स्वातंत्र्य म्हणजे राष्ट्राशी जोडले जाण्याची प्रवृत्ती

स्वातंत्र्य हा सुसंस्कृत मानवी समाजाचा सर्वोत्तम शोध आहे, जो व्यक्तींना त्यांची निवडलेली ध्येये साध्य करण्यासाठी सक्षम करतो. आज, विकास, प्रगती आणि समृद्धीच्या मार्गावर चालण्यासाठी स्वातंत्र्य हे सर्वात शक्तिशाली शस्त्र मानले जाते. स्वातंत्र्यावरील याच विश्वासाने, गुलामगिरीच्या बेड्या तोडण्यासाठी जगभरात अनेक संघर्ष होत आहेत.

खरे तर, प्रत्येक सजीवाला अशा नैसर्गिक वातावरणात राहण्याची इच्छा असते, जिथे तो मुक्तपणे आणि स्वत:च्या अटींवर जगू शकेल. पारतंत्र्यात राहिल्यामुळे, आपल्याला आपला स्वत:चा मार्ग निवडण्याचे स्वातंत्र्य नसते आणि म्हणूनच ते अवांछनीय आहे. हे खरे आहे की स्वातंत्र्य हे केवळ उपभोगाचे साधन नाही, कारण उपभोगाचे साधन म्हणून ते इतरांच्या शोषणाचे साधन बनेल. स्वातंत्र्य ही राष्ट्राशी जोडले जाण्याची एक सहज प्रवृत्ती आहे.

भारतावर वसाहत केल्यानंतर, ब्रिटिशांनी भारतीय समाजाचे जगण्याचे आणि विचार करण्याचे पर्याय पद्धतशीरपणे नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला. आपले स्वार्थ साधण्यासाठी कटिबद्ध असलेल्या त्यांनी केवळ भारताचे आर्थिक शोषण केले नाही, तर आमच्या निवडीही निश्चित केल्या आणि स्वत:ची विचारसरणी आमच्यावर लादली.

त्यांनी हजारो वर्षांचा ज्ञान, विज्ञान आणि संस्कृतीचा अमूल्य वारसा नाकारून भारताला असंस्कृत देश घोषित केले आणि भारताला सुसंस्कृत करण्याची जबाबदारी स्वत:हून स्वीकारली. ब्रिटिश एका व्यापक योजनेसह, अनेक बाबतीत त्यांच्यापेक्षा अधिक समृद्ध असलेल्या संपूर्ण संस्कृतीला नष्ट करण्याच्या मोहिमेवर होते. ही समृद्धी परकीयांसाठी आधीच आकर्षणाचे केंद्र बनली होती.

ब्रिटिशांनी शिक्षण आणि सांस्कृतिक परिवर्तनाच्या सुनियोजित कार्यक्रमाद्वारे आपला उपक्रम अत्यंत प्रभावीपणे राबवला आणि ते यशस्वीही झाले. त्यांनी प्रस्थापित केलेले शिक्षणाचे स्वरूप, आशय आणि पद्धत अद्वितीय होती, आणि त्यामुळे भारतीय ज्ञान परंपरेला त्यात स्थान मिळणार नाही हे स्वाभाविक होते.

आपले वसाहतवादी साम्राज्य मजबूत करण्यासाठी, ब्रिटिशांनी भारतीय ज्ञानाच्या विशाल भांडाराबद्दल शत्रुत्व आणि संशयाची भावना सातत्याने पसरवली, ज्यामुळे सामान्य भारतीयांच्या मनात शंका निर्माण झाली. कालांतराने, भारतीय विचारांवरील लोकांचा विश्वास कमी झाला आणि तो अधिकाधिक नाकारला जाऊ लागला. याचा परिणाम स्पष्ट आहे. आज अनेक भारतीयांसाठी भारत त्याच्या मूळ अर्थाने अपरिचित होत चालला आहे.

अनेक सुशिक्षित लोक कोणत्याही एका भारतीय दृष्टिकोनाबद्दल साशंक झाले आहेत. भारत, भारतीयत्व आणि भारतीय भावना हे आता वादाचे विषय बनले आहेत. भाषा, पेहराव आणि अभिव्यक्तीच्या बाबतीत, आधुनिक भारतीय स्वत:ला ब्रिटिशांच्या बरोबरीचे मानू पाहतात. अशा परिस्थितीत, भारतीय भाषा आणि त्यांची स्वत:ची ज्ञान परंपरा भारताच्या औपचारिक आधुनिक शिक्षण प्रणालीसाठी अनुचित ठरते. त्यांना स्वीकारण्याची भीती वाटते. त्यांना अशा प्रकारे बाजूला सारले गेले आहे की भारतीय जनतेला अजूनही त्यांच्यावरील विश्वास पुन्हा मिळवता आलेला नाही.

त्यांना ते समर्पक वाटत नाहीत. त्यांचा आदर केला जात असेल, किंवा त्यांना पूजनीय मानले जात असेल, पण त्यांचे योग्य स्थान एखाद्या संग्रहालयात असेल, दैनंदिन जीवनात कधीच नाही. वास्तव हे आहे की वसाहतवादी विचारांच्या बेड्यांमधून स्वत:ला मुक्त करूनच खरे स्वातंत्र्य मिळवता येते. १५ आॅगस्ट १९४७ रोजी भारत ब्रिटिशांच्या तावडीतून स्वतंत्र झाला. तो एक वेदनादायी आनंदाचा क्षण होता. या स्वातंत्र्याची किंमत भारतीयांना अविभाजित भारताची फाळणी आणि प्रचंड रक्तपाताच्या रूपात चुकवावी लागली. पाकिस्तानच्या निर्मितीमुळे लाखो भारतीय विस्थापित झाले आणि जीवित व मालमत्तेचे अपरिमित नुकसान झाले. या ऐतिहासिक घटनेला ऐंशी वर्षे उलटून गेली आहेत, तरीही तिच्या जखमा पूर्णपणे भरलेल्या नाहीत.

स्वतंत्र भारताचा आतापर्यंतचा प्रवास पूर्णपणे सुरळीत नव्हता, परंतु अनेक उपलब्धी उल्लेखनीय ठरल्या आहेत. भारताने अन्न उपलब्धता, सामरिक तयारी, कृषी, आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक आणि डिजिटल व्यवहार यांसारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये लक्षणीय प्रगती केली आहे. अत्यंत गरिबी कमी झाली आहे, परंतु लोकसंख्या वाढीमुळे संसाधने दुर्मीळ होत आहेत आणि संसाधनांच्या वापरातील भ्रष्टाचार वाढत आहे. मोठ्या संख्येने दाखल होणारे खोटे आणि खरे खटले हे अंतर्गत संघर्ष, फसवणूक आणि अयोग्य फायदा मिळवण्याच्या प्रवृत्तीचेही प्रतिबिंब आहेत.

राजकीय क्षेत्रात नैतिक आचरण अधिकाधिक कमकुवत होत आहे. स्वत:च्या सोयीच्या मागे लागताना, नेते हे विसरतात की, नेतृत्वाला जबाबदारीच्या खोल जाणिवेची आवश्यकता असते. ही चिंतेची बाब आहे की, आर्थिक परिस्थितीत सुधारणा झाल्याबरोबरच महत्त्वाकांक्षाही वाढल्या आहेत आणि त्यासोबतच गैरवर्तनाची प्रकरणेही वाढली आहेत.

