पंजाबमध्ये निवडणुकीची रणनीती सुरु

भूपेश बघेल यांच्या जागी सचिन पायलट यांना पंजाबचे प्रभारी म्हणून नियुक्त करून, माजी मुख्यमंत्री चरणजीत सिंग चन्नी आणि प्रदेशाध्यक्ष अमरिंदर सिंग राजा वारिंग यांच्यातील अंतर्गत कलह रोखण्यात काँग्रेसचे हायकमांड किती यशस्वी होतील, हे केवळ काळच ठरवेल. मात्र, पंजाबच्या निवडणुकीच्या लढाईत काँग्रेस आणि भाजप या दोन्ही पक्षांनी आपली सूत्रे राजस्थानी सेनापतींच्या हाती सोपवली आहेत. पायलट यांच्याप्रमाणेच भाजपचे प्रभारी सतीश पुनिया हेदेखील राजस्थानचे आहेत. त्यामुळे आगामी पंजाब विधानसभा निवडणुकीची रणनीती वेगाने आकारत आहे.

पंजाबमधील सर्व सत्ताधारी पक्ष काळजीपूर्वक आपली खेळी खेळत आहेत. दिल्लीतून सत्तेतून पायउतार झालेल्या आम आदमी पक्षाकडे आता फक्त पंजाबच उरले आहे, तर हिमाचल प्रदेश, कर्नाटक आणि तेलंगणानंतर काँग्रेसलाही तिथे पुन्हा सत्तेत येण्याची शक्यता दिसत आहे. जातीय राजकारण करणारा शिरोमणी अकाली दल स्वत:ला पंजाबमधील सत्तेसाठी एक स्वाभाविक दावेदार मानतो, तर देशातील दोन-तृतियांश राज्यांमध्ये सत्ता असलेल्या भाजपलाही या संवेदनशील सीमावर्ती राज्यात सत्ता हवी आहे. भाजप आणि अकाली दल यांनी अनेक वेळा पंजाबवर एकत्र राज्य केले आहे, परंतु सध्या त्यांचे मार्ग वेगवेगळे आहेत. ‘वारिश पंजाब दे’ (पंजाबला वारस द्या) आपला फुटीरतावादी अजेंडा पुढे नेण्याचा प्रयत्न करत आहे.

पुढील वर्षी फेब्रुवारीमध्ये विधानसभा निवडणुका होणार असल्या तरी, निवडणुकीचे वातावरण आधीच तयार होत आहे. राज्यसभेच्या सात सदस्यांच्या पक्षांतराने ‘आप’ला मोठा धक्का बसला असला तरी, या खासदारांनी सत्ताधारी पक्ष सोडून भाजपमध्ये प्रवेश केल्यामुळे भाजपला बळ मिळाले आहे. भाजपची विद्यार्थी संघटना, अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषदेने (एबीव्हीपी) दुसºयांदा पंजाब विद्यापीठ विद्यार्थी संघटनेचे अध्यक्षपद जिंकल्यामुळेही भाजपला बळ मिळाले आहे. पंजाबमधील सत्ताधारी ‘आप’ दुसºया क्रमांकावर राहिला, तर काँग्रेसची विद्यार्थी संघटना, एनएसयूआय तिसºया क्रमांकावर आली. जुलैमध्ये जंतरमंतर येथे झालेल्या ‘जेन-झी’ आंदोलनानंतर बदललेल्या वातावरणात हा विजय भाजपसाठी आणखी एक दिलासा आहे.

शिरोमणी अकाली दलाची विद्यार्थी संघटना ‘सोई’ने एबीव्हीपीला दिलेल्या पाठिंब्याचेही निवडणुकीच्या दृष्टीने दूरगामी परिणाम असल्याचे मानले जात आहे. पंतप्रधान मोदींची भेट घेतल्यानंतर अकाली दलाचे अध्यक्ष सुखबीर सिंग बादल यांनी मतदारसंघ पुनर्रचना विधेयकाला आपला पाठिंबा जाहीर केला होता, हे विशेष उल्लेखनीय आहे. या घडामोडीकडे भाजप-अकाली युतीच्या शक्यतेचे संकेत म्हणून पाहिले जात आहे. भाजप किंवा अकाली दल या दोघांनाही ‘आप’ आणि काँग्रेसपुरता मर्यादित असलेला सत्तासंघर्ष पत्करायचा नाही. २०२२च्या विधानसभा निवडणुका एकट्याने लढवून दोन्ही पक्षांनी आपल्या ताकदीचा अंदाज घेतला आहे. अकाली दलाने तीन जागा जिंकल्या, तर भाजपने दोन जागा जिंकल्या.

विवादास्पद कृषी कायद्यांवरून दोन्ही पक्षांमधील दशकांहून जुनी मैत्री तुटली. ‘आप’च्या अनपेक्षित उदयामुळे अकाली दल आणि भाजप राज्य राजकारणात तिसºया आणि चौथ्या स्थानावर ढकलले गेले आहेत. ‘पंजाबला तुमचा वारस द्या’ या घोषणेखाली गेल्या लोकसभा निवडणुकीत अमृतपाल सिंग यांच्या विजयाने भाजप आणि अकाली दलाची चिंताही वाढली आहे. त्यामुळे, पंजाबची राजकीय दिशा ठरवण्यासाठी विधानसभा निवडणुका निर्णायक ठरू शकतात. सत्ताधारी ‘आप’ला मुख्य विरोधी पक्ष काँग्रेसकडून आव्हान मिळू शकते, परंतु दोघांमधील अंतर्गत संघर्षही कमी नाही.

गेल्या विधानसभा निवडणुकीपूर्वी स्वत:चाच डाव बिघडवणाºया काँग्रेसने, माजी मुख्यमंत्री चन्नी आणि प्रदेशाध्यक्ष राजा वारिंग यांच्यातील अंतर्गत कलह नियंत्रणात आणण्याचा प्रयत्न म्हणून यावेळी राज्य प्रभारी बदलले आहेत. दलित कार्ड खेळून काँग्रेसने गेल्या वेळी चन्नी यांना मुख्यमंत्री बनवले, पण ते दोन्ही विधानसभा जागा हरले. दोघेही सध्या लोकसभेचे सदस्य आहेत. मोठ्या संख्येने दलित काँग्रेसला मतदान करत आहेत. त्यामुळे, काँग्रेस चन्नी यांना शक्य तितके खूश करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

मायावतींच्या बसपने स्वबळावर निवडणूक लढवण्याची केलेली घोषणाही काँग्रेससाठी शुभसंकेत नाही. बसपने २०२२ची विधानसभा निवडणूक शिरोमणी अकाली दलासोबत (एसएडी) युती करून २० जागांवर लढवली होती आणि नवांशहरची जागाही जिंकली होती. पक्षाचे संस्थापक कांशीराम यांचे गृहराज्य असून आणि देशात सर्वाधिक ३२ टक्के दलित लोकसंख्या असूनही, पंजाबमध्ये बसप एक प्रमुख राजकीय शक्ती बनण्यात अपयशी ठरली आहे, हे एक राजकीय कोडे आहे. भाजपच्या आशा पंजाबमधील बहुपक्षीय निवडणुकीच्या शक्यतेवर अवलंबून आहेत, परंतु त्याच्या फायद्याची कोणतीही हमी नाही. सत्तेसाठीची मुख्य लढत आम आदमी पार्टी (आप) आणि काँग्रेस यांच्यात होऊ नये यासाठी भाजप-एसएडी युतीही आवश्यक वाटते.

सर्व ११७ जागा स्वबळावर लढवण्याचा दावा करणाºया भाजपला ४०-४५ जागांपेक्षा कमी जागांवर समाधान मानण्याची शक्यता कमी आहे. एक संवेदनशील सीमावर्ती राज्य म्हणून पंजाबसमोरील बहुआयामी आव्हाने पाहता, भाजप आणि शिरोमणी अकाली दल यांच्यातील युती राज्याच्या व्यापक हिताची आहे, असे अनेकांचे मत आहे. सुखबीर सिंग बादल यांचा अकाली दल प्रामुख्याने ग्रामीण भाग आणि शीख समुदायाचे प्रतिनिधित्व करतो, तर भाजप शहरी भाग आणि हिंदू समुदायाचे प्रतिनिधित्व करतो. त्यामुळे, या दोघांमधील युती पुन्हा सुरू झाल्यास पंजाबमधील राजकीय आणि सामाजिक ऐक्य अधिक मजबूत होईल, असा विश्वास आहे. पंजाब दहशतवादाच्या अंधारमय बोगद्यातून बाहेर आला आहे, परंतु अनेक विघटनकारी घटक अजूनही वातावरण बिघडवण्याच्या धोकादायक योजना आखत आहेत आणि त्यांना हाणून पाडणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.

दशक तिसरा : स्वगुणपरीक्षानाम : समास पहिला : जन्मदु:ख निरुपण (१)

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधात स्वगुणपरीक्षानाम तिसºया दशकातील पहिल्या समासात जन्मदु:ख निरुपण केलेले आहे. यातील पहिल्या दहा ओव्यांमध्ये श्री समर्थांनी मानवी जन्म या घटनेची तत्त्वज्ञानदृष्ट्या आणि स्वरूपानुभवाच्या पार्श्वभूमीवर लक्षात येणारी लक्षणे सांगितली आहेत. अव्यक्त अस्वस्था ही आपली स्वाभाविक स्थिती आहे, देह धारण करून व्यक्तीमध्ये येणे म्हणजे खाली घसरणे आहे. त्यामुळे अपूर्णपणाच्या सर्व अडचणी सोसाव्या लागतात, दृश्याच्या ताब्यात जावे लागते, आणि समाधान राखणे कठीण जाते.

या समासात समर्थ म्हणतात, जन्म म्हणजे दु:खरूपी वृक्षाचा अंकुर असतो. वासना जन्माचे बीज आहे. जगातील दु:खाचे मूळ कारण तीच आहे. पण ती सूक्ष्म असते, गुप्त असते. जन्म तिचे दृश्य रूप असते. अंकुर हा आरंभ आहे. तो जसजसा वाढतो तसतसे त्यांतील दु:ख प्रकट रूप धारण करते. जन्म म्हणजे शोकाचा समुद्र आहे. सर्व काळी सर्व ऋतूंमध्ये समुद्र पूर्ण भरलेला असतो. त्याचप्रमाणे मानवी जीवन सर्वकाली, सर्व ठिकाणी दु:खाच्या खा‍ºया पाण्याने भरलेले असते. जन्म म्हणजे कधीही न ढळणारा भीतीचा डोंगर आहे. मानवी जीवनात भय खोलवर रुतून बसलेले आहे. माणसाने कितीही प्रयत्न केले तरी जीवनातील भय काही केल्या हलत नाही, मग नाहीसे होण्याची गोष्ट तर दूरच राहते.

