहतवादी विचारांच्या बेड्यांमधून स्वत:ला मुक्त करूनच खरे स्वातंत्र्य मिळवता येते. १५ आॅगस्ट १९४७ रोजी भारत ब्रिटिशांच्या तावडीतून स्वतंत्र झाला. तो एक वेदनादायी आनंदाचा क्षण होता. या स्वातंत्र्याची किंमत भारतीयांना अविभाजित भारताची फाळणी आणि प्रचंड रक्तपाताच्या रूपात चुकवावी लागली. पाकिस्तानच्या निर्मितीमुळे लाखो भारतीय विस्थापित झाले आणि जीवित व मालमत्तेचे अपरिमित नुकसान झाले. या ऐतिहासिक घटनेला ऐंशी वर्षे उलटून गेली आहेत, तरीही तिच्या जखमा पूर्णपणे भरलेल्या नाहीत.

स्वतंत्र भारताचा आतापर्यंतचा प्रवास पूर्णपणे सुरळीत नव्हता, परंतु अनेक उपलब्धी उल्लेखनीय ठरल्या आहेत. भारताने अन्न उपलब्धता, सामरिक तयारी, कृषी, आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक आणि डिजिटल व्यवहार यांसारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये लक्षणीय प्रगती केली आहे. अत्यंत गरिबी कमी झाली आहे, परंतु लोकसंख्या वाढीमुळे संसाधने दुर्मीळ होत आहेत आणि संसाधनांच्या वापरातील भ्रष्टाचार वाढत आहे. मोठ्या संख्येने दाखल होणारे खोटे आणि खरे खटले हे अंतर्गत संघर्ष, फसवणूक आणि अयोग्य फायदा मिळवण्याच्या प्रवृत्तीचेही प्रतिबिंब आहेत.

राजकीय क्षेत्रात नैतिक आचरण अधिकाधिक कमकुवत होत आहे. स्वत:च्या सोयीच्या मागे लागताना, नेते हे विसरतात की, नेतृत्वाला जबाबदारीच्या खोल जाणिवेची आवश्यकता असते. ही चिंतेची बाब आहे की, आर्थिक परिस्थितीत सुधारणा झाल्याबरोबरच महत्त्वाकांक्षाही वाढल्या आहेत आणि त्यासोबतच गैरवर्तनाची प्रकरणेही वाढली आहेत.

एक तरुण देश म्हणून, जिथे बहुसंख्य लोकसंख्या ३५ वर्षांपेक्षा कमी वयाची आहे, तिथे तरुणांना दर्जेदार शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधी मिळणे अत्यावश्यक आहे. हे साध्य करण्यासाठी, शैक्षणिक संस्कृती सुधारली पाहिजे आणि शिक्षणासाठी आवश्यक संसाधने उपलब्ध करून दिली पाहिजेत. ‘जनरेशन जी’ आणि ‘जनरेशन अल्फा’ यांच्या विरोधाचा आणि संतापाचा संदेश गांभीर्याने घेतला पाहिजे.

आज व्यक्तिवाद आणि भौतिक सुखाच्या शर्यतीत, प्रत्येक जण केवळ स्वत:च्याच हिताचा विचार करत आहे. वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा उत्सव साजरा केला जात आहे. राष्ट्राचा विचार, म्हणजेच सर्वांना जोडण्याचे प्रयत्न मागे पडत आहेत, तर वास्तविक पाहता परस्परसंबंध हेच जीवनाचे रहस्य आहे. आज आपण केवळ स्वत:च्याच हिताचा विचार करत असल्यामुळे विखंडित होत आहोत. आपण केवळ स्वार्थातच गुंतवणूक करत आहोत. स्वातंत्र्य कधीही परिपूर्ण असू शकत नाही. स्वच्छंदतावाद मुक्ती देणारा नसून विनाशकारी ठरेल.

आपण उपभोगत असलेल्या स्वातंत्र्यासाठी आपण देश आणि समाजाचे ऋणी आहोत, हे आपण विसरत आहोत. जर हे ऋण मान्य केले, तर आपल्याला जीवनाच्या विविध स्तरांवर परस्परसंबंधाचा अनुभव येईल. आपण स्वातंत्र्याचे नियम आणि कायदे विसरत आहोत. स्वातंत्र्याची फळे केवळ त्याच्याशी निगडित जबाबदाºया पार पाडूनच मिळवता येतात. स्वातंत्र्य हे देशभक्ती आणि सर्वांच्या कल्याणात, म्हणजेच लोककल्याणात आहे. स्वातंत्र्य म्हणजे उपभोग नव्हे, तर कर्मयोगासाठी निरंतर परस्पर देवाणघेवाणीचे आवाहन आहे.