एक तरुण देश म्हणून, जिथे बहुसंख्य लोकसंख्या ३५ वर्षांपेक्षा कमी वयाची आहे, तिथे तरुणांना दर्जेदार शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधी मिळणे अत्यावश्यक आहे. हे साध्य करण्यासाठी, शैक्षणिक संस्कृती सुधारली पाहिजे आणि शिक्षणासाठी आवश्यक संसाधने उपलब्ध करून दिली पाहिजेत. ‘जनरेशन जी’ आणि ‘जनरेशन अल्फा’ यांच्या विरोधाचा आणि संतापाचा संदेश गांभीर्याने घेतला पाहिजे.

आज व्यक्तिवाद आणि भौतिक सुखाच्या शर्यतीत, प्रत्येक जण केवळ स्वत:च्याच हिताचा विचार करत आहे. वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा उत्सव साजरा केला जात आहे. राष्ट्राचा विचार, म्हणजेच सर्वांना जोडण्याचे प्रयत्न मागे पडत आहेत, तर वास्तविक पाहता परस्परसंबंध हेच जीवनाचे रहस्य आहे. आज आपण केवळ स्वत:च्याच हिताचा विचार करत असल्यामुळे विखंडित होत आहोत. आपण केवळ स्वार्थातच गुंतवणूक करत आहोत. स्वातंत्र्य कधीही परिपूर्ण असू शकत नाही. स्वच्छंदतावाद मुक्ती देणारा नसून विनाशकारी ठरेल.

आपण उपभोगत असलेल्या स्वातंत्र्यासाठी आपण देश आणि समाजाचे ऋणी आहोत, हे आपण विसरत आहोत. जर हे ऋण मान्य केले, तर आपल्याला जीवनाच्या विविध स्तरांवर परस्परसंबंधाचा अनुभव येईल. आपण स्वातंत्र्याचे नियम आणि कायदे विसरत आहोत. स्वातंत्र्याची फळे केवळ त्याच्याशी निगडित जबाबदाºया पार पाडूनच मिळवता येतात. स्वातंत्र्य हे देशभक्ती आणि सर्वांच्या कल्याणात, म्हणजेच लोककल्याणात आहे. स्वातंत्र्य म्हणजे उपभोग नव्हे, तर कर्मयोगासाठी निरंतर परस्पर देवाणघेवाणीचे आवाहन आहे.

पादसेवन भक्ती (दशक ४ समास ४)

समर्थ रामदास स्वामींनी आपल्या दासबोधातील चौथ्या दशकातील चौथ्या समासात पादसेवन भक्ती म्हणजे काय हे सांगितले आहे. ‘पादसेवन’ म्हणजे ईश्वराच्या, गुरूंच्या किंवा संतांच्या चरणांची सेवा करणे. परंतु समर्थ रामदास स्वामी यांच्या निरुपणात या भक्तीला केवळ भौतिक पायांना स्पर्श करण्याच्या पलीकडे नेऊन व्यापक अर्थ देण्यात आला आहे. ईश्वराच्या सृष्टीची सेवा करणे, संतांच्या आज्ञेचे पालन करणे आणि ईश्वरी तत्त्वाला शरण जाणे म्हणजे पादसेवन भक्ती.

पादसेवन भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व फार मोठे आहे. यातले पहिले महत्त्व म्हणजे अहंकाराचा पूर्ण नाश करणे हे आहे. कोणाच्या तरी पायाशी लीन होणे यासाठी मोठा नम्रभाव लागतो. पादसेवन भक्तीमुळे माणसातील ‘मी-पणा’ आणि अहंकार जळून खाक होतो. वारकरी संप्रदायात हा अहंकार गळून पडतो म्हणून एकमेकांच्या पाया पडण्याची प्रथा आहे. तिथे लहान मोठा असा काही भेदभाव पाहिला जात नाही. खेळ मांडीयेला वाळवंटी घाई। नाचती वैष्णव भाई रे। क्रोध अभिमान गेला पावटणी। एक एका लागतील पायीं रे/ हे वर्णनच पादसेवन भक्तीतील अहंकाराच्या नाशाचेआहे.

पादसेवन भक्तीने गुरूकृपेची प्राप्ती होते. संतांची आणि गुरूंची सेवा केल्याने त्यांच्यातील ज्ञान आणि सकारात्मक ऊर्जा भक्ताला प्राप्त होते. पण इथे समर्थ रामदास स्वामी सांगतात की, सृष्टीसेवा म्हणजेच ईश्वरसेवा आहे. या जगात असणाºया प्रत्येक जीवात ईश्वर आहे, ही भावना ठेवून केलेली सेवा हीच खरी पादसेवन भक्ती आहे. जगाच्या कल्याणा संतांच्या विभूती असे आपण म्हणतो ते यासाठीच. त्यांनी स्वत:चा विचार केलेला नाही तर समस्त सृष्टीचा, विश्वाचा केलेला आहे. या विश्वाच्या पाया पडणे, त्याला जवळ करणे ही पादसेवन भक्ती आहे.

या भक्तिप्रकारात समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन आणि व्यावहारिक दृष्टिकोन फार महत्त्वाचा आहे. समर्थांनी पादसेवनाचे सूक्ष्म आणि व्यावहारिक पैलू मांडले आहेत. त्यांनी प्रथम चरणांचे महत्त्व कथन केले आहे. गुरू किंवा ईश्वराचे चरण हे ज्ञानाचे अधिष्ठान मानले जातात. चरणावर मस्तक ठेवणे म्हणजे आपली बुद्धी आणि अहंकार त्यांच्या चरणी समर्पित करणे. त्याचप्रमाणे आज्ञापालन करणे हीच खरी सेवा आहे. केवळ पायांना हात लावणे म्हणजे पादसेवन नव्हे, तर गुरूने किंवा संतांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालणे आणि त्यांच्या उपदेशाचे तंतोतंत पालन करणे हीच खरी पादसेवन भक्ती आहे.

यामध्ये निष्काम सेवा भाव प्रकट होत असतो. सेवा करताना कोणताही मोबदला किंवा प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता, केवळ नम्रभावाने सेवा करणे गरजेचे आहे. म्हणूनच या पादसेवन भक्तीचे फलित काय आहे हे जाणून घेतले पाहिजे. या भक्तीमुळे भक्तामध्ये लीनता, सहनशीलता आणि प्रेम हे गुण विकसित होतात. माणसाचे मन कठोर न राहता अत्यंत कोमल आणि करुणाभरित बनते. थोडक्यात सांगायचे तर अहंकार सोडून ईश्वराच्या आणि संतांच्या चरणी पूर्णपणे शरण जाणे हीच पादसेवन भक्ती आहे.

व्यावहारिक जगात विशेषत: राजकारणात पादसेवन मोठ्या प्रमाणात आपण पाहतो. पण इथे भक्ती नाही तर तो स्वार्थ असतो. काहीतरी मिळण्याची अपेक्षा असते. राजकीय पक्षप्रमुख, अध्यक्ष, मोठे नेते यांच्या कार्यकर्ते, पदाधिकारी मोठ्या श्रद्धेने पाया पडतात. पण हा केवळ दिखाऊपणा असतो. आजकाल राजकारणात पाया पडावे असे पाय तरी कुठे दिसतात? पण केवळ ती औपचारिकता असते. त्या पाया पडण्याला पादसेवन नाही तर लाचारी म्हणावी लागेल. मी निष्ठावंत आहे हे दाखवण्यासाठी असे पाया पडण्याचे प्रकार केले जातात. नंतर हेच पाया पडणारे कधी पाय खेचतील हे सांगता येत नाही. हा सगळा स्वार्थीपणा असतो.