स्वामी म्हणतात, जन्म म्हणजे कर्माची मूस आहे. जीवाच्या सर्व कर्मसाठ्यापैकी काही भाग भोगण्यासाठी जीव जन्म घेतो असे वेदांत म्हणतो. कर्म सूक्ष्म अवस्थेत असते. त्याचा भोग होण्यासाठी आश्रय म्हणून देहाची जरुरी लागते. म्हणून सूक्ष्म कर्म देहरूपी आकार घेऊन जन्म पावते. अर्थात जन्म कर्ममय आहे. जन्म म्हणजे पापाची खाण आहे, भगवंतांचे स्मरण ते पुण्य व त्याचे विस्मरण ते पाप होय. भगवंत अदृश्य तर जग दृश्य आहे. दृश्याचा जोर मोठा विलक्षण असतो. जगात जन्माला आल्यावर दृश्याच्या दडपणाखाली जीव भगवंताला विसरूनच जातो. त्याला विसरून केलेले सगळे पापच असते. जन्म म्हणजे काळाचा नित्य नवा जाच आहे. दृश्यामध्ये क्षणाक्षणाला बदल घडवून आणणारी शक्ती ती काळच आहे. काळाचे तोंड नेहमी विनाशाकडे असते. रोज नवीन बदल व नवा नाश पुढे वाढून ठेवतो म्हणून काळ जाच करतो. जन्म म्हणजे कुविद्येचे फळ. कुविद्या म्हणजे अज्ञान. जोपर्यंत अज्ञान आहे तोपर्यंत वासना असते व वासना असते तोपर्यंत जन्म घेणे चुकत नाही. जन्म म्हणजे लोभाचे कमळ असते. लोभ म्हणजे आसक्ती. लाकूड कोरणारा भुंगा जसा कमळात अडकून पडतो तसा ब्रह्मस्वरूप जीव आसक्तीत गुंतून देहात जन्म घेतो, देहात अडकून पडतो. जन्म म्हणजे ज्ञानहीन भ्रांतीचा पडदा असतो. जन्म येण्याच्या अगोदर जीवाला स्वस्वरूपाची जाणीव असते. त्याचे ज्ञान स्वच्छ असते. जन्म येऊन जगाचे वारे लागले की स्वरूपाची नेणीव निर्माण होते. मी देह आहे या भ्रमाचा पडदा ज्ञानावर पडून जीव भ्रमतो. जन्म म्हणजे जीवाचे बंधन असते. देह धरला की देहाच्या मर्यादा जीवावर लादल्या जातात, जीव आपले स्वातंत्र्य गमावून बसतो. बंधनातच तो जगतो व बंधनातच देह ठेवतो. जन्म हे मृत्यूचे कारण असते. जन्म व मृत्यू परस्परावलंबी किंवा सापेक्ष घटना आहेत. एक असेल तर दुसरे असते. म्हणून जन्म आला की, मागोमाग मृत्यूही येतो. जन्म म्हणजे दृश्याच्या गुंतागुंतीत विनाकारण गुरफटणे. सूक्ष्म शरीर दृश्यांत येण्याची धडपड करते म्हणून जन्म येतो. दृश्य अत्यंत क्लिष्ट व गुंतागुंतीचे आहे. एकदा त्यामध्ये अवतरल्यावर सामान्य माणूस त्यात गुरफटूनच जातो. मग त्यापासून जीवाला फार दु:ख होते. पण हे सगळे ओढवून घेण्याची जरूर होती का? अर्थात नाही.

या समासात स्वामी म्हणतात, जन्म म्हणजे सुखाचा विसर होय. आपल्यापाशीच आपले सुख आहे हे विसरल्याने जीव देहाद्वारे बाहेरून सुख मिळविण्याची धडपड जन्माच्या मुळाशी आहे. जन्म म्हणजे चिंतेचा मळा असतो. चिंता ही भीतीची प्रिय कन्या आहे, जेथे भय तेथे चिंता असतेच. म्हणून मानवी जीवनात अमाप प्रमाणात चिंता पिकते. जन्म म्हणजे वासनेचा मोठा विस्तार असतो. वासना जन्मास कारण होते. पण ती सूक्ष्म असते, देह मिळाल्यावर मग ती भरमसाट वाढते. ती स्वर्गलोकापर्यंतसुद्धा पोचते. जन्म म्हणजे जीवाला स्वरूपापासून खाली ओढणारी किंवा स्वानंदापासून बाहेर काढणारी अवस्था असते. जन्म आला की जीव स्वरूपापासून च्युत झालेला असतो. जन्म म्हणजे कल्पनेचा छाप अथवा शिक्का असतो. कल्पना हेच मुळात दृश्य सृष्टीचे कारण आहे. मी देह आहे ही सूक्ष्म कल्पना जीवाला जन्मास घालते. जीवावर कल्पनेचा छाप असतो. जन्म म्हणजे ममतारूप डाकिणीचे झपाटणे असते. माझेपणाच्या वृतीने एकदा का जीव गुंतून गेला की, तिचा अंमल सुटता सुटत नाही, मेल्यावरही ती सोडीत नाही, जन्म म्हणजे मायेने केलेले कपट असते. दृश्य खरे दिसते, पण खरे नसते. पण मायेच्या लीलेने जीव फसतो आणि सत्यबुद्धीने दृश्याच्या नादी लागतो. ही देहबुद्धी मायेचे कपट असते. जन्म म्हणजे रागाचे वीरपण असते. अगदी कोवळ्या तान्ह्या बाळापासून ते अगदी सुज्ञ वृद्धापर्यंत कोणीही माणूस क्रोधाच्या तावडीतून सुटलेला नसतो. जन्म म्हणजे मोक्षाला आडवे येणारे विघ्नच असते. वास्तविक भगवंताच्या सत्तेनेच जीवाचे सर्व व्यवहार होतात. तो भगवंताचाच आहे. ते सोडून तो वेगळा झाला की द्वैत निर्माण होते आणि जीवास जन्म येतो. जीव मीपणाने वेगळा होतो. जन्म हा अहंतेचा गुण होय. मीपणा कार्यप्रवण होतो तेव्हा अहंकार पुढे येतो. अहंकार म्हणजे दर्शनी मीपणा समजावा. अर्थात, अहंकार जीवाला जन्म घेण्याकडे ढकलतो. जन्म म्हणजेच ईश्वराचे विस्मरण असते. ईश्वराचे स्मरण म्हणजे विद्या, तर त्याचे विस्मरण म्हणजे अविद्या. अविद्येतून वासना उमटते आणि वासनेपोटी जन्म येतो.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोसी

गणेशोत्सव महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जातो. राज्य सरकारनेही गतवर्षी त्याला राज्याचा उत्सव म्हणून मान्यता देत त्याचे स्वरूप विस्तारलेले आहे. पण यानिमित्ताने गणेशाचे तत्त्व नेमके समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. मूलाधार चक्र आणि गणपती यांचे नाते पुराण काळापासून वेद आणि शास्त्रांनी कथन केले आहे. आज श्रीगणेश चतुर्थी निमित्ताने त्याचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे. श्रींच्या जन्माची कथा ही तशी सर्वश्रुत आहे. आज त्यांचे कार्य आणि एकंदर स्थान आणि वैश्विक महानता समजून घेणे आवश्यक आहे. ‘ग’ हा बुद्धीचा ध्वनी आणि ‘ण’ हे विज्ञानाचे प्रतीक आहे. म्हणजेच गणांचा अधिपती तो गणपती असे म्हणतात. नुसतेच विज्ञान कामास येत नाही. फक्त बुद्धी असूनही चालत नाही, तर प्रत्येक वेळी संस्करण करणारी शक्ती विज्ञानावर अंकुश ठेवून विज्ञानशक्तीला योग्य दिशा देणारी ती बुद्धी असली पाहिजे. आपल्या संस्कृतीप्रमाणे जी मूळ देवता ती म्हणजे गणेश. मुळात प्रत्येक कार्यामध्ये जर या दोन वृत्ती किंवा गुणांचे नीट व्यवस्थापन केले, तर विघ्न येतच नाही. अशा रीतीने आपल्या भारतीय संस्कृतीमध्ये आद्यपूजेचा मान असलेली गणेश ही एक प्रभावी देवता आहे. यामुळेच गणेश देवताही समृद्धी आणि भरभराटीचे प्रतीक बनली आहे. साहजिकच याच्या सहचर जीवनसाथी पत्नीपदाला जाणाºया देवता या रिद्धी, सिद्धी आणि भारती अशा आहेत. आपल्या अंत:करणातच वैश्विक ऊर्जा आहे, याचे स्मरण सदैव मानवाला राहावे हे गणेश उपासनेमधील गुपित आहे. अथर्वशीर्षात म्हटले आहे की, त्वमेव प्रत्यक्षम् तत्त्वम् असि.. म्हणजे, तेच आहे. परमब्रह्म हे साक्षात तुम्हीच आहात, अशी एक ओळ आपल्याला गणपती अथर्वशीर्षामध्ये आढळते. अखिल जीवनाच्या उगमाचा आद्य ध्वनी जो ॐत्याच्या उगमाचा प्रतिनिधी म्हणजे भगवान गणेश. सर्व सामर्थ्यमंत्र, स्तोत्र-मंत्राची निर्मिती ही या ओम ध्वनीतूनच होते. सामर्थ्य आणि क्षमाशीलता, सामर्थ्य आणि सौंदर्य याचे संतुलन आपल्याला श्रीगणेशांच्या ठायी आढळते. म्हणूनच गणपती अथर्वशीर्षमध्ये रचनाकारांनी त्वमेव सर्वम् खल्विदम् ब्रह्म असि असे वर्णन करून श्रीगणेशाचे साक्षात ब्रह्म असणे, परमात्मा असणे अधोरेखित केले आहे.

आपल्या या सूक्ष्म देहामध्ये ऊर्जा केंद्र असतात. त्यांना हिंदू आणि बौद्ध धर्मातील तंत्र आणि योग परंपरेमध्ये चक्र ही संज्ञा आहे. अशा या सात चक्रांमधील सर्वात महत्त्वाचे चक्र म्हणजे मूलाधार चक्र. नावाप्रमाणेच हे चक्र म्हणजे शरीराचा मूळ आधार असते. मणक्यांच्या मुळाशी हे चक्र असते. भगवान सूर्यनारायणाकडून या चक्राला ऊर्जा मिळते आणि याचा रंग लाल असतो. इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना या तीन नाड्यांच्या उत्पत्तीचे मूलाधार चक्र हे मूळ आहे. भगवान गणेश ही या मूलाधार चक्राची अधिष्ठात्री देवता आहे, असे शास्त्र सांगते. मूलाधार चक्राच्या चार लाल पाकळ्यांवर स्वर्णाक्षरांमध्ये व, श, ष, स हे चार संस्कृत ध्वनी लिहिलेले असतात. धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष या चार पुरुषार्थांचेही त्या प्रतिनिधित्व करतात. चारच पाकळ्यांनी युक्त हे कमळ म्हणजे पृथ्वीचे प्रतीक आहे. परमात्म्याची प्रधान शक्ती ही आदिशक्ती आहे. या आदिशक्तीची निर्मिती म्हणजे भगवान श्रीगणेश. स्त्री-पुरुष तत्त्वाच्या पलीकडे ही आद्यनिर्मिती आहे. या प्रधान शक्तीची निर्मिती असल्यामुळे त्या आदिमातेबरोबर तो सदैव आहे आणि त्यामुळेच मानवाच्या प्रत्येक चक्रामध्ये त्याचे वास्तव्य आहे. निर्मितीतील पावित्र्य, निरागसता, निष्पाप वृत्ती आणि शुद्धता यांचे तो प्रतीक आहे. गौरी प्रणयाय, गौरी प्रवणाय, गौर भावाय धिमही.. असे म्हणून आपण त्या आद्य दैवताचे आवाहन करतो. तोच आपणा सर्वांचा आद्यपूजेचा मानधारी परमप्रिय श्रीगणेश आहे. भगवान शंकर हे साक्षात परमेश्वर तर श्रीगणेश हा त्यांचा पुत्र. स्वत: देवत्वाला जाण्यासाठी आतुर असलेल्या जीवाचे ते प्रतीक आहेत. भगवान गणेशांच्या अंग-प्रत्यंगांमध्ये ही प्रतीकात्मकता दडलेली आहे. हत्तीचे मोठे शिर व्यापक विचार करावा यासाठी आहे. मोठे कान हे जास्त ऐकावे यासाठी आहेत. बारीक डोळे हे एकाग्रता साधण्यासाठी आहेत. छोटे तोंड हे कमी बोलण्याचा सल्ला देते. वरदहस्त म्हणजे आध्यात्मिक मार्गावर पुढे जाण्यासाठी दिलेले अभय आणि आश्वासन आहे. सोंड ही श्वासावाटे येणाºया प्राणशक्तीचा प्रभावी वापर करण्यासाठी आहे. एकच सुळा, दात म्हणजे चांगले ठेवा आणि वाईट त्या सर्वांचा त्याग करा हे सांगतो आहे. मोदक हे साधनेचे फलित आहे. विशाल पोट हे जगातील सगळे भलेबुरे पचवण्याची क्षमता तुमच्यात आहे हे सांगते. वाहन उंदीर म्हणजे लालसा, अभिलाषा यांचे प्रतीक आहे. लालसा, अभिलाषा यांच्यावर स्वार होऊन ताबा ठेवला तरच तुम्ही जीवनाचा प्रवास करू शकता. जीवनाच्या सर्वच परिघांना निकटपणे स्पर्श करणारा असा हा देवाधिदेव श्रीगणपती.. म्हणूनच सर्व धर्मांच्या परिसीमा पार करून हे दैवत आज जागतिक बनले आहे. अशा या गणेशाच्या उत्सवाला आजपासून प्रारंभ होत आहे. तो सर्वांच्या घरी आनंद घेऊन येवो अशी प्रार्थना.