पादसेवन भक्तीत समर्थ रामदास स्वामींना समर्पण अपेक्षित आहे. निरपेक्ष वृत्तीने आपल्या गुरूच्या पायांना स्पर्श करणे, पाया पडणे हे फार महत्त्वाचे असते. या भक्तीमध्ये भगवंतांच्या, गुरूच्या पायावर सर्वकाही आपले तन मन धन अर्पण करणे हे अभिप्रेत आहे. कोणताही दिखाऊपणा नसतो, कसलीही अपेक्षा नको. पाया पडल्यावर आपल्याला आशीर्वाद मिळावा ही पण अपेक्षा करायची गरज नसते. कारण गुरू हा दत्त म्हणजे देणारा आहे. आपण निसर्गदत्त म्हणतो त्याप्रमाणे तो आपल्याला सर्व काही देण्यासाठीच सिद्ध असतो. त्याच्याकडे मागण्याइतके आपल्याकडे प्रतिभा पण नसते. धन, ऐश्वर्य, सुख, संपत्ती, दीर्घायुष्य यापलीकडे आपण काय मागू शकतो? पण त्याही पलीकडे गुरू, ईश्वर, परमेश्वर तुम्हाला काही देऊ शकत असेल तर मागून आपला कमीपणा कशासाठी दाखवायचा? म्हणूनच पादसेवन भक्तीत आपले सर्वस्व भगवंतांच्या, गुरुच्या चरणी अर्पण करणे हे महत्त्वाचे आहे. त्यात त्यागभावना आहे. त्यागानंतर मिळणारा आनंद आपल्याला ही भक्ती देते. भक्तीचा कोणताही मार्ग असला तरी त्याचे अंतिम ध्येय एकच आहे. जसे आपण गाडीने, रेल्वेने, जहाजाने, विमानाने कुठेही प्रवासाला जातो. अनेक मार्ग अवलंबू शकतो. पण शेवटी अंतिम प्रवासाचे स्टेशन ठरलेले असते. तसेच पादसेवन भक्तीतही मुक्तीच्या मार्गावर जाण्याचा संदेश आपल्याला मिळतो.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

स्मरण भक्ती (दशक ४ समास ३)

दासबोधाच्या चौथ्या दशकातील तिसºया समासात स्मरण भक्ती म्हणजे काय? हे समर्थ रामदास स्वामी यांनी सांगितले आहे. ते म्हणतात ‘स्मरण’ म्हणजे भगवंतांचे नाव, रूप किंवा त्यांच्या अस्तित्वाची अखंड आठवण ठेवणे. नामस्मरण भक्ती. दिवसभरात कोणतेही काम करत असताना, मनाच्या कोपºयात ईश्वराचे नाम चालू ठेवणे म्हणजेच स्मरण भक्ती. समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात की, नामस्मरण ही अत्यंत सोपी, पण कमालीची प्रभावी भक्ती आहे, ज्यासाठी कोणत्याही विशिष्ट वेळेची, जागेची किंवा कर्मकांडाची अट नसते. आपल्या विविध श्लोकांमध्ये मनाच्या श्लोकांमधून त्यांनी अनेक वेळा सांगितले आहे. प्रभाते मनी राम चिंतित जावे. मुखी ग्रास घेता म्हणावे श्रीराम. असे आपल्या प्रत्येक दैनंदिन कृतीमध्ये भगवंतांचे नामस्मरण करणे ही फार मोठी भक्ती आहे.

या भक्तीसाठी कसलीही तयारी करावी लागत नाही. या भक्तीसाठी कसलेही परावलंबित्व नाही. श्रवण भक्तीत कोणीतरी सांगणारा, बोलणारा, कथन करणारा असला तरच आपण श्रवण करणार. कीर्तन भक्तीत साथीदार हवेत, विशिष्ट प्रकारचा पोषाख हवा, ठरावीक वेळ हवी. त्याची मांडणी पूर्वरंग, उत्तररंग असे सगळे आले. या दोन्ही भक्तीत परावलंबित्व आहे. तयारी आहे. वेळेचे बंधन आहे. पण नामस्मरण भक्तीला कसलेही बंधन नाही. तुम्ही ते केव्हाही करू शकता. अगदी चोवीस तास, २४*७ तुम्ही भगवंतांच्या जवळ असता, इतका हा सोपा आणि छान मार्ग आहे.

स्मरण भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व म्हणजे अखंड अनुसंधान साधता येते. पूजा किंवा कीर्तन एका विशिष्ट वेळीच करता येते, पण नामस्मरण हे उठता, बसता, खाता, पिता किंवा काम करतानाही करता येते. यामुळे माणसाचे ईश्वराशी अखंड नाते टिकून राहते. त्याचप्रमाणे नामस्मरण करताना माणसाच्या चित्तवृत्तीत एकाग्रता राहते. आपले मन सतत भटकत असते. नामस्मरणामुळे मनाला एक आवलंबन मिळते, ज्यामुळे मनाची चंचलता कमी होते आणि एकाग्रता वाढते.

पापनाश आणि भीतीमुक्ती यातून रामनाम किंवा नामस्मरण हे अत्यंत प्रभावी असते. यासाठी कसली तयारीही करावी लागत नाही. भगवंतांचे नाव हे महाऔषधासारखे आहे. ते मनातील वाईट विचार, वासना आणि संकटांची भीती दूर करते. या नामस्मरण भक्तीची निर्मिती ही नवनाथातील गहिनीनाथ यांनी केलेली आहे. मच्छींद्रनाथांनी गहिनीनाथांना सांगितले होते की, कलियुगात माणूस जास्त कर्मकांड, पूजाअर्चा आणि कठोर तपश्चर्या करू शकणार नाही. तरी त्याला ताकद देण्यासाठी अशा सोप्या भक्तीचा मार्ग तू शोधून काढ. तेव्हा गहिनीनाथांनी नामस्मरण या भक्तीचा मार्ग सांगितला. गहिनीनाथांपासून गुरूपरंपरेने वारकरी संप्रदाय निर्माण झाला. त्यातही नामस्मरणाचे महत्त्व सांगितले आहे. ज्ञानदेवांनी तर हरिपाठाची निर्मिती ही नामस्मरण भक्तीसाठीच केलेली होती. समर्थ रामदास स्वामी हे पण नाथ संप्रदायातील एक सिद्धच होते. त्यामुळे त्यांनीही हा मार्ग आपल्या दासबोधातील नवविधा भक्तीतून सांगितला आहे.

समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन आणि व्यावहारिक निरुपण म्हणून याकडे पाहिले पाहिजे. झाले तर समर्थ रामदास स्वामी यांनी नामस्मरणाची महती सांगताना व्यावहारिक बारकावे स्पष्ट केले आहेत. यामध्ये त्यांनी नामाची शक्ती काय आहे हे सांगितले आहे. रामनाम किंवा ईश्वराचे कोणतेही नाव हे अफाट शक्तिदायी आहे. संकटाच्या काळात किंवा मोहाच्या क्षणी घेतलेले नाव माणसाला सन्मार्गावर ठेवते. यामध्ये सात्यत्य आणि निष्ठा असते. स्मरण हे केवळ तोंडाने नव्हे, तर अंत:करणापासून झाले पाहिजे. संकटात आठवणे आणि सुखात विसरणे म्हणजे खरे स्मरण नव्हे; तर सुखात आणि दु:खात समान भावाने स्मरण ठेवणे ही खरी भक्ती आहे. हे करत असताना आपले मनच नाही तर अगदी आपला श्वाससुद्धा जप करत असतो. आपल्या स्पर्शातही भगवंतांचा वास जाणवतो. संत जनाबार्इंच्या शेणाच्या गोवºयांमधूनही ‘विठ्ठल विठ्ठल’ असा आवाज येत होता. कारण ती एकाग्रता त्यांना साधली होती ती नामस्मरणातून. ही नवविधाभक्तीतील अत्यंत सोपी आणि अत्यंत प्रभावी अशी भक्ती मानली जाते.

नामस्मरण भक्ती हा एक अत्यंत सुलभ मार्ग आहे. ज्यांना कठीण तपश्चर्या, योग किंवा मोठे यज्ञयाग करणे शक्य नाही, त्यांच्यासाठी नामस्मरण हा कलियुगातील सर्वात सोपा आणि मोक्षदायी मार्ग आहे. शिवाय स्मरण भक्तीचे फलितही फार मोठे आहे. अखंड स्मरणाने माणसाच्या अंत:करणात शांती निर्माण होते. संसारातील ताणतणाव आणि चिंता माणसाला शिवू शकत नाहीत, कारण तो सर्व काही ईश्वरावर सोपवून निर्भय झालेला असतो. थोडक्यात सांगायचे तर, नामस्मरण ही मनाची मशागत आहे, ज्यामुळे चित्त शुद्ध होऊन ईश्वराचा अनुभव मिळतो. या अत्यंत सोप्या भक्तिमार्गाचे वर्णन दासबोधातील चौथ्या दशकात तिसºया समासात समर्थांनी केलेले आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

संसद रोखण्याचे राजकारण

संसदेच्या पावसाळी अधिवेशनात प्रचंड गोंगाट, गदारोळ आणि आरोप-प्रत्यारोपांनी गालबोट लागले. राहुल गांधींच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेस आणि इतर विरोधी पक्षांनी एक ना एक मुद्दा उपस्थित करून संसदेचे कामकाज रोखले. नीट पेपरफुटीचा मुद्दा हा प्रमुख होता. कॉक्रोज जनता पार्टीने जंतरमंतर येथे निदर्शनाने सुरुवात करून संसदेपर्यंत मोर्चा काढला.

विरोधी पक्षांचा हा मोर्चा संसदेपर्यंत पोहोचण्यापासून रोखण्यासाठी पोलीस दलाचा वापर केला, ज्याचा उपयोग त्यांनी संसद रोखण्याचे साधन म्हणून केला. यापूर्वीही संसदेचे कामकाज विस्कळीत झाले आहे आणि अधिवेशने निष्फळ ठरली आहेत, पण यावेळी कामगिरी अधिकच निराशाजनक होती. गदारोळात सरकारला दहापेक्षा जास्त विधेयके मंजूर करण्यात यश आले असले तरी, केवळ पेपरफुटी कायद्यात सुधारणा करणाºया विधेयकावरच चर्चा झाली. या चर्चेतही या विधेयकातील तरतुदींवर लक्ष केंद्रित केले गेले नाही.

चर्चेच्या अभावामुळे, मंजूर झालेली आणि लवकरच कायदा बनणारी विधेयके काळाच्या कसोटीवर टिकतील की नाही, हे सांगणे कठीण आहे. पेपरफुटी कायद्यात २०२४ मध्ये सुधारणा करण्यात आली होती, याकडे दुर्लक्ष करता कामा नये. जर केवळ दोन वर्षांनंतर त्यात पुन्हा सुधारणा करण्याची गरज भासत असेल, तर याचा अर्थ असा की, पूर्वीच्या सुधारणा पुरेशा नव्हत्या.

राहुल गांधी आणि इतर विरोधी नेते संसदेची निष्क्रियता आणि अनेक विधेयके सादर करण्यात आलेले अपयश याला विजय मानत आहेत, पण ते हे विसरत आहेत की, जनतेची स्मरणशक्ती कमी असते आणि संसदेच्या आत व बाहेर झालेला गदारोळ त्यांच्या लक्षात राहत नाही. जनतेला हे चांगलेच ठाऊक आहे की, संसदेच्या या अधिवेशनात त्यांच्या हिताच्या कोणत्याही विषयावर चर्चा झाली नाही. मंजूर झालेल्या विधेयकांमध्ये काय होते किंवा त्यातून त्यांना काय फायदा होईल, हेदेखील त्यांना माहीत नाही. जर संसदेत जनहिताच्या विषयांवर चर्चा झाली नाही, तर जनता निराश होईल.

संसदेतील चर्चेचा घसरत चाललेला दर्जा सर्वसामान्य जनतेला, आणि विशेषत: ‘जनरेशन-झेड’ पिढीला असा संदेश देत आहे की, संसदेचे कामकाज विस्कळीत करणे हे विरोधी पक्षाचे एक आवश्यक लोकशाही कार्य आहे आणि ते केलेच पाहिजे. हा एक गैरसमज असून तो संसदीय लोकशाहीच्या मूळ तत्त्वांच्या विरोधात आहे. संसदेत अर्थपूर्ण चर्चा झाली नाही, तर तिचे महत्त्व कमी होईल. संसदेच्या योग्य कामकाजासाठी नियम पुन्हा स्थापित करणे आवश्यक आहे.

असे करण्यात अयशस्वी झाल्यास राहुल गांधींसारख्या नेत्यांना प्रोत्साहन मिळेल, ज्यांना वाटते की कठोर भाषा आणि निराधार आरोप त्यांना राजकीयदृष्ट्या मजबूत करतात. खरे तर, हाच गैरसमज राहुल गांधींच्या राजकीय अपयशाचे कारण आहे. हे समजून घेण्याऐवजी, ते आणखी बेजबाबदार राजकारण करत आहेत. अलीकडेच, त्यांनी पंतप्रधान मोदी आणि गृहमंत्री अमित शाह यांच्या विरोधात अपमानास्पद भाषा वापरली. त्यांना हे कळायला हवे की, अशा वर्तनामुळे केवळ त्यांचेच नुकसान होते आणि भाजप त्यांच्या अपमानास्पद भाषेचा यशस्वीपणे स्वत:च्या फायद्यासाठी वापर करते.

काँग्रेस आणि इतर विरोधी पक्ष बºयाच काळापासून संसदेत गोंधळ घालण्याचे धोरण वापरत आले आहेत. आता, जर सरकार एखाद्या विषयावर चर्चा करण्यास तयार झाले, तर विरोधी पक्ष एक तर तो विषय टाळतो किंवा दुसरीच मागणी पुढे करतो. यामुळे आरोप-प्रत्यारोपांचा राजकीय खेळ सुरू होतो. राजकीय पक्षांनी विचार केला पाहिजे की, या निरर्थक चर्चांमधून त्यांना आणि समाजाला काय मिळते.

योग्य कायदा निर्मिती सुनिश्चित करण्यासाठी आणि देशाला दिशा देणाºया राष्ट्रीय महत्त्वाच्या विषयांवर चर्चा सुलभ करण्यासाठी संसद अस्तित्वात आहे. पण आता, हे क्वचितच साध्य होते. झुरळ जनता पार्टीच्या संसद मोर्चादरम्यान पोलिसांनी केलेल्या बळाच्या वापराबाबत गृहमंत्री अमित शाह यांच्या निवेदनासाठी राहुल गांधींनी आग्रह धरला होता, यावरून पावसाळी अधिवेशनात संसदेचे कामकाज विस्कळीत करण्याचा विरोधी पक्षांचा निर्धार स्पष्ट दिसतो. जेव्हा ते सहमत झाले, तेव्हा त्यांनी त्यांचे भाषण ऐकायचे नाही असे सांगून नकार दिला. त्यांना आणि इतर विरोधी नेत्यांना नक्की काय हवे होते, हे समजणे कठीण आहे.