दशक दुसरा : समास दहावा : पढतमूर्ख लक्षण

समर्थ रामदास स्वामींनी मूर्खलक्षणनाम दुसºया दशकातील दहाव्या समासात पढतमूर्खाची लक्षणे सांगितलेली आहेत. समर्थ म्हणतात शहाणा म्हणवितो आणि मूर्खपणाने वागतो तो पढतमूर्ख असतो. आता जे लोक शहाणे असून मूर्खासारखे वागतात त्याचे वर्णन समर्थ इथे करतात. त्यांना पढतमूर्ख हे नाव आहे. त्यांची काही लक्षणे आपल्या अंगी आढळली तरी श्रोत्यांनी मनाला लावून घेऊ नये, ते अवगुण प्रयत्नाने सोडता येतात व नंतर माणूस सुखी बनतो.

समर्थ म्हणतात, ज्याच्या जीवनात विचार आणि आचार, ज्ञान आणि क्रिया, किंवा ध्येय आणि साधन यांमध्ये समजून विरोध आढळतो तो श्री समर्थांचा पढतमूर्ख आहे. जो पुष्कळ ग्रंथ वाचतो आणि स्वत: विद्वान आहे, जो सुंदर सरळ रीतीने ब्रह्मज्ञान सांगतो, पण वासना आणि अभिमान बाळगतो तो पढतमूर्ख होय. ब्रह्मज्ञान झाल्यावर वाटेल तसे वागणे, बंधनरहित आचरण करावे असे प्रतिपादन करतो, सगुणाची भक्ती व्यर्थ आहे असे जो सांगतो, स्वधर्माची आणि साधनाची निंदा करतो तो पढतमूर्ख असतो.

योग्यता नसताना जो वक्ता बनतो आणि कोणी ऐकत नसून बोलण्याचे विनाकारण श्रम करतो, ज्याचे बोलणे कठोर असते तो पढतमूर्ख होय. एखादा बहुश्रुत आणि तोंडाळ श्रोता गुणांच्या साहाय्याने वक्त्याला कमीपणा आणील तो पढतमूर्ख होय. जो दुसºयाचे दोष काढून त्याला नावे ठेवतो. पण तेच दोष स्वत:च्या अंगी आहेत हे ज्याच्या लक्षात येत नाही तो तो पढतमूर्ख होय. जर मोठा अभ्यासी असल्याने सगळ्या विद्यांचे ज्ञान करून घेतो, परंतु जो लोकांना सुख समाधान देऊन त्यांचे मन शांत करू शकत नाही तो पढतमूर्ख.

कामवासना, पैसा आणि लौकिक यांच्या आधीन होऊन जो भगवंताला विसरतो तो पढतमूर्ख असतो. कोळ्याच्या अंगातील नाजुक तंतूंनी एखादा हत्ती बांधून ठेवतात किंवा सुगंधाच्या लोभाने एखादा भुंगा कोमल कमळात अडकून मरून जातो, त्याचप्रमाणे परमार्थ साधण्याचे समर्थ असणारा जो प्रपंचात गुंतून फुकट जातो तो पढतमूर्ख होय. जो स्त्रियांच्या संगतीत रमतो, स्त्रियांनाच ब्रह्मज्ञान सांगत सुटतो, निंद्य वस्तूंचे सेवन करतो तो पढतमूर्ख होय. ज्याने स्वत:ला कमीपणा येतो तेच जो मनांमध्ये घट्ट धरून ठेवतो, मी देहच आहे अशी ज्याची भावना असते तो पढतमूर्ख.

भगवंतांची स्तुती करण्याचे सोडून जो माणसाची स्तुती करतो किंवा ज्याच्याशी गाठ पडते त्याचीच फार तारीफ करू लागतो तो पढतमूर्ख. जो स्त्रियांच्या अवयवांचे वर्णन करतो किंवा त्यांची नाना सोंगे घेऊन त्यांचा हावभाव, अभिनय करून दाखवितो, जो भगवंताला विसरतो तो पढतमूर्ख. ऐश्वर्य असेल तर त्याच्या घमेंडीमध्ये सर्व जीवमात्रांस हीन समजतो, शास्त्रविरुद्ध मतांचे जो प्रतिपादन करतो, त्यांना आधार देतो तो पढतमूर्ख.

समर्थ म्हणतात, भगवंताला विसरणे हे तर पढतमूर्खांचे लक्षण आहेच, परंतु जो कशालाच व कोणालाच मानीत नाही, जो बोलतो एक व करतो दुसरेच, आणि जो स्वहित करून घेत नाही तो मोठा पढतमूर्ख समजावा. जो कधीं भक्तिमार्गाने गेलाच नाही, ज्याच्या अंगी वैराग्य नाही, ज्याने कधी भक्तपूजन केले नाही, आणि असे असून जो आचरणरहित ब्रह्मज्ञान बोलतो तो पढतमूर्ख. तीर्थ, क्षेत्र, वेद आणि शास्त्र यांपैकी जो काहीच मानीत नाही, पवित्र कुळात जन्म येऊन जो अपवित्रपणे म्हणजे भ्रष्टपणे वागतो पढतमूर्ख असतो.

जो कोणी आपल्याला आदर देतो त्याची जो मनधरणी करतो, ज्याची खरी योग्यता नाही त्याची जो स्तुती करतो, पण लगेच त्याची निंदा व अनादर करायला तयार होतो तो पढतमूर्ख होय. माणसाच्या तोंडावर एक बोलायचे आणि त्याच्या पाठीमागे दुसरेच बोलायचे ही ज्याच्या वागण्याची नेहमीची पद्धत असते, जे बोलतो एक तर करतो दुसरेच तो पढतमूर्ख. ज्याला प्रपंचाबद्दल अत्यंत आदर असतो, परमार्थाबद्दल अत्यंत अनादर असतो, समजून उमजून जो प्रपंचाचा आधार घेतो तो पढतमूर्ख. जे योग्य आहे ते सांगायचे सोडून केवळ दुस‍ºयाला बरे वाटावे म्हणून जो अयोग्यही बोलतो, जो दुसºयावर अवलंबून जगतो तो पढतमूर्ख समजावा.

जो चांगले वागण्याचे सोंग बरोबर करतो किंवा ज्याचे वरवरचे वागणे सोंगाप्रमाणे बरोबर चालते, पण करू नये तेच कर्म जो लपून करतो, आपला मार्ग चुकला हे समजूनही केवळ हट्टाने त्यापासून बाजूला सरत नाही, तो पढतमूर्ख होय. रात्रंदिवस चांगल्या उपदेशाचे श्रवण करीत राहूनसुद्धा जो आपले अवगुण सांडीत नाही, आणि स्वत:चे हित कशात आहे हे ज्याला कळत नाही तो पढतमूर्ख.

जो लोकसंग्रह करू शकत नाही, जो सद्गुरूला विसरतो, जो आपल्या प्रपंचासाठी परमार्थ वापरतो आणि अखेर धड प्रपंच ना परमार्थ अशी ज्याची अवस्था होते तो पुरुष पढतमूर्ख समजावा असे समर्थ सांगतात. त्याचे प्रवचन ऐकायला थोर सज्जन व पारमार्थिक अधिकारी येऊन बसले असता त्यांची क्षुद्र न्यूने काढून बाजूला जो बोलतो तो पढतमूर्ख. ज्याचा शिष्य परमार्थ मार्गावरून घसरला आणि त्याने गुरूचा अपमान केला, तरी जो पुन्हा त्याची अपेक्षा धरतो तो पढतमूर्ख. कीर्तन, प्रवचन वा पुराण श्रवण करीत असता देहधर्मामुळे काही उणेपणा आला, खोकला आला किंवा शिंक आली किंवा कमरेला कळ लागली तर जो रागाने तणतणतो तो पढतमूर्ख. आपल्या ऐश्वर्याच्या घमेंडीने व उन्मादाने जो सद्गुरूची किंमत ठेवीत नाही, जो आपली गुरुपरंपरा कोणाशी सांगत नाही तो पढतमूर्ख. ज्ञानाच्या मोठमोठ्या बाता मारून जो आपला स्वार्थ साधतो, एखाद्या कंजुष माणसाप्रमाणे पैसा साठवितो, पैसा मिळविण्यासाठी जो परमार्थ वापरतो तो पढतमूर्ख.

आपण स्वत: तसे न वागता जो लोकांना तसे वागण्याचा उपदेश करतो, स्वत: ब्रह्मज्ञानी नसून लोकांमध्ये ब्रह्मज्ञान पेरण्याचा खटाटोप करतो, त्याचा प्रसार करण्याच्या नादी लागतो, विरक्तपणाचा पेशा असून जो परतंत्रपणे दुस‍ºयाच्या अधीन होऊन वागतो तो पढतमूर्ख. जी कर्मे केली असता सगळा भक्तिमार्ग मोडकळीस येतो आणि स्वत:चे जीवन अस्ताव्यस्त होऊन जाते ती कर्मे करण्यास जो मागेपुढे पाहात नाही तो पढतमूर्ख होय. प्रपंच अशाश्वत म्हणून तो हातचा गेला, परमार्थ खोटा मानला गेला म्हणून तो केला नाही, अशी अवस्था असूनही जो देवाब्राह्मणांचा द्वेष करतो तो पढतमूर्ख होय.

समर्थ म्हणतात, अवगुण सोडावे हा हेतू मनात बाळगून पढतमूर्खाची काही लक्षणे मी सांगितली, विचारवंतांनी त्यामधील न्यून पूर्ण करावे व मला क्षमा करावी. या संसारामध्ये सुख मिळेल असे जो मानतो तो मूर्खांमधील मोठा मूर्ख समजावा. कारण या संसारदु:खासारखे दुसरे दु:ख नाही. पुढील दशकांत त्याचेच वर्णन आहे. इथे दशक दुसरा समाप्त होतो. जय जय रघुवीर समर्थ!

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

ब्रिक्सला फायदेशीर बनवण्याचे आव्हान

नवी दिल्लीतील ब्रिक्स शिखर परिषदेचे यश हे भारताने संस्थात्मक यंत्रणा तयार करण्यात आणि अर्थपूर्ण करार करण्यात मिळवलेल्या यशावर अवलंबून असेल. जर ही शिखर परिषद अर्थपूर्ण परिणाम देण्यात यशस्वी झाली, तर भारताच्या राजनैतिक वारशात तिचा एक सुवर्ण अध्याय म्हणून उल्लेख होईल. ब्राझील, रशिया, भारत, चीन आणि दक्षिण आफ्रिका यांच्यापासून सुरू झालेला हा गट आता इजिप्त, इथिओपिया, इराण, संयुक्त अरब अमिराती, सौदी अरेबिया आणि इंडोनेशिया यांचा समावेश असलेली एक प्रचंड जागतिक महासत्ता बनला आहे.

ब्रिक्सच्या आर्थिक सामथ्यार्चा अंदाज यावरून लावता येतो की, विस्तारित ब्रिक्स देशांचा जागतिक जीडीपीमध्ये (खरेदी शक्ती समानतेवर आधारित) अंदाजे ४२.५ टक्के वाटा आहे आणि ते जगाच्या लोकसंख्येत अंदाजे ५४ टक्के योगदान देतात. ब्रिक्स किती मोठा झाला आहे हा प्रश्न नाही. खरा प्रश्न हा आहे की, हे प्रचंड आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय सामर्थ्य सामूहिक राजकीय इच्छाशक्ती आणि ठोस आर्थिक परिणामांमध्ये रूपांतरित होईल का. हे प्रचंड आकडे सामायिक निर्णय, सामायिक संस्था आणि सामायिक आर्थिक यशासाठी एक भक्कम पाया घालतील का?

भारत या शिखर परिषदेचा किती प्रभावीपणे फायदा घेतो हे पाहणे उत्सुकतेचे ठरेल. सध्या भारत जगातील सर्वात वेगाने वाढणाºया अर्थव्यवस्थांपैकी एक आहे, यूपीआयसारख्या डिजिटल यशाचा अभिमान बाळगतो, ‘ग्लोबल साउथ’मध्ये (विकसनशील देशांमध्ये) त्याला स्वीकारार्हता आहे आणि अमेरिका, युरोप, रशिया, चीन व आखाती देशांशी संवाद साधण्याची क्षमता त्याच्याकडे आहे. तथापि, आव्हाने त्याहूनही मोठी आहेत. ब्रिक्समधील चीनचे आर्थिक वजन, रशियाची भूराजकीय स्थिती, पश्चिम आशियातील विरोधाभास, स्थानिक चलन प्रणालींच्या मर्यादा, सदस्यत्व विस्तार आणि परस्पर व्यापारातील असमतोल ही भारतासमोर कठीण आव्हाने आहेत. यावर मात करण्यासाठी, भारताने एकमेकांचे अनुकरण करण्याऐवजी सर्वांशी संलग्न होण्याची रणनीती अवलंबणे आवश्यक आहे.

ब्रिक्स शिखर परिषदेतून हा संदेश जायला हवा की, भारत कोणत्याही देशाच्या विरोधातली आघाडी नाही, तर बदलत्या जागतिक व्यवस्थेतील विकसनशील देशांच्या समान आवाजासाठी एक व्यासपीठ आहे. ब्रिक्सची सर्वात मोठी विडंबना ही आहे की, जसजसा त्याचा आकार वाढत गेला, तसतसे त्याच्याअंतर्गत एकमत निर्माण करणे अधिकाधिक कठीण होत गेले आहे. डॉलर प्रणाली बदलणे, रशिया-युक्रेन युद्ध सोडवणे, चीनसोबतचा सीमावाद सोडवणे किंवा संयुक्त राष्ट्र प्रणालीमध्ये परिवर्तन घडवणे यांसारख्या भव्य आणि गुंतागुंतीच्या राजकीय महत्त्वाकांक्षांचा पाठपुरावा करण्याऐवजी, भारताने या शिखर परिषदेचे व्यावहारिक परिणामांमध्ये रूपांतर केले पाहिजे. पुरवठा साखळी, डिजिटल पेमेंट, मध्यवर्ती बँकेची डिजिटल चलने, स्थानिक चलन व्यापार, एआय, हरित ऊर्जा आणि ग्लोबल साउथ यांसारख्या क्षेत्रांमधील ठोस करार हीच खरी उपलब्धी असेल, जी भारताच्या राजनैतिक यशाची गाथा घडवेल.

भारताने हे सुनिश्चित केले पाहिजे की, अमेरिका, युरोप आणि जपानसारख्या भागीदारांसोबतच्या आपल्या महत्त्वपूर्ण आर्थिक आणि सामरिक संबंधांवर परिणाम होणार नाही. चीनच्या आर्थिक वर्चस्वाला या व्यासपीठावर वर्चस्व गाजवू देऊ नये, तसेच रशिया-युक्रेन किंवा पश्चिम आशियासारख्या विवादांवर चर्चा होऊ नये, अन्यथा ही परिषद आपल्या मूळ उद्देशापासून भरकटेल. शिवाय, डॉलरच्या पर्यायांच्या नावाखाली, सध्या अंमलात आणणे अशक्य असलेल्या अव्यवहार्य आर्थिक घोषणा करणे टाळले पाहिजे.

हे खरे आहे की, चीन आणि रशियाने डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी आपला सुमारे ९९ टक्के द्विपक्षीय व्यापार रुबल आणि युआनमध्ये वळवला आहे, परंतु खरे आव्हान त्याहून मोठे आहे. जगभरातील ११,०००हून अधिक बँका अजूनही जागतिक आंतरबँक वित्तीय दूरसंचार प्रणाली असलेल्या स्विफ्टशी जोडलेल्या आहेत. चीनची सीआयपीएस (क्रॉस-बॉर्डर इंटरबँक पेमेंट सिस्टीम) आणि रशियाची एसपीएफएस (फायनान्शियल मेसेज ट्रान्सफर सिस्टीम) सध्या याच्या तुलनेत खूपच लहान आहेत आणि ते तत्काळ पर्याय बनण्याची शक्यता नाही. म्हणूनच, डॉलर रद्द करण्याऐवजी, भारताने एक वास्तववादी आणि दूरदर्शी धोरण स्वीकारले पाहिजे. या धोरणात भारतीय रुपयाचे हळूहळू आंतरराष्ट्रीयीकरण करणे, स्थानिक चलनांमधील व्यापाराला प्रोत्साहन देणे, स्वस्त आणि जलद आंतरराष्ट्रीय पेमेंट सुनिश्चित करणे, आणि सीबीडीसी (सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी) इतर देशांच्या प्रणालींमध्ये समाकलित करण्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. हाच तो ठोस आणि व्यावहारिक मार्ग आहे जो भारताला खºया आर्थिक स्वायत्ततेकडे घेऊन जाईल.

ब्रिक्स शिखर परिषदेचा सर्वात संवेदनशील पैलू भारत-चीन-रशिया हा त्रिकोण असेल. भारताचे दोन्ही देशांशी संबंध आहेत, परंतु प्रत्येकासमोर वेगवेगळी आव्हाने आहेत. त्यामुळे, भारताकडे सीमा सुरक्षा आणि चीनसोबतच्या आर्थिक संबंधांबाबत एक स्पष्ट धोरण असले पाहिजे, जेणेकरून ब्रिक्स शिखर परिषद भारत आणि चीन यांच्यातील संवादासाठी एक व्यासपीठ बनू शकेल. भारताने ऊर्जा, संरक्षण आणि व्यापार या क्षेत्रांतील रशियासोबतच्या आपल्या दीर्घकालीन संबंधांचा फायदा घेतला पाहिजे, परंतु रशिया-युक्रेन युद्धाला संपूर्ण ब्रिक्स अजेंड्यावर वर्चस्व गाजवू देऊ नये. या शिखर परिषदेत, भारताला स्वत:ला ‘ग्लोबल साउथ’चा (म्हणजेच आशिया, आफ्रिका आणि लॅटिन अमेरिकेतील विकसनशील देशांचा) आवाज म्हणून सादर करण्याची संधी आहे.

दशक दुसरा : समास नववा : विरक्त लक्षण

दासबोधातील मूर्खलक्षणनाम दुसºया दशकातील नवव्या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी विरक्तीच्या लक्षणांचा ऊहापोह केला आहे. माणसाच्या अंगी वैराग्य बाणले म्हणजे त्यास कोणकोणत्या गोष्टी साधतात त्याचे वर्णन ते करतात. समर्थ म्हणतात, विरक्तीच्या अंगी कोणते गुण असावेत ते सांगतो. त्या गुणांनी त्याच्या अंगी योग्याचे सामर्थ्य बाणते. या गुणानी कीर्ती सगळीकडे पसरते, आपल्या जन्माचे सार्थक होते, आणी विरक्ताचे वैभव वाढते. या गुणांनी परमार्थ साधतो, स्वानंद उचंबळून येतो, आणि आत्मानात्मविवेकासकट वैराग्याला दुप्पट तेज येते.

या गुणांनी आत्मसुख भरून वाहू लागते, सद्विद्या वास होते म्हणजे स्वस्वरूपाचा अनुभव येतो, आणि मोक्षासह सर्व भाग्य व ऐश्वर्य जीवनात विलसू लागते. या गुणांनी मनातील सर्व अपेक्षा पूर्ण होतात, सा‍ºया इच्छा पुरतात, आणि अत्यंत गोड बोलण्यासाठी प्रत्यक्ष सरस्वती मुखात येऊन राहते. विरक्ताची ही लक्षणे ऐकावीत, मनात ती घट्ट धरून ठेवावीत. म्हणजे मग माणूस जगामध्ये प्रख्यात होतो.

समर्थांचा विरक्त स्वत: मोठा ब्रह्मज्ञानी, अत्यंत निष्काम, विलक्षण शांत आणि चतुर लोकसंग्रहकर्ता पुरुष आहे. मोठ्या धीराने तो आपले नेतेपण सांभाळतो, तो लोकांना अध्यात्म शिकवितो, त्यांच्या अंतर्यामी खरा विवेक निर्माण करतो, समाजातील उच्च, नीच, उत्तम, हीन, वगैरे सर्व कक्षेतील माणसांना जवळ करून तो त्यांना सन्मार्गाकडे वळवितो. तो सर्वांचे समाधान करतो. विरक्ताने नेहमी विवेक जागृत ठेवावा, त्याने लोकांमध्ये अध्यात्म वाढवावे आणि इंद्रिये आवरून ताब्यात ठेवण्याविषयी त्याने मोठे धैर्य दाखवावे. त्याने आपले साधन चांगले सांभाळावे. त्याने लोक भजनास लावावे म्हणजे भगवंतांच्या मार्गास लावावे, पण त्याने विशेषत: ब्रह्मज्ञान प्रकट करावे म्हणजे ब्रह्मज्ञान कसे असते हे स्वानुभवाने व शब्दाने लोकांना प्रत्यक्ष दाखवावे. त्याने लोकांमध्ये भक्तिमार्ग वाढवावा, शांती कशी असते हे त्याने शांती ठेवून दाखवावे, आपली विरक्ती त्याने मोठ्या प्रयत्नाने सांभाळावी. त्याने सत्कर्मांना महत्त्व देऊन त्यांची स्थापना करावी, त्याने विरक्तीचा, वैराग्याचा अनासक्तीचा प्रसार करावा, आणि स्वत: निर्वासनता, निष्कामता आपल्या जीवाशी घट्ट धरून ठेवावी.

त्याने धर्मांचे महत्त्व वाढवावे, त्याचे पुनरुज्जीवन करावे, त्याने अत्यंत नीतिमान असावे, आणि अगदी मनापासून आपली क्षमाशील वृत्ती जपावी. त्याने मंद झालेला परमार्थ पुन्हा सतेज करावा, त्याने सदा चिंतनशील असावे, विचाराची कक्षा वाढवीत असावे, आणि सत्त्वगुण जवळ ठेवून नेहमी सन्मार्गाने जावे. त्याने श्रद्धावंतांना सांभाळावे, भगवंतांवर प्रेम करणा‍ºयांचा मनस्ताप शांत करावा, आणि भोळ्याभाबड्या पण शरण आलेल्या माणसांना दूर करू नये. त्याने अतिसावधपणे वागावे, त्याने दुसºयाचे अंतरंग ओळखून असावे, आणि त्याने नेहमी परमार्थाचा कैवार घ्यावा, परमार्थाची बाजू उचलून धरावी. त्याने नेहमी अभ्यास करावा, त्याने बहुश्रुत असावे, त्याने नेहमी उद्योगरत राहावे, आणि आपल्या वक्तृत्वाच्या बळाने बिघडलेला किंवा मंद झालेला परमार्थ पुन्हा प्रचलित करावा. त्याने शुद्ध ज्ञान, आत्मज्ञान सांगत जावे, त्याने वैराग्याची स्तुती करीत जावी, आणि लोकांच्या शंकांचे निवारण करून त्यांना खात्रीने भरलेले समाधान द्यावे.

समर्थ सांगतात, विरक्ताने अध्यात्म वाढवावे व परमार्थ उजळावा असे सांगितले. भक्तिमार्गाचा प्रसार होण्यासाठी विरक्त कोणते उपाय करू शकतो त्याचे वर्णन आता ते इथे सांगतात. प्रचंड प्रमाणावर पर्वांचा उत्सव विरक्ताने करावा, भक्ताचे मोठे समुदाय एकत्र आणावे, आणि भजन, पूजन, जप, कीर्तन वगैरे उपासना करण्याचे मार्ग मोठ्या वैभवाने साजरे करावे. पुष्कळ हरिकीर्तने करावी, प्रवचने आणि निरुपणे यांची तर नुसती गर्दी करून सोडावी, आणि अशा रीतीने जे निंदक, दुर्जन असतात त्यांना भक्तिमार्गाच्या ऐश्वर्याने लाजवून टाकावे. विरक्ताने खूप लोकांवर उपकार करावा, सज्जनपणाचा जीर्णोद्धार करावा, आणि आग्रहाने पुण्यमार्गाचा प्रसार करावा. अध्यात्माचा विस्तार करताना विरक्ताने स्नान, संध्या, जप, ध्यान, तीर्थयात्रा, भगवंतांचे भजन, नित्यनेम आणि पवित्रपणा या सर्व गोष्टींचा समावेश करावा. त्याबरोबरच अंत:करण शुद्ध असावे. विरक्ताने अति दृढ निश्चयाने वागावे, सर्वांना सुख लागेल अशा त‍ºहेने प्रपंच करावा, आणि केवळ आपल्या सहवासाने सर्व लोकांचे कल्याण करावे.