त्यांना हे माहीत असले पाहिजे की, कोणत्याही विषयावरील निरर्थक चर्चांमुळे परिस्थिती बदलत नाही. त्यातून कायदेही बनत नाहीत किंवा सामान्य लोकांच्या समस्याही सुटत नाहीत. संसदीय चर्चेच्या नावाखाली होणारे वरवरचे आरोप-प्रत्यारोप केवळ लोकशाहीला कमकुवत करतात. संसदेत कोणत्याही विधेयकाच्या तपशिलावर योग्य चर्चा क्वचितच होते. संसदेत आपली मते तर्कशुद्धपणे मांडणाºया खासदारांची संख्या कमी होत आहे. जे असे करतात, ते गोंधळ घालणाºया खासदारांसमोर हतबल दिसतात. समस्या ही आहे की, सामान्य खासदारांनाही आता असे वाटू लागले आहे की, गंभीर चर्चा त्यांना निवडणुका जिंकण्यास मदत करणार नाहीत. गोंधळ घालून प्रसिद्धी मिळत असल्यामुळे, ते तसे करणे पसंत करतात.

परकीय योगदान नियमन कायदा (ऋउफअ)????सारखी अनेक विधेयके चर्चेसाठी संसदीय समित्यांकडे पाठवली जातात, ही बाब समाधानकारक नाही. कारण संसदीय समित्यांमध्ये योग्य चर्चा होऊन त्यातून उत्तम कायदे तयार झालेले क्वचितच दिसतात. ही वस्तुस्थिती आहे की, ऋउफअ ????विधेयक संसदीय समितीकडे पाठवावे लागले, कारण विरोधी पक्षाने त्यावर चर्चा करण्याऐवजी ते मागे घेण्याचा आग्रह धरला होता.

देशाने शनिवारी आपला ८०वा स्वातंत्र्य दिन साजरा केला, परंतु आपण या वस्तुस्थितीकडे दुर्लक्ष करू शकत नाही की, संसदेतील लोकशाहीचा पाया मजबूत होत असल्याचे दिसत नाही. उलट, तो कमकुवत होत असल्याचे दिसते. सत्य हे आहे की, मुद्दा हा आहे की, त्याला जाणीवपूर्वक कमकुवत केले जात आहे. संसदेत राष्ट्राच्या समस्यांवर अर्थपूर्ण चर्चा करणे, समाजाला दिशा देण्याचे कार्य किंवा कायदे बनवण्याच्या कार्याला कमी प्राधान्य देणे, ही संसदीय लोकशाहीसाठी सत्ताधारी पक्ष आणि विरोधी पक्ष या दोघांसाठीही, तसेच समाजासाठीही गंभीर चिंतेची बाब असली पाहिजे.

कीर्तन भक्ती (दशक चौथा, समास २)

दासबोधाच्या चौथ्या दशकातील दुसºया समासात रामदास स्वामींनी कीर्तन भक्ती म्हणजे काय? हे सांगितले आहे. ‘कीर्तन’ म्हणजे भगवंतांचे गुण, नाम, रूप आणि लीला यांचे प्रेमाने गाऊन आणि आनंदाने वर्णन करणे. नवविधा भक्तीमध्ये श्रवण भक्तीनंतर कीर्तन भक्तीचा क्रमांक लागतो. श्रवणाने जो विचार मनात रुजतो, तोच विचार कीर्तनाच्या माध्यमातून प्रकट होतो. समर्थ रामदास स्वामी यांच्या मते, कीर्तन हे केवळ संगीत किंवा गायन नसून, तो ईश्वराशी संधान साधण्याचा आणि समाजाला सन्मार्गावर आणण्याचे एक प्रभावी माध्यम आहे. म्हणूनच आपल्याकडे म्हटले आहे की, नाचू कीर्तनाचे रंगी, ज्ञानदीप लावू जगी. कीर्तनात परिवर्तनाची ताकद आहे.

सर्वात प्रथम कीर्तन भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व समजून घेतले पाहिजेत. आपल्याकडे दोन प्रकारची कीर्तने होतात. एक नारदीय कीर्तन आणि दुसरे वारकरी कीर्तन. नारदीय कीर्तनात कीर्तनकार आणि त्याचे साथीदार फक्त तबला आणि पेटीवादक असतात. तो स्वत: टाळ किंवा चिपळी हातात घेऊन कीर्तन करतो. वारकरी कीर्तनात सामूहिक अविष्कार असतो. कीर्तनकार एक असतो आणि गायक आणि समुहात साथ देणार बाजूला उभे असतात. पण दोन्हीचा उद्देश मात्र भक्ती आणि ज्ञानदान हाच आहे.

या भक्तीत भाव आणि भक्तीचा आविष्कार महत्त्वाचा असतो. कीर्तनात केवळ बुद्धीचा खेळ नसतो, तर त्यात हृदयातील निखळ भाव असतो. जेव्हा भक्त भगवंताच्या नामाचा आणि कथांचा जयघोष करतो, तेव्हा त्याच्या मनातील संशय आणि निरुत्साह दूर होतो. त्यामुळेच वातावरण आणि समाज शुद्धी करण्याचे काम कीर्तनातून होते. कीर्तनामुळे केवळ कीर्तनकाराचाच उद्धार होत नाही, तर ते ऐकणाºया संपूर्ण श्रोतृवृंदाचे मन पवित्र होते. जिथे हरिचे नाव गुंजते, तिथली नकारात्मकता नष्ट होते. कीर्तनामुळे अहंकाराचा विलय होतो. सगळ्यांसमोर भगवंताचे गुणगान करताना माणसातील संकोच आणि अहंकार गळून पडतो. भगवंताच्या प्रेमात तल्लीन होऊन गाणे हा अहंपणा घालवण्याचा उत्तम मार्ग आहे.

समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन आणि व्यावहारिक निरूपण हे फार वेगळे आणि अद्वितीय असे होते. समर्थ रामदास स्वामींनी कीर्तनाला खूप मोठे सामाजिक आणि अध्यात्मिक महत्त्व दिले आहे. त्यांनी उत्तम कीर्तनकाराची लक्षणे काय आहेत हे पण सांगितले आहे. कीर्तन करणाºया व्यक्तीकडे ज्ञान, विवेक आणि अंगी नम्रता असावी. त्याने केवळ लोकरंजनासाठी किंवा पैशांसाठी कीर्तन करू नये, तर ईश्वराच्या आणि समाजाच्या उद्धाराच्या भावनेने करावे, असे समर्थ सांगतात.