श्री समर्थांचा विरक्त पुरुष एकांतप्रिय असून मोठाच लोकसंग्रही असतो. विरक्ताने निर्भय व गंभीर असावे, उदार असावे आणि प्रवचनाच्या बाबतीत तर त्याने अत्यंत प्रामाणिक व वाहिलेले असावे. त्याने नेहमी सावध असावे, केव्हाही शुद्ध मार्गानेच जावे आणि अशा रीतीने लोकांकरिता झिजून आपले नाव मागे ठेवावे. विरक्ताने आपल्यासारखे विरक्त पुरुष शोधून काढावे, साधु पुरुष ओळखून काढावे, आणि संत, योगी व सज्जन यांच्याशी मित्रत्वाचा स्नेहसंबंध जोडावा. त्याने स्वत: पुरश्चरणे करावी, हिंडून तीर्थस्नाने पाहावी, आणि उपासनेला योग्य अशी निरनिराळी स्थाने सुंदर बनवून टाकावी. विरक्ताने लोकांची म्हणजे, परोपकाराची कामे आपल्या मागे लावून घ्यावी. परंतु आपली अलिप्तपणाची अंतरस्थिती कायम ठेवावी, मागे लावून घेतलेल्या कामांमध्ये आसक्त होऊन गुंतून जाऊ नये. तसेच कशाबद्दलही कोणतीही अपेक्षा त्याने आपल्या मनात ठेवू नये. विरक्ताने नेहमी अंतर्मुख वृत्तीने असावे, तरीपण त्याने आचरणाने पवित्र असावे, कोणाच्या तरी ताब्यात जाऊन त्याने कधीही मिंधेपण घेऊ नये.

समर्थ सांगतात, विरक्त खºया अर्थाने बहुश्रुत असावा. त्याच्या ज्ञानाला खोली असली पाहिजे हे तर खरेच, पण त्याचबरोबर त्यास लांबी व रुंदीही हवी असा श्री समर्थांचा दृष्टिकोन आहे. भगवंतांच्या सगुण चरित्राचे वर्णन, वेदांतसिद्धांताचे विवेचन, सगुण रूपाचे भजनपूजन, परमात्मस्वरूपाचे ज्ञान, शरीररचनेचे ज्ञान आणि तत्त्वज्ञान या सर्व अध्यात्म अंगांचे ज्ञान विरक्ताला असावे. तसेच कर्ममार्ग म्हणजे काय, उपासनामार्ग कोणता, ज्ञानमार्ग कसा असतो, सिद्धांत मार्ग कशाला म्हणतात, प्रवृत्तीमार्ग व निवृत्तिमार्ग यांची लक्षणे कोणती या सगळ्या परमार्थ साधनांचे ज्ञान विरक्ताला असावे.

हे सांगून झाल्यावर सर्वसाधारणपणे आपल्या वागण्यात विरक्ताने कोणते धोरण सांभाळावे ते समर्थ इथे सांगतात. विरक्ताने जगमित्र असावे, त्याने संपूर्णपणे स्वतंत्र असावे, तो विचित्र व विलक्षण दिसेल इतके नाना त‍ºहेचे गुण त्याच्या अंगी असावे. विरक्ताने अगदी खरोखर वैराग्यसंपन्न असावे, तो भगवंतांचा भक्त असावा, कशातही आसक्ती न ठेवता त्याने सदैव मोकळे, बंधनरहित असावे. विरक्ताने शास्त्रांचा सूक्ष्म अभ्यास करावा, परमार्थाला घटक असणारी, विरोध करणारी मते खोडून काढावी, आणि भगवंतांच्या प्राप्तीची इच्छा असणा‍ºया लोकांना शुद्ध साधनमार्गाला लावावे. शेवटी या महत्त्वाच्या समासाचा श्री समर्थ उपसंहार करतात. ते म्हणतात, अशी ही उत्तम लक्षणे आहेत. एकाग्र मन करून ती ऐकावीत. विरक्त पुरुषाने त्यांचा अव्हेर करू नये. ही उत्तम लक्षणे न स्वीकारता अवलक्षणाचा अंगीकार केला तर माणसाच्या जीवनाला काही ताळतंत्र राहत नाही, अशा माणसाच्या अंगी पढतमूर्खपणा येऊ पाहतो. पुढील समासांत त्या पढतमूर्खाच्या लक्षणाचे विवेचन आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

दहशतवाद एक गंभीर समस्या

दहशतवाद ही समकालीन जगातील सर्वात गुंतागुंतीच्या समस्यांपैकी एक आहे. त्याने आपल्या विळख्याने संपूर्ण जगाला प्रभावित केले आहे. आजच्या काळात ही समस्या अधिक गंभीर होत आहे आणि कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे जगावर परिणाम करत आहे. दहशतवादाची व्याख्या करायची झाल्यास, याचा अर्थ असा की, एखादी व्यक्ती किंवा संघटना आपली उद्दिष्ट्ये साध्य करण्यासाठी सशस्त्र शक्तीचा वापर करते आणि समाजात हिंसाचार व भीती निर्माण करते. दहशतवादाची व्याख्या अशी केली जाते की, ही एक अशी हिंसक कृती आहे जी अनेकदा हिंसा आणि भीतीद्वारे समाजात व्यापक अशांतता आणि अस्थिरता निर्माण करते. अशा कृत्यांचे गुन्हेगार कधी जिहादचा, कधी स्वतंत्र राष्ट्राच्या मागणीसाठी, तर कधी शोषणाविरुद्ध लढण्यासाठी याचा अवलंब करतात.

जगाच्या इतिहासातील सर्वात मोठा दहशतवादी हल्ला सप्टेंबर २००१ मध्ये अल-कायदाने अमेरिकेतील वर्ल्ड ट्रेड सेंटर आणि पेंटागॉनवर केला होता. या २५ वर्षे जुन्या दहशतवादी हल्ल्यात जवळपास ३,००० लोक ठार झाले आणि असंख्य इतर जखमी झाले. या घटनेने संपूर्ण जगाला धक्का बसला. या घटनेनंतर अमेरिका आणि तिच्या मित्र राष्ट्रांनी दहशतवादाविरोधात जागतिक मोहीम सुरू केली, परंतु ती भरकटली. आज एकेकाळी दहशतवादाचा बळी ठरलेली अमेरिका, आपला सर्वात मोठा शत्रू आणि दहशतवादाचे निर्माते असलेल्या, दहशतवादाचा आश्रयदाता असलेल्या पाकिस्तानची मित्र आणि हितचिंतक बनली आहे. हे दहशतवादाविरोधात अमेरिकेच्या दुटप्पी भूमिकेचे द्योतक आहे.

चीन आणि इतर अनेक देशांचीही अशीच वृत्ती आहे. यामुळेच भारत पाकिस्तान-पुरस्कृत दहशतवादाने त्रस्त आहे. भारतात अस्थिरता वाढवण्याच्या आणि अशांतता पसरवण्याच्या उद्देशाने अनेक भीषण दहशतवादी हल्ले करण्यात आले आहेत. अशाच एका घटनेत आपण आपले माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांनाही गमावले. ही घटना भारताच्या इतिहासातील सर्वात दु:खद घटनांपैकी एक होती. भारतात दहशतवादी हल्ले वारंवार घडत आले आहेत. २००१ मधील भारतीय संसदेवरील हल्ला, २००२ मधील अक्षरधाम मंदिरावरील हल्ला, २००६ मधील मुंबई लोकल ट्रेनवरील हल्ला, २००८ मधील मुंबई हल्ला, २०१९ मधील पुलवामा हल्ला आणि २०२५ मधील पहलगाम हल्ला या प्रमुख दहशतवादी घटना आहेत. या हल्ल्यांमध्ये शेकडो लोकांनी आपले प्राण गमावले आणि अनेक सुरक्षा कर्मचाºयांनीही आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले.

भारतातील दहशतवादी घटनांमध्ये शेजारील देश पाकिस्तानचा सहभाग असल्याचे म्हटले जाते. ‘धुरंधर’ हा चित्रपट पाकिस्तान-पुरस्कृत दहशतवादाची कहाणी उत्कृष्टपणे सादर करतो. विडंबनात्मक बाब म्हणजे, मुंबई दहशतवादी हल्ल्यात पुरेसे पुरावे असूनही, राजकीय धैर्याचा अभाव आणि दूरदृष्टीच्या अभावामुळे पीडितांना न्याय मिळण्यास मोठा विलंब झाला. त्यावेळी दबावाखाली असलेल्या तत्कालीन सरकारने पाकिस्तानविरुद्ध कोणतीही ठोस कारवाई केली नाही. काँग्रेसच्या एका वरिष्ठ नेत्याने तर एका पुस्तक प्रकाशनाच्या वेळी खोटा वाद निर्माण करून राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची (आरएसएस) प्रतिमा मलीन करण्याचा प्रयत्न केला. या घटना आपल्या राजकीय कमकुवतपणालाही उघड करतात आणि अशा घटनांमागील शक्तींच्या हेतूंना अधिक बळकट करतात. दहशतवादाविरोधातील एकतेचा अभाव राष्ट्रीय स्तरावर जितका आहे, तितकाच तो जागतिक स्तरावरही आहे.

दहशतवादाविरुद्ध इतकी वर्षे संघर्ष करूनही दहशतवाद संपूर्ण जगासाठी एक शाप बनून राहिला आहे. पहलगाम हल्ल्याला प्रत्युत्तर म्हणून भारतीय लष्कराने अदम्य धैर्य आणि कणखरपणा दाखवत पाकिस्तानात प्रवेश केला आणि बहावलपूर व मुरीदकेसारख्या ठिकाणचे प्रमुख दहशतवादी तळ उद्ध्वस्त करून शेकडो दहशतवाद्यांना ठार केले. संपूर्ण जगाने भारत सरकारचा हा दृढनिश्चय आणि लष्कराचे शौर्य पाहिले. हे स्वत:च एका नव्या, बदलत्या भारताचे चित्र आहे, परंतु समस्या ही आहे की, दहशतवादाविरोधात जागतिक एकजूट प्रस्थापित होत नाहीये. पंतप्रधान मोदी अनेक जागतिक व्यासपीठांवरून दहशतवादाविरोधात आपली स्पष्ट भूमिका सातत्याने मांडत आहेत. ते दहशतवादाविरोधात ‘शून्य सहनशीलते’च्या धोरणाचा पुरस्कार करतात. दहशतवादाविरोधात ठोस पावले उचलण्यासाठी आणि ते पूर्णपणे समूळ नष्ट करण्यासाठी एक स्पष्ट धोरण व इरादा दर्शवण्यासाठी जगाने एकत्र आले पाहिजे.