कीर्तनातून विवेक आणि अध्यात्माची सांगड घालता येते. कीर्तनात केवळ कथा नसाव्यात, तर त्यात अध्यात्मज्ञान आणि व्यावहारिक नीतिमत्ता यांची सांगड असावी, जेणेकरून लोकांचा अज्ञानरूपी अंधार दूर होईल. म्हणून तर ज्ञानदीप लावू जगी असे म्हटले जाते. कीर्तनाची तीच तर खरी ताकद आहे. यासाठीच राष्ट्रोद्धारासाठी राष्ट्रीय कीर्तनकार निर्माण झाले. गोविंदस्वामी आफळे, कोपरकरबुवा अशा अनेक राष्ट्रीय कीर्तनकारांनी झोपलेल्या समाजाच्या मनात राष्ट्रभक्ती जागवली. स्वातंत्र्य प्राप्तीसाठीही कीर्तनाचा वापर समाजप्रबोधनासाठी झालेला होता. आणीबाणीच्या काळात अनेक राष्ट्रीय कीर्तनकारांनी लोकशाहीचे रक्षण करण्यासाठी कीर्तनाचा आधार घेऊन समाज प्रबोधन केले होते. इंदिरा गांधींनी अनेक कीर्तनकारांना अटकही केली होती. पण जुलमी हुकुमशाही सत्ता उलथून टाकण्याचे सामर्थ्य याच कीर्तनकारांनीही केले होते. कारण ती समर्थांची प्रेरणाच होती. सामर्थ्य आहे चळवळीचे जो जो करील तयाचे असेच ते म्हणत होते. आजही अंधपणे एखाद्या कळपात शिरून अनागोंदी माजवणारी प्रवृत्ती राजकारणात शिरत असताना समाज प्रबोधन करण्यासाठी या कीर्तन भक्तीचा प्रसार होणे गरजेचे आहे. भरकटलेल्या व्यसनाधीन, बाहेरच्या देशातील पैशावर मजा मारून इथली लोकशाही खिळखिळी करू पाहणाºया प्रवृत्तीमागे जर जेन-झी लागत असेल तर त्यांचे प्रबोधन करण्याचे काम कीर्तन भक्तीतून होऊ शकते. कारण यात खूप मोठे सामर्थ्य आहे.

कीर्तनाचा मुख्य उद्देश भक्तीचा प्रसार करणे हा आहेच. कीर्तन हे भक्तीचा प्रसार करण्याचे सर्वात मोठे साधन आहे. संतांनी कीर्तनाच्या माध्यमातूनच समाजातील विषमतेवर प्रहार केला आणि भक्तीचा मार्ग सर्वांसाठी मोकळा केला. म्हणून तर वारीच्या मार्गावर कीर्तन भक्तीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. ज्ञानेश्वरांनी मानवता धर्माची स्थापना करण्यासाठी आणि जातीभेदाच्या भिंती पाडून टाकण्यासाठी, भेदभाव विरहीत समाजनिर्मितीसाठी कीर्तन भक्तीच स्वीकारली होती. असंतोषाची कीर कीर सगळीकडे असेल, सुजाण समाज कुरकुरत असेल तर त्याचे तन, मन आणि चित्त थाºयावर आणण्यासाठी कीर्तन हे प्रभावी ठरते.

कीर्तन भक्तीचे फलित हे फार विशेषत्वाने मिळते. कीर्तन भक्तीमुळे माणसाचे मन निर्भय बनते. माणसाला ईश्वराच्या अस्तित्वाची प्रचिती येते. मनातील विषयांची आवड कमी होऊन ईश्वरी प्रेमाची गोडी लागते. थोडक्यात कीर्तन भक्ती ही स्व-उद्धारासोबतच पर-उद्धार (दुसºयांचा उद्धार) करणारी भक्ती आहे. म्हणूनच समर्थांनी या भक्तीचे महात्म्यही दासबोधातील चौथ्या दशकातील दुसºया समासात सांगितले आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

आत्मनिर्भरतेतून विकसीत भारताकडे स्वातंत्र्याचा प्रवास

१५ आॅगस्ट हा भारताच्या राष्ट्रीय जीवनातील एक गौरवशाली दिवस आहे, जेव्हा आपल्या भूमीने पारतंत्र्याच्या एका दीर्घ रात्रीनंतर स्वातंत्र्याचा सूर्य पाहिला. २०२६ मध्ये, आपण ८०वा स्वातंत्र्य दिन साजरा केला. हा केवळ भूतकाळाच्या वैभवाचे स्मरण करण्याचा प्रसंग नाही, तर ज्या स्वप्नांसाठी अगणित स्वातंत्र्यसैनिकांनी सर्वस्व अर्पण केले, ती स्वप्ने आपण कितपत साकार केली आहेत आणि २०४७ मध्ये स्वातंत्र्याच्या शताब्दीपर्यंत भारताला कसे घडवायचे आहे, यावर आत्मपरीक्षण करण्याची ही वेळ आहे. १९४७ने आपल्याला राजकीय स्वातंत्र्य दिले, परंतु २०४७चे ध्येय भारताला आर्थिक, सामाजिक, तांत्रिक, सामरिक आणि नैतिकदृष्ट्या आत्मनिर्भर आणि विकसित बनवणे हे आहे.

स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ केवळ परकीय राजवटीपासून मुक्ती नाही. स्वातंत्र्य तेव्हाच अर्थपूर्ण होईल, जेव्हा प्रत्येक नागरिक भीती, वंचितपणा, निरक्षरता, बेरोजगारी, भेदभाव आणि संधींच्या असमानतेपासून मुक्त होईल. जेव्हा व्यक्ती आपल्या हक्कांसोबतच आपली कर्तव्येही समजून घेतात, जेव्हा लोकशाही केवळ निवडणुका जिंकण्याची आणि सरकार स्थापन करण्याची प्रक्रिया न राहता लोककल्याणाचे साधन बनते, जेव्हा राजकारणातील सेवा, सार्वजनिक जीवनातील पावित्र्य आणि समाजातील करुणा यांना महत्त्व दिले जाते. स्वातंत्र्याच्या पहिल्या पिढीने देशाला गुलामगिरीतून मुक्त केले; आजच्या पिढीला देशाला परावलंबित्व, मागासलेपणा आणि हीनतेतून मुक्त करायचे आहे. गेल्या काही वर्षांत भारताच्या प्रवासात एक महत्त्वपूर्ण बदल दिसून येत आहे. लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी आत्मनिर्भरता, नवोपक्रम आणि युवाशक्तीच्या महत्त्वाचा वारंवार उपदेश केला आहे. आपल्या २०२५च्या स्वातंत्र्य दिनाच्या भाषणात, त्यांनी विशेषत: तरुण शास्त्रज्ञ, अभियंते, प्रतिभावान तरुण आणि संशोधकांना आवाहन केले आणि भारत स्वत:च्या लढाऊ विमानांसाठी जेट इंजिन का तयार करू शकत नाही, असा प्रश्न विचारला. त्यांनी भारतीय प्रतिभेला सेमीकंडक्टरपासून अंतराळ, जैवतंत्रज्ञान आणि संरक्षण क्षेत्रापर्यंत आपल्या क्षमतेच्या जोरावर प्रगती करण्याचे आवाहन केले. त्यांनी तरुणांच्या कल्पना दडपण्याऐवजी त्यांना संधी देण्याची आणि त्यांच्या नवोपक्रमाला राष्ट्रउभारणीशी जोडण्याची गरज असल्याचे सांगितले. हा बदल केवळ भाषणांपुरता मर्यादित नाही. आज, लहान शहरे, गावे आणि खेड्यांमधून उदयास येणारी प्रतिभा स्टार्टअप्स, अवकाश, क्रीडा, विज्ञान, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि उत्पादन या क्षेत्रांमध्ये आपला ठसा उमटवत आहे. पंतप्रधानांनी लाल किल्ल्यावरून यावरही जोर दिला की, भारताच्या तरुणांनी देशाला जगातील आघाडीच्या स्टार्टअप परिसंस्थांमध्ये स्थान मिळवून दिले आहे आणि अनेक लहान शहरे व ग्रामीण भागांतील तरुण नवीन तांत्रिक शक्यता निर्माण करत आहेत. २०२६ला त्यांनी मोफत आॅनलाइन कोचिंग क्लास, आॅलिंपिकचे स्वप्न आणि बरेच काही सुचवले आहे हे फार लक्षणीय आहे.