किर्गिझस्तानची राजधानी बिश्केक येथे नुकत्याच झालेल्या शांघाय को-आॅपरेशन आॅर्गनायझेशनच्या शिखर परिषदेत, सदस्य देशांनी दहशतवादावरील दुटप्पी भूमिकेविरोधात आवाज उठवला. ‘बिश्केक घोषणापत्र’ नावाच्या एका संयुक्त निवेदनात म्हटले आहे की, सदस्य राष्ट्रे दहशतवाद, फुटीरतावाद आणि अतिरेकी विचारसरणीचा मुकाबला करून ती समूळ नष्ट करण्यासाठी आपली वचनबद्धता व्यक्त करतात. या घोषणापत्रात स्वार्थासाठी दहशतवाद आणि अतिरेकी विचारसरणीच्या अस्वीकार्य वापराबाबतही चिंता व्यक्त करण्यात आली. ब्रिक्स शिखर परिषदेतही अशीच चिंता व्यक्त केली जाईल की नाही, हे पाहणे बाकी आहे. तथापि, केवळ चिंता व्यक्त करणे पुरेसे नाही. दहशतवादाविरोधातील पोकळ वक्तव्ये केवळ त्याला अधिक बळकट करत आहेत. आज सर्वात महत्त्वाची गोष्ट ही आहे की, संयुक्त राष्ट्रांनी दहशतवादाची व्याख्या करावी आणि दहशतवादाला पाठिंबा देणाºया देशांना शिक्षा व्हावी.

दशक दुसरा : समास आठवा : सद्विद्या निरूपण

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील मूर्खलक्षणनाम या दुसºया दशकातील आठव्या समासात सदविद्या निरुपण केलेले आहे. समर्थ म्हणतात, सद्विद्येच्या पुरुषाची लक्षणे ऐकायला गोड असतात. विवेकाने ती आपल्या अंगी येऊ शकतात. म्हणून आता सद्विद्येची लक्षणे ऐका. ती फारच शुद्ध आणि चांगली आहेत. जर त्या लक्षणांवर विचार केला तर सद्विद्या आपणहून जबरदस्तीने अंगी बाणते. जो सद्विद्येचा पुरुष असतो त्याच्या अंगी विशेष उत्तम लक्षणे असतात.त्याचे गुण ऐकत असताना मनाला फार संतोष वाटतो.

इथे समर्थ उत्तम पुरुषाचे सामान्य वर्णन करतात. सद्विद्येचा पुरुष अति निष्ठावंत असतो, सत्त्वगुणाने संपन्न असतो, प्रेमळ असतो, तो शांती-क्षमा-दयाशील असून अति नम्र असतो, कोणत्याही कार्यासाठी तो मनापासून झटतो आणि अगदी अमृताप्रमाणे गोड बोलतो.

त्यानंतर पुढील सात ओव्यांमध्यें श्रीसमर्थांनी लक्षणांच्या काही जोड्या सांगितल्या आहेत. एक लक्षण अंगी असेल तर दुसरे बहुधा अंगी आढळत नाही. त्यातील एक जोडी जरी कुणाच्या अंगी आली तरी तो थोरपण गाजवितो. मग ज्याच्या अंगी पुष्कळ जोड्या असतात त्याचे थोरपण काय सांगावे! फक्त महानुभाव पुरुषाच्या अंगीच अशा अनेक जोड्या आढळतात.

उत्तम पुरुष अति सुंदर आणि मोठा चतुर असतो, अति बलवान आणि मोठा शांत, सौम्य असतो, अति श्रीमंत असून अतिशय उदार असतो. तो महाज्ञानी असून उत्तम भक्त असतो, मोठा पंडित असून अति विरक्त असतो, मोठा तपस्वी असून अतिशय शांत असतो. मोठा वक्ता असून तो निलोभी असतो, सर्व जाणता असून दुसºयाला मोठ्या आदराने वागवितो. स्वत: श्रेष्ठ असून सर्वांशी अगदी लीन असतो. तो राज्यपदावर असून धार्मिक वृत्तीचा असतो, मोठा शूर असून अति विवेकी असतो, अगदी तरुण असून अतिशय नियमांच्या बंधनात वागतो, वडिलांनी घालून दिलेल्या मार्गांनी तो चालतो, पण त्याचबरोबर कुलांत चालत आलेले आचार पाळतो, नियमित व योग्य प्रमाणात जेवण करतो. पण कोणत्याही विकाराला बळी पडत नाही, हटकून यश देणारा असून, हातावर यशाचे चिन्ह कमळ असून तो परोपकारी असतो. मोठा कार्य करणारा असून, तो तितकाच निरभिमानी असतो, उत्तम गाणारा असून भगवंतांची भक्ती करतो व भक्त म्हणून नाव कमावतो, मोठे वैभव असूनही अत्यंत प्रेमाने व आस्थेने तो भगवंतांचे भजन करतो. मोठा तत्त्वज्ञानी असून तो अत्यंत अनासक्त असतो, मोठा विद्वान असून अति सज्जन असतो, राजाला सल्लामसलत देणारा अमात्य किंवा मंत्री असून तो अत्यंत सद्गुणी आणि तितकाच नीतिमान असतो.

समर्थ सांगतात, हा आदर्श पुरुष जितका अंतरी पवित्र असतो तितकाच सदाचारी आणि प्रसंग ओळखून वागणारा असतो. ज्ञानाच्या अनेक शाखांमध्ये निश्चित मत देण्याइतका तो बहुश्रुत असतो. कोणाचा व किती आदर राखावा, कोणाचा व कसा सन्मान करावा, हे तारतम्य तो बरोबर जाणतो. त्याचप्रमाणे कोठे कोणता प्रयोग करायचा, वेळप्रसंग कोणता आहेत हे त्याला बरोबर समजते. कारणांची व कार्याची चिन्हे म्हणजे लक्षणे त्याला माहीत असतात, तो मोठ्या हुशारीने बोलणारा असतो. तो सावधपणे वागतो, नेहमी उद्योगशील असतो, तो आपली साधकवृत्ती सोडीत नाही. तो वेदशास्त्रांचा सूक्ष्म अभ्यास करतो, तसेच आत्मस्वरूपाचे बौद्धिक ज्ञान आणि त्याचा साक्षात अनुभव यांचा स्वानुभवाने निश्चयात्मक बोध तो करून देतो.

तो बोलतो कसा चालतो कसा, लोकांशी वागतो कसा, दिसतो कसा, याचे वर्णन करून मग तो साधन कसे करतो ते या ठिकाणी समर्थ सांगतात. तो कधी पुरश्चरणे करतो, कधी तीर्थक्षेत्रांमध्ये जाऊन राहतो, कधी कठीण व्रते करतो तर कधी देहाला कष्ट देतो. उपासना कशी करावी हे माहीत असल्याने उपासना चालू असताना इंद्रियांना ताब्यात ठेवून तो वागतो. त्याचे बोलणे सदैव सत्य असते, शुभ असते, मृदू असते, निश्चित असते, कायमचे असते व आल्हादकारक असते. त्याचा सर्व वासना तृप्त झालेल्या असतात, तो मोठा कोहोळ व गूढ अभ्यास करणारा योगी असतो. दिसायला तो भव्य व अतिशय प्रसन्न असतो. अंगी खरी विरक्ती असूनही तो अति सौम्य व सात्त्विक असतो. तसेच अत्यंत निष्कपट आणि निर्व्यसनी असून तो नेहमी पवित्र मार्गाने जीवन जगतो. कोणतेही काम तो चतुरपणे करतो, तो उत्तम संगीत जाणतो व त्याचा बरोबर रस घेतो, मोबदल्याची अपेक्षा न ठेवता तो लोकांना सन्मार्गाला लावतो. सर्व प्राणीमात्रांशी स्नेह ठेवून त्यांच्याशी तो अत्यंत सरळपणे वागतो.

पैसा आणि बायका यांच्या बाबतीत त्याचे वर्तन अत्यंत पवित्र असते, त्याची सर्व वागणूक अगदी नीतीमर्यादेला धरून असते. जबरदस्त वक्तृत्वशक्ती अंगी असल्यामुळे सर्व प्रकारचे संशय तो घालवितो. तो स्वत: सर्व विषय जाणतो तरी दुस‍ºयाचे सांगणे मनापासून ऐकतो. तसेच हरिकथा व प्रवचन ऐकत असता प्रत्येक शब्दाच्या अर्थाकडे त्याचे लक्ष असते. संभाषणामध्ये तो कधीही वितंडवाद करीत नाही. कोणतीही उपाधी तो आपल्या अंगी लागू देत नाही. त्यामुळे तो अलिप्तपणे राहतो. तो भलती आशा ठेवीत नाही. तो कधी क्रोधाच्या आधीन जात नाही, अत्यंत निर्दोष व मत्सरापासून मुक्त असतो.

त्याचे ज्ञान-अज्ञानापासून मुक्त असल्याने अगदी शुद्ध व निश्चित असते. समाधान प्राप्त झालेले असून तो भगवंतांचे भजनपूजन करतो, भक्तपणे वागतो आणि सिद्धावस्था साधल्यावरही साधकपणाने राहतो, साधनाचे रक्षण करतो.

संस्कृतमध्ये नामांना मंत आणि वंत असे प्रत्यय लागून सामान्यत: विशेषणे बनतात. जसे की, रूपवंत, गुणवंत, कीर्तिमंत, लक्ष्मीवंत इत्यादी. पुष्कळपणा, प्रशंसा, नित्यसंबंध, जवळ असणे, मध्ये असणे, असा अर्थ हे प्रत्यय दाखवितात. त्यानंतर पुढील पाच ओव्यांमध्ये आदर्श किंवा उत्तम पुरुषाच्या अंगी असणारी महत्त्वाची सर्व लक्षणे श्रीसमर्थांनी विशेषणरूपांनी मोठ्या चातुर्याने एके ठिकाणी गुंफिली आहेत. ती सांगताना त्यांची निर्मळ स्फूर्ती स्पष्टपणे दिसते हे तर खरेच परंतु त्याबरोबर त्यांचे मराठी भाषेवरील प्रभुत्वही प्रत्ययास येते. समर्थ म्हणतात, साद्विद्येने संपन्न असलेला पुरुष मूर्तिमंत सुख व संतोष आहे असे त्याला पाहिल्यावर वाटते. तो आनंदमूर्ती असतो. अखंड प्रसन्न राहतो. आत्मरूपाने तो सर्व प्राणीमात्रांशी एकरूप झालेला असतो. आत्मवत सर्व भूतेषु असे त्याचे वागणे असते. तो भाग्यवंत व जयवंत असतो, रूपवंत व गुणवंत असतो. तो आचारवंत व क्रियावंत असून शिवाय विचारवंत असतो आणि अशी त्याची अवस्था असते. तो यशवंत व कीर्तिवंत असतो, शक्तिवंत व सामार्थ्यवंत असतो, वीर्यवंत किंवा पराक्रमी असतो व ज्याचा आशीर्वाद फळास येतो असा असतो. तो अत्यंत सत्यवान असून पुण्यकर्मे करणारा असतो.

हा समास संपविताना श्रीसमर्थ एक अति महत्त्वाची गोष्ट सांगतात ती ही की, जर कोणी प्रयत्न करील तर हे उत्तम गुण तो अंगी आणू शकेल. हाच त्याचा खरा प्रयत्नवाद! सुरेखपणा आणि सौंदर्य हे गुण काही अभ्यास करून, प्रयत्न करून अंगी आणता येत नाहीत. ते गुण सहज व उपजत असल्याने त्यावर उपाय करता येत नाही. पण इतर उत्तम गुण अभ्यासाने साध्य करून घेता येतात. ते अंगी आणण्याचा प्रयत्न करावा.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

भारत ब्रिक्सला नवा आयाम देत आहे

ब्रिक्स शिखर परिषद १२-१३ सप्टेंबर रोजी नवी दिल्लीत होणार आहे. यावर्षी आपला २०वा वर्धापन दिन साजरा करणारी ही शिखर परिषद, मतभेद असूनही, हा मंच सदस्य देशांमध्ये व्यावहारिक सहकार्य आणि व्यावहारिक समन्वयाचे माध्यम बनला आहे की नाही, याची चाचणी घेईल. २० सप्टेंबर २००६ रोजी न्यूयॉर्कमध्ये, संयुक्त राष्ट्रांच्या बैठकांदरम्यान, या संघटनेच्या स्थापनेला फारशा अपेक्षा नव्हत्या, तरीही एका नव्या सुरुवातीचा उत्साह स्पष्टपणे जाणवत होता. तेव्हापासून, या संघटनेची सतत विस्तारणारी व्याप्ती खरोखरच आश्चर्यकारक ठरली आहे.

जगाची जवळपास निम्मी लोकसंख्या आणि जीडीपीमध्ये जवळपास ४० टक्के वाटा असलेली ब्रिक्स ही एक प्रमुख आंतरराष्ट्रीय संघटना बनली आहे. तथापि, तिचे सदस्य देश कोणताही समान भूराजकीय अजेंडा किंवा एकसंध आर्थिक किंवा सुरक्षा दृष्टिकोन स्वीकारत नाहीत. भारत आणि चीन त्यांच्यातील शत्रुत्व असूनही सहकार्य करत आहेत. इराण, सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिराती हे देशही त्यांच्यातील तीव्र प्रादेशिक शत्रुत्व असूनही ब्रिक्सच्या व्यासपीठावर एकत्र येतात. ही अंतर्गत विविधता ब्रिक्सला एक ताठर संघटना बनण्यापासून रोखते आणि एक व्यासपीठ म्हणून तिची लवचिकता अधिक मजबूत करते.

ब्रिक्सच्या अध्यक्षपदाच्या काळात, भारताने देशभरातील ३० शहरांमध्ये ३५ वेगवेगळ्या विषयांवर ३५०हून अधिक बैठका आयोजित केल्या. यातून ‘पॅन-इंडिया’साठीचा एक सामायिक निर्धार दिसून आला, जो केंद्र आणि राज्य स्तरावरील सरकारे, उद्योग, संशोधन संस्था आणि समाजातील प्रत्येक घटकाला एकत्र आणतो. केवळ कागदी घोषणांऐवजी ठोस परिणामांना प्राधान्य देत, या बैठकांची व्यापक व्याप्ती, नवीन सदस्यांसह ब्रिक्सला अधिक एकसंध, कार्यक्षम आणि प्रभावी बनवण्याची भारताची वचनबद्धता दर्शवते.

भारताच्या अध्यक्षपदाचे मुख्य तत्त्व कार्यक्षमता, नावीन्य, सहकार्य आणि शाश्वत भविष्यावर केंद्रित आहे. हे पंतप्रधान मोदींच्या ‘मानवता प्रथम’ या लोककेंद्रित दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब आहे. या काळात, भारताने लॉजिस्टिक्स नेटवर्क बॅटरी आणि ऊर्जा साठवण, नवीन उद्योगांसाठी भांडवल, लहान व्यवसायांसाठी जागतिक प्रवेश, सुलभ सीमाशुल्क प्रक्रिया आणि हवामान संकटाचा सामना करण्यासाठी उपाययोजना यांसारख्या कामांमध्ये प्रगती केली आहे. याव्यतिरिक्त, आयुष, पारंपरिक औषध आणि मानसिक आरोग्य यांना ब्रिक्स चर्चेत समाविष्ट करून, भारताने या व्यासपीठाला पारंपरिक आर्थिक सहकार्याच्या अजेंड्याच्या पलीकडे एक नवीन आयाम दिला आहे. या शिखर परिषदेचे लक्ष स्वाभाविकपणे डॉलरपलीकडील पर्यायांकडे वळेल. ही चर्चा एखाद्या चलनाचे वर्चस्व संपुष्टात आणण्यापेक्षा किंवा मर्यादित करण्यापेक्षा, त्यावरील अवलंबित्व कमी करण्याबद्दल अधिक आहे.

आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी(आयएमएफ)नुसार, जागतिक परकीय चलन साठ्यामध्ये डॉलरचा वाटा १९९९ मधील ७२ टक्क्यांवरून २०२६च्या सुरुवातीपर्यंत ५७.१ टक्क्यांपर्यंत घसरला आहे. असे असूनही, डॉलरचे स्थान निर्विवाद आहे, कारण इतर कोणत्याही चलनात त्याची विश्वासार्हता, बाजारपेठेचा विस्तार आणि अघोषित तरलता नाही. चिनी युआनवर निर्बंध कायम आहेत आणि ब्रिक्स सामायिक चलन तयार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या आर्थिक एकमत आणि सार्वभौमत्व करारास कोणताही देश सहमत होण्यास तयार नाही. त्यामुळे, निवडक द्विपक्षीय व्यापारासाठी आपापल्या चलनांचा वापर करणे, डिजिटल पेमेंट प्रणाली एकत्रित करणे आणि स्थानिक पातळीवर कर्ज व आर्थिक संसाधने उभारणे, हे व्यावहारिक उपाय शोधले जात आहेत. ब्रिक्स देश जकातीद्वारे व्यापार निर्बंधांना विरोध करण्याबाबतही एकमताने आहेत. किंबहुना, जकातीच्या मनमानीपणामुळे, प्रभावित देश एकाच बाजारपेठेवर अवलंबून राहण्याऐवजी आपला व्यापार, पेमेंट प्रणाली आणि पुरवठा साखळी वैविध्यपूर्ण करण्याला प्राधान्य देत आहेत.

ब्रिक्सच्या आकांक्षांच्या पूर्ततेची एक कसोटी न्यू डेव्हलपमेंट बँकेची (ठऊइ)???? व्यवहार्यता असेल. २०१५ पासून, या संस्थेने केवळ भारताच्या पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी जवळपास १० अब्ज डॉलर्स मंजूर केले आहेत, परंतु तिची गतिशीलता, आर्थिक आकार आणि पोहोच या बाबतीत ती अजूनही जागतिक बँक किंवा आशियाई विकास बँकेच्या (अऊइ)????? खूप मागे आहे. या व्यासपीठावरील भारताचा प्रभाव, बँकेच्या कर्ज देण्याच्या पद्धती, प्रकल्पांची तयारी आणि स्वत:च्या चलनांमध्ये निधी उपलब्ध करून देण्याच्या प्रक्रियेत भारत किती प्रभावीपणे सुधारणा करतो यावर अवलंबून असेल.

सार्वभौम राष्ट्रांचा एक स्वतंत्र मंच म्हणून आपले स्थान कायम ठेवत, व्यावहारिक सहकार्यासाठी ब्रिक्सला अधिक प्रभावी माध्यम म्हणून स्थापित करण्याच्या दिशेने भारताचे अध्यक्षपद वाटचाल करत आहे. नवी दिल्ली शिखर परिषदेच्या यशाचे मूल्यांकन तिच्या प्रत्यक्ष जमिनीवरील परिणामांच्या आधारावर केले पाहिजे. या गटाच्या परिपक्वतेची खरी कसोटी यावर अवलंबून असेल की, पुढील वर्षी अध्यक्षपद चीनकडे सोपवल्यानंतरही भारताने सुरू केलेले उपक्रम टिकून राहू शकतात आणि कायमस्वरूपी संस्थात्मक संरचना बनू शकतात की नाही. ब्रिक्सच्या विस्तारात भारताची भूमिका महत्त्वाची ठरलेली आहे. जगातील एक मोठी बाजारपेठ आणि सर्वाधिक लोकसंख्या असणे याचे भारताने बलस्थान बनवले आहे. पंतप्रधान मोदी यांनी सातत्याने आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील परराष्ट्र धोरणात दाखवलेले कौशल्य यामुळे भारताचे वजन सगळीकडे वाढलेले आहे. ते सगळ्या जगाला दिसते आहे, फक्त भारतातील विरोधकांना याचे कौतुक किंवा अभिमान वाटत नाही यासारखे दुर्दैव ते काय म्हणायचे?

दशक दुसरा : समास सातवा : सत्त्वगुण लक्षण(२)

दासबोधातील दुसºया दशकातील सातवा समास थोडा मोठा असल्याने त्याचे विवेचन आपण दोन भागात केले आहे. मूर्खलक्षणनाम या दुसºया दशकातील सातव्या समसात सत्त्वगुणाची लक्षणे सांगताना समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात की, ज्याचा देहाचा अभिमान क्षीण होऊ लागतो, दृश्याबद्दलचे वैराग्य जोराने वाढू लागते, मायेचा पसारा भ्रमात्मक आहे असे कळू लागते तो सत्त्वगुण समजावा. संसारामध्ये गुंतून राहण्यात काही अर्थ नाही, त्यातून मोकळे होण्याचा काही तरी उपाय करायला पाहिजे, असा आत्मानात्मविवेक ज्याच्या अंतर्यामी उत्पन्न होतो तो सत्त्वगुण असतो. संसाराच्या कटकटींनी ज्याचे मन त्रासते आणि त्यामुळे काही तरी उपासना करावी असा परमार्थ विचार मनात उत्पन्न होतो तो सत्त्वगुण समजावा. ब्रह्मचारी असो किंवा गृहस्थ असो, ज्या आश्रमात तो असतो त्यात अति आदराने नित्यनेमाचे पालन करतो, परंतु सदैव त्याचे मन भगवंतांच्या प्रेमामध्ये गुंतलेले राहते तो सत्त्वगुण असतो.

समर्थ म्हणतात, ज्याला भगवंतांवाचून इतर सर्व गोष्टींचा वीट येतो, जो परमार्थ अत्यंत जवळ करतो, आपलासा करतो आणि संकट आले असता त्यास शांतपणे तोड देण्याचे धैर्य ज्याच्या ठिकाणी उत्पन्न होते तो सत्त्वगुण होय. जो सदासर्वकाळ अनासक्त असतो म्हणजे कशात गुंतलेला नसतो, नाना प्रकारच्या देहसुखांना ज्याचे मन विटलेले किंवा कंटाळलेले असते, ज्याला सारखी, पुन:पुन्हा भगवंतांची आठवण होते तो सत्त्वगुण होय. कोणत्याही दृश्य वस्तूवर ज्याचे मन अडकत नाही. मनामध्ये भगवंतांचे स्मरण सतत चाललेले असते, अशी ज्याची पक्की निश्चल निष्ठा असते तो सत्त्वगुण होय. भगवंतांवरील त्याचे प्रेम पाहून लोक म्हणतात हा वेडा आहे, याचे डोके बिघडले आहे, तरीपण त्याचे प्रेम अधिकच वाढत जाते. त्याच्या मनाचा पूर्ण निश्चय होतो तो सत्त्वगुण होय.

सत्त्वगुणात प्रतिभा जागृत होते, बुद्धी आत्मप्रकाशाने भरून जाते. शांती, क्षमा व दया हे दिव्य सद्गुण अंत:करणात स्थिर होतात. वासना शांत होते, रसना ताब्यात येते. तात्पर्य, स्वरूप साक्षात्कार होण्यास लागणारी पूर्वतयारी हाती येते. अंतर्यामी स्फूर्ती जागी होते, आत्मस्वरूपाच्या विचारांनी बुद्धी भरून जाते, वाईट संशय आपोआप नाहीसे होतात तो सत्त्वगुण होय. या शरीराचा उत्तम उपयोग करावा अशी ओढ अंत:करणात उत्पन्न होते. सत्त्वगुणाचे कार्य हे असे आहे.

ज्याच्या वागण्यामध्ये शांती, क्षमा आणि दया दिसू लागतात, भगवंतांच्या भक्तीचा निश्चय ज्याच्या मनात उत्पन्न होतो, त्याच्या अंतर्यामी सत्त्वगुण उदय पावला असे समजावे. अतिथी किंवा अभ्यागत घरी आले असता काहीतरी खाऊ घातल्याशिवाय त्यांना जो जाऊ देत नाही, त्यांना यथाशक्ती दान देतो तो सत्त्वगुण होय. बैरागी, गोसावी किंवा कोणी दु:खी दरिद्री माणूस आस‍ºयासाठी आला तर गृहस्थाश्रमाचे कर्तव्य म्हणून जो त्यांना आश्रय देतो तो सत्त्वगुण समजावा. आपल्या घरात पोटभर खायला नसूनसुद्धा जो कोणी येईल त्याला काही खायला दिल्यावाचून जो जाऊ देत नाही, आपल्या शक्तीप्रमाणे जो नेहमी देत राहतो तो सत्त्वगुण होय. ज्याने आपली जीभ जिंकली आहे, ज्याची वासना तृप्त झाली आहे, ज्याला कामना, इच्छा उरली नाही तो सत्त्वगुण होय. जे व्हायचे ते होतच जाते, या नियमानुसार प्रपंचामध्ये मोठे संकट आले असता ज्याचे मन डळमळत नाही, जो शांतचित्त राहतो तो सत्त्वगुण होय.