आत्मनिर्भर भारत हे या बदलत्या मानसिकतेचे फळ आहे. आत्मनिर्भरतेचा अर्थ जगापासून स्वत:ला वेगळे करणे नव्हे, तर जगाच्या बरोबरीने उभे राहून स्वत:च्या सामर्थ्याच्या आधारावर स्पर्धा करणे हा आहे. भारताला आता केवळ एक आयात करणारा महाकाय देश म्हणून राहायचे नाही; तो जगासाठी एक उत्पादन, नवोपक्रम आणि निर्यात करणारा देश बनत आहे. मोबाइल फोन, इलेक्ट्रॉनिक्स, आॅटोमोबाइल, औषधनिर्माण, संरक्षण उपकरणे, अवकाश तंत्रज्ञान आणि डिजिटल सेवा या क्षेत्रांमधील भारताच्या क्षमतांमध्ये सातत्याने वाढ झाली आहे. पेट्रोलियम-व्यतिरिक्त वस्तूंच्या निर्यातीनेही नवीन विक्रम प्रस्थापित केले आहेत, तर सेवा क्षेत्रात भारताची जागतिक स्पर्धात्मकता सातत्याने मजबूत झाली आहे. आत्मनिर्भरतेचे सर्वात प्रभावी चित्र संरक्षण क्षेत्रात दिसून येते. भारताला एकेकाळी जगातील सर्वात मोठ्या शस्त्र आयातदारांपैकी एक मानले जात होते, परंतु आता स्वदेशी उत्पादन आणि संरक्षण निर्यात या दोन्हींमध्ये लक्षणीय वाढ झाली आहे. २०२५-२६ या आर्थिक वर्षात, भारताची संरक्षण निर्यात मागील वर्षाच्या २३,६२२ कोटी रुपयांच्या तुलनेत ६२.६६ टक्क्यांनी वाढून ३८,४२४ कोटी रुपयांच्या विक्रमी पातळीवर पोहोचली. हे परिवर्तन दर्शवते की, भारत आता केवळ स्वत:च्या सुरक्षेच्या गरजा पूर्ण करत नाही, तर जगभरातील देशांना संरक्षण साहित्य पुरवण्याची क्षमताही प्राप्त करत आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, भारताने जवळपास ८० देशांना दारुगोळा, शस्त्रे, उपप्रणाली, प्रणाली आणि महत्त्वपूर्ण घटकांची निर्यात केली आहे. संरक्षण निर्यात, जी २०१३-१४ मध्ये केवळ ६८६ कोटी रुपये होती, ती २०२४-२५ मध्ये २३,६२२ कोटी रुपयांवर पोहोचली आहे— एका दशकात जवळपास ३४ पटींची वाढ. ‘मेक इन इंडिया’पासून ‘मेक फॉर द वर्ल्ड’पर्यंतच्या प्रवासाचा हा एक प्रभावी पुरावा आहे. एनडीए सरकारने काय केले असे विचारणाºयांना हे फार मोठे उत्तर आहे.

परंतु आत्मनिर्भर भारताची खरी कसोटी केवळ अर्थव्यवस्था आणि तंत्रज्ञानात नाही. आपल्याला असा भारत घडवायचा आहे जो आत्मनिर्भर असूनही आत्मसंयमी, शक्तिशाली असूनही संवेदनशील आणि आधुनिक असूनही आपल्या संस्कृती व नैतिक मूल्यांमध्ये रुजलेला असेल. विकासाचे अंतिम ध्येय मानवी प्रतिष्ठा आणि समाजात शांतता हे आहे. जर तंत्रज्ञान प्रगत झाले पण माणुसकी कमी झाली. जर समृद्धी वाढली, पण करुणा कमी झाली, जर हक्कांची मागणी वाढली पण कर्तव्याची जाणीव कमी झाली, तर स्वातंत्र्य अपूर्ण राहील. आपण अजूनही गरिबी, बेरोजगारी, असमानता, भ्रष्टाचार, सामाजिक तणाव, हिंसाचार, पर्यावरणीय संकट आणि डिजिटल आव्हानांना तोंड देत आहोत. असमानतेसारखी आव्हाने कायम आहेत. त्यामुळे, स्वातंत्र्य दिन हा केवळ कर्तृत्वाचा उत्सव नसून, उणिवा ओळखून त्या दूर करण्याची प्रतिज्ञासुद्धा आहे. आपण अशी नागरी संस्कृती विकसित केली पाहिजे, ज्यात सत्य, पावित्र्य, सहिष्णुता, शिस्त, परस्पर आदर आणि राष्ट्रीय हित यांना सर्वोच्च स्थान असेल. लोकशाही केवळ संसद किंवा सरकारमुळे मजबूत होत नाही; ती तिच्या नागरिकांच्या चारित्र्यामुळे मजबूत होते. लोकशाहीसाठी एक मजबूत संसद, एक सशक्त समाज आणि जबाबदार नागरिक आवश्यक आहेत. २०४७ला असाच भारत घडवण्याचे ध्येय पंतप्रधान मोदींनी दाखवले आहे. या मार्गात काही अर्बन नक्षली आणि परकीय शक्तींच्या मदतीवर नाचणारे विरोधक अडथळे आणण्याचा प्रयत्न करतील. पण ते हाणून पाडण्याचे आव्हान विकसित भारताला स्वीकारावे लागेल.

सक्षम आणि प्रबळ विरोधीपक्ष तयार झाला पाहिजे

आज भारतीय स्वातंत्र्याचा ८० वा वर्धापन दिन आहे. सध्या हयात असलेल्या लोकांपैकी ९५ टक्के लोक हे स्वातंत्र्यानंतर जन्माला आलेले आहेत. परंतु या स्वातंत्र्यासाठी ज्यांनी बलिदान दिले, ज्यांनी आपले रक्त सांडले आणि जे घरापासून दुरावले त्यांचे स्मरण करणे हा कृतज्ञताभाव आहे. आजच्या दिवशी त्या हुतात्मे, स्वातंत्र्यसैनिकांचे स्मरण केल्याशिवाय खरा स्वातंत्र्याचा अर्थ आपल्याला कळणार नाही. आज आपण स्वतंत्र आहोत ते त्यांच्यामुळेच. त्यामुळे त्यांच्या ऋणात राहणे हे आपले कर्तव्य आहे. यावर्षीच्या स्वातंत्र्यदिनाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे स्वातंत्र्यासाठी ज्या गाण्याने प्रेरणा दिली त्या वंदे मातरम्ला राष्ट्रीय गीताचा दर्जा याचवर्षी मिळाला आहे. अशा परिस्थितीत स्वातंत्र्य मिळाले, पण सध्या स्वैराचार आणि अतिलोकशाही झालेली आहे. कोणीही काहीही बोलतो आहे, धिंगाणा घालतो आहे, याला स्वातंत्र्य नाही तर स्वैराचार म्हणावा लागेल. त्या भरकटलेल्या विरोधकांना त्यांची जागा दाखवावी लागेल तर या स्वातंत्र्याचा सन्मान करता येईल.