एका भगवंतांसाठी इतर सर्व सुखे जो सोडून देतो, इतकेच नव्हे तर देहाचे प्रेमसुद्धा जो सोडतो तो सत्त्वगुण होय. बाहेरच्या वस्तूंकडे वासना खेचीत असता ज्याचे मन डगमगत नाही किंवा ज्याचे मनोधैर्य चळत नाही तो सत्त्वगुण होय, शरीर दारिद्र्याने पिडले आहे, तहान-भुकेने व्याकूळ झाले आहे. अशा अवस्थेतसुद्धा भगवंतांच्या भक्तीचा ज्याचा निश्चय भक्कम राहतो तो सत्त्वगुण होय.

दु:ख गिळणे, निंदकावर उपकार करणे, इंद्रियदमन करणे, नामस्मरणी विश्वास असणे, संताला शरण जाणे, त्याची कृपा होणे, लोक शहाणे करणे, ग्रंथ जमविणे, दुसºयाचे दु:ख सहन न होणे, ही सत्त्वगुणाची सर्वसामान्य लक्षणे आहेत. इथे समर्थ सांगतात, आपण अन्याय केला नसताना कोणी आपल्याला छळतात, अनेक प्रकारे दु:ख देतात. ते सगळे जो शांतपणे गिळतो, सहन करतो, तो सत्त्वगुण असतो. जो देहाने दुस‍ºयासाठी झीज सोसतो, दुर्जनाशी आपलेपणाने वागतो, निंदकावर उपकार करतो, तो सत्त्वगुण समजावा. मन ऐकत नाही, नको त्या गोष्टीच्या मागे धावतो तो विवेकाने जो आवरतो, इंद्रिये ताब्यात ठेवून वागतो तो सत्त्वगुण समजावा. ज्याला प्रात:स्नान आवडते, पुराण ऐकणे आवडते, ज्याला मंत्र म्हणून केलेली देवाची पूजा आवडते तो सत्त्वगुण असतो. ज्याला पर्वकाळाबद्दल मोठा आदर असतो, वसंतपूजेची फार आवड असते, आणि देवाच्या जन्मोत्सवाबद्दल अति प्रेम असते तो सत्त्वगुण होय. कोणी बेवारस परदेशी माणूस मेला तर जो त्याचा अग्निसंस्कार करतो किंवा त्या संस्काराला हजर राहतो तो सत्त्वगुण होय.

एक इसम दुस‍ºयाला मारहाण करीत असेल तर मध्ये पडून जो मारामारी थांबवितो, अडकलेल्या लोकांना सोडवितो तो सत्त्वगुण होय. लिंगार्चन करणे, लक्षावली(फुले, बेल आदी), अभिषेक करणे, नामस्मरणावर श्रद्धा असणे, काही करून देवदर्शनासाठी वेळ काढणे म्हणजे सत्त्वगुण. संत बघितल्याबरोबर चटदिशी त्याच्याजवळ जातो, त्याच्या दर्शनाने आनंदाने भारून जातो, आणि अगदी मनापासून त्याला नमस्कार करतो तो सत्त्वगुण. संताची कृपा ज्याच्यावर होते त्याने आपल्या वंशाचा उद्धार केला असे समजावे. सत्त्वगुणामुळे त्याच्या ठिकाणी ईश्वराचा अंश अधिक असतो.

समर्थ म्हणतात की, आता विस्ताराने सांगितलेले सत्त्वगुणाचे लक्षण आता पुरे. थोडक्यात सांगतो की, देवाची आणि धर्माची ज्याला मनापासून आवड आहे, ज्याचे चित्त देवात आणि धर्मांत रमते, आणि इच्छा न ठेवता जो भगवंतांची भक्ती करतो तो सत्त्वगुण होय. सात्त्विक माणसाच्या अंगी आढळणारा हा सत्त्वगुण संसारसागरातून तारणारा आहे. त्याने ज्ञानमार्गातील आत्मनात्मविवेक उत्पन्न होतो. सत्त्वगुणाने भगवंतांची भक्ती घडते, सत्त्वगुणाने ज्ञानाची प्राप्ती होते, मनुष्य आत्मज्ञानी होतो. सत्त्वगुणानेच सायुज्यमुक्ती मिळते. अशी सत्त्वगुणाची अवस्था थोडक्यात माझ्या बुद्धीप्रमाणे मी सांगितली. श्रोत्यांनी सावध व्हावे व पुढील समासाकडे लक्ष द्यावे, असे समासाच्या अखेरीस समर्थ सांगतात.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

अराजकता निर्माण करणाºयांना विशेष सूट

अलीकडेच, भारत सरकारच्या विनंतीनुसार, सर्वोच्च न्यायालयाने कॉक्ररोच जनता पक्षाच्या संसद मोर्चादरम्यान झालेल्या हिंसाचारासंदर्भात नोंदवलेले सर्व एफआयआर रद्द केले. ज्या प्रकरणांमध्ये गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्या व्यक्तींचा हिंसाचारात सहभाग असल्याचा संशय होता, केवळ त्याच प्रकरणांमध्ये नवीन एफआयआर दाखल करण्याची परवानगी होती. सर्वोच्च न्यायालयाच्या या निर्णयामुळे दिल्ली, महाराष्ट्र, गुजरात, आसाम आणि बिहारमधील सीजेपीच्या आंदोलकांना दिलासा मिळाला, ज्यांच्या विरोधात एफआयआर दाखल करण्यात आले होते. सर्वोच्च न्यायालयाने कलम १४२अंतर्गत हे एफआयआर रद्द करण्यासाठी आपल्या घटनात्मक अधिकाराचा वापर केला, पण हा खरोखरच संपूर्ण न्याय आहे का?

या निर्णयावर प्रश्न उपस्थित केले गेले असले तरी, ते आवश्यक मानले गेले नाहीत. कदाचित याचे कारण असे की, सरकारने स्वत:च हे एफआयआर रद्द करण्याची विनंती केली होती आणि सीजेपीने, विरोधी पक्षांसोबत मिळून, या निर्णयाला एक विजय मानले. शिवाय, असे दिसते की, हा निर्णय आला, कारण सर्वोच्च न्यायालयाला अपराधीपणाची भावना सतावत होती की, त्यांच्या ज्या टिप्पण्या खºया संदर्भात समजल्या गेल्या नाहीत, त्यामुळे झुरळ जनता पक्षाचा जन्म झाला. कारण काहीही असो, या निर्णयाला संपूर्ण न्याय म्हणणे कठीण आहे.

जरी सत्ताधारी पक्ष आणि विरोधी पक्ष सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयावर समाधान व्यक्त करत असले तरी, तथाकथित शांततापूर्ण आंदोलकांकडून जखमी झालेले शंभरहून अधिक दिल्ली पोलीस कर्मचारी आणि अधिकारी यामुळे संतप्त होतील. यातील काही जण तर मरणासन्न अवस्थेत होते. काहींचे दात तुटले, तर काहींच्या हातात सळ्या घालाव्या लागल्या. काही पोलीस आणि अधिकाºयांना कित्येक दिवस रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. काही जण अजूनही त्यांच्या जखमांमधून बरे झालेले नाहीत. या पोलिसांना न्यायाचा हक्क नाही का, किंवा ते पूर्ण न्यायाच्या कक्षेत येत नाहीत का?

एक लक्षात घेतले पाहिजे की, दिल्ली पोलिसांनी त्यांच्यावर हल्ला करणाºया आणि सार्वजनिक मालमत्तेची तोडफोड करणाºयांविरुद्ध नावे नमूद करून एफआयआर दाखल केला नाही. हिंसाचार कोणी केला हे निश्चित करण्यासाठी हा तपासाचा विषय होता. सीजेपीच्या संसद मोर्चादरम्यान हिंसाचार करणारे केवळ गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेलेच होते आणि त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर सर्व जण, ज्यात विद्यार्थी, रील-मेकर्स, कार्यकर्ते, राजकीय पक्षांचे कार्यकर्ते किंवा समर्थक यांचा समावेश आहे, ते सर्व देव होते, असा निष्कर्ष सरकार आणि सर्वोच्च न्यायालयाने कसा काढला? हा प्रश्नही उपस्थित होतो की, न्यायशास्त्रात असे काही लिहिले आहे का, की ज्याचा कोणताही गुन्हेगारी इतिहास नाही, जो विद्यार्थी आहे, किंवा जो पहिल्यांदाच आंदोलनात सहभागी होत आहे, तो हिंसाचार करू शकत नाही? हिंसाचार केवळ गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्यांनीच केला आहे, याची हमी देण्यास कोणी तयार आहे का?

सरकार आणि सर्वोच्च न्यायालयाने पोलिसांना त्यांच्या नशिबावर सोडून देण्यापेक्षा मोठा विरोधाभास असू शकतो का? असे यासाठी केले गेले का, की एक असे कथानक तयार केले गेले की, संसद मोर्चादरम्यान, बॅरिकेड्स तोडून संसद परिसरात प्रवेश करण्याचा निर्धार केलेला जमाव शांततेची गाणी गात पुढे जात होता, तरीही पोलिसांनी आपला संयम गमावून कोणताही लगाम न धरता त्यांच्यावर हल्ला केला? ज्यांनी असे कथानक तयार केले ते कदाचित आनंदित होतील, परंतु ज्या देशात पोलिसांना अशा प्रकारे मारहाण केली जाते आणि त्यांना मारहाण करणाºयांना संपूर्ण न्यायाच्या नावाखाली विशेष सूट मिळते, तिथे सीजेपीसारख्या संघटनांमुळे अराजकतेच्या वाढीसाठी केवळ जमीन तयार केली जाते. जर सीजेपीचे आंदोलक संसद परिसरात घुसले असते, तर काय घडले असते याची सरकारला आणि सर्वोच्च न्यायालयाला जाणीव आहे का, की दिल्ली पोलीस त्या हिंसक जमावाला संसद परिसरात आनंदाने प्रवेश करू देतील अशी अपेक्षा होती?

जर एकाच देशात दोन राज्यघटना नसतील, तर विधानसभेच्या वेढ्यादरम्यान सरकारी मालमत्तेचे नुकसान केल्याचा आणि पोलिसांवर दगडफेक केल्याचा आरोप असलेल्या झारखंडच्या विद्यार्थ्यांविरुद्ध दाखल केलेले एफआयआर सर्वोच्च न्यायालय रद्द करेल का? दिल्ली पोलिसांवरही तेच आरोप होते. आरोप सारखेच आहेत, पण न्याय वेगळा आहे, हे विचित्र नाही का? सीजेपीच्या संसद मोर्चादरम्यान केवळ कथित गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्यांवरच कारवाई केली जाईल, असा निष्कर्ष सर्वोच्च न्यायालयाने काढला असेल, तर दिल्ली पोलिसांच्या कठोर कारवाईची चौकशी करणे हा त्यांचा अपमान नाही का? सीजेपीच्या जमावाची हिंसा आणि पोलिसांनी केलेल्या बळाच्या वापराचीही चौकशी व्हावी, अशी न्यायाची मागणी नाही का? पहिल्यांदाच हिंसाचार करणाºया, विशेषत: विद्यार्थ्यांप्रति सौम्य भूमिका घेणे ही एक गोष्ट आहे आणि त्यांना अभय देणे ही पूर्णपणे वेगळी गोष्ट आहे.

नि:संशयपणे, सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय अंतिम आहे, परंतु या निर्णयावर पुनर्विचार करणे शहाणपणाचे ठरेल. संपूर्ण न्यायाची व्याख्या करण्याचीही हीच वेळ आहे, कारण ती संविधानाच्या मूलभूत संरचनेच्या संकल्पनेपेक्षाही अधिक गुंतागुंतीची आहे. दुर्दैवाने, सरकार, सर्वोच्च न्यायालय किंवा दोन्ही, एखाद्या गटाच्या अराजक वर्तनापुढे झुकण्याची ही पहिली वेळ नाही. नागरिकत्व सुधारणा कायदा आणि तीन कृषी कायद्यांविरुद्ध झालेल्या आंदोलनांच्या वेळीही असेच घडले होते. ही आता प्रथा पडत गेली तर संविधान वाचवले कसे म्हणता येईल? कायद्याचे राज्य असेल की अराजकतेचे?