भारतीय स्वातंत्र्य दिवस प्रतिवर्षी १५ आॅगस्ट रोजी साजरा केला जातो. ब्रिटिश साम्राज्यापासून १५ आॅगस्ट १९४७ रोजी भारताला स्वातंत्र्य मिळाले. त्याच्या गौरवार्थ हा दिवस स्वातंत्र्य दिवस म्हणून देशभरात साजरा केला जातो. हा भारतातील एक राष्ट्रीय सण आहे. या दिवशी दिल्लीतील लाल किल्ल्यावरून ध्वजारोहण केले जाते. तसेच देशभरात अनेक ठिकाणी ध्वजारोहण, मिरवणुका व सांस्कृतिक कार्यक्रमांद्वारे हा दिवस साजरा केला जातो. याचे मोल समजून घेणे आवश्यक आहे, कारण आता आपल्याला स्वातंत्र्याकडून सुराज्याकडे वाटचाल करायची आहे, जगातील तिसºया क्रमांकाची अर्थव्यवस्था होत असताना स्वातंत्र्यासाठी बलिदान करणाºयांचे स्मरण आवश्यक आहे.

१७७०पासून जवळपास दीडशे वर्षे भारतावर इंग्रजांचे राज्य होते. १८व्या शतकापासूनच सर्व राजांना इंग्रजांनी आपल्या सैन्याच्या मदतीने ताब्यात ठेवले होते. १८५७च्या स्वातंत्र्य संग्रामानंतर ब्रिटिशांनी त्यांची व्यवस्था अजूनच शिस्तीची आणि कडक केली. १८८५ साली भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना झाली. त्यापूर्वीच ब्रिटिशांपासून या भारतीयांचे स्वत:चे असे राज्य असले पाहिजे ही गर्जना लोकमान्य टिळकांनी केली होती. स्वराज्याची हाक लोकमान्यांनी दिली होती. त्यानंतर २०व्या शतकात महात्मा गांधी यांनी अहिंसा बाळगत चले जाओ आंदोलन व अशी अनेक आंदोलने केली. परंतु अठराशे सत्तावन्नच्या क्रांतीत बळी गेलेले हजारो क्रांतिकारक, त्यानंतर ब्रिटिशांना जेरीस आणणारे आद्य क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके, चापेकर, सावरकर यांनी स्वराज्यासाठी अतोनात यातना सोसल्या होत्या, म्हणून आपल्याला स्वातंत्र्य मिळाले हे लक्षात घेतले पाहिजे.

आज अनेक ठिकाणी दे दी हमे आजादी बिना खङग बिना ढाल, साबरमती के संत तुने कर दिया कमाल, अशी गाणी लावली जातात, पण हातात शस्त्र घेऊन सशस्त्र क्रांती झाली आणि भगतसिंग, सुखदेव, राजगुरू, लाला लजपतराय अशा अनेकांनी रक्त सांडले म्हणूनच ही स्वातंत्र्याची मजा आपल्याला उपभोगता येते आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे. महात्मा गांधींनीही आपल्या परीने शांततेच्या मार्गाने ब्रिटिशांना विरोध केला. सविनय कायदेभंग चळवळीचे नेतृत्व केले. १९२९ साली लाहोरच्या सत्रात काँग्रेसने संपूर्ण स्वराज्याची घोषणा केली, त्यामागे लोकमान्य टिळकांचा विचार होता. १९३० साली काँग्रेसने निवडणुका जिंकल्या. त्यानंतर संपूर्ण स्वराज्यासाठी सर्व नेत्यांनी असहकार आंदोलन केले. १९४० साली मुस्लीम कार्यकर्ते हे हिंदूंपासून वेगळे झाले आणि त्यांनी आॅल इंडिया मुस्लीम लीगची स्थापना केली. दुसºया महायुद्धानंतर ब्रिटिशांना लक्षात आले की, आपल्याला भारतावरचे राज्य आणि युद्ध हे सांभाळता येणार नाही आहे. तसेच दुस‍ºया बाजूला भारतीय क्रांतिकाºयांचा जोर वाढत होता. ही गोष्ट कळल्यानंतर ब्रिटनच्या प्रधानमंत्र्यांनी जून १९४८ पर्यंत भारत पूर्णपणे स्वतंत्र करण्याची हमी दिली.

या असंख्य प्रयत्नांनंतर १५ आॅगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला. पण जाता जाता त्यांनी भारतावर अजून एक घाव घालत भारताचे पाकिस्तान आणि भारत असे दोन तुकडे पाडले. पाकिस्तानी भागात राहणा‍ºया अनेक शिखांना त्यांचे घरदार, पैसा सोडून यावे लागले. अनेक लोक यामध्ये मारलेही गेले. १९०५ साली इंग्रजांनी बंगालची फाळणी केली होती. तेव्हा लाला लजपतराय, बिपिनचंद्र पाल, बाळ गंगाधर टिळक या लाल बाल पाल या त्रिकुटाने पंजाब, बंगाल आणि महाराष्ट्रातून कडाडून विरोध करून ही फाळणी मागे घेण्यास लावली होती. त्यामुळे ब्रिटिशांनी सूडबुद्धीने भारताचे तुकडे करायचेच हे धोरण ठरवले होते. त्याचाच एक भाग पाकिस्तानची निर्मिती आणि भारताची फाळणी हा होता. पंजाबचा काही भाग पाकिस्तानात गेला. बंगालचा काही भाग पाकिस्तानात गेला. या ब्रिटिशांच्या क्रूर आणि सुडाच्या सत्तेपासून भारतीयांना स्वातंत्र्य मिळाले, पण सुराज्य मात्र मिळाले नाही. त्यामुळे आजच्या स्वातंत्र्य दिनानिमित्ताने देशात सुराज्य स्थापन होईल अशी अपेक्षा करण्याची वेळ आलेली आहे.

स्वतंत्र भारत हा २६ जानेवारी १९५० रोजी प्रजासत्ताक राष्ट्र झाला. भारताचे संविधान तयार करण्यात भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा मोलाचा वाटा आहे. स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू, पहिले राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद होते. रवींद्रनाथ टागोर यांनी लिहिलेले जन गण मन हे भारताचे राष्ट्रगीत तर बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी लिहिलेले वंदे मातरम् हे राष्ट्रीय गीत म्हणून संबोधण्यात आले.

पण आता ८० वर्षांनंतर स्वातंत्र्याचा स्वैराचार सुरू असताना सुराज्यासाठी प्रयत्न करण्याची वेळ आलेली आहे. रोजगार, आरोग्य, किमान सुविधा आणि देशाची प्रगती यासाठी सार्वत्रिक प्रयत्न यशस्वी होण्यासाठी शासन आणि प्रशासनातील भ्रष्टाचार कमी झाला पाहिजे. दप्तर दिरंगाई थांबली पाहिजे हीच अपेक्षा यानिमित्ताने करावी लागेल. अमेरिकेच्या टॅरिफ वॉरमध्ये आपल्याला फटका बसू नये यासाठी स्वदेशी वस्तूंची खरेदी करणे हा एक उपाय आहे. भारतीय लोकशाहीच्या रक्षणासाठी सक्षम आणि अभ्यासू विरोधी पक्ष निर्माण करणे हे या स्वातंत्र्यदिनाचे उद्दिष्ट असावे.

दासबोधातील भक्तीचा अर्थ

आपल्याकडे श्रावण महिना म्हटले की, भक्तिभावाने आणि भक्तिरसाने ओथंबून जाणारे वातावरण तयार होते. एरवी नाही जमले तरी किमान श्रावणात तरी भक्तिमार्ग जोपासू असे अनेकांना वाटते. समर्थ रामदासांनी आपल्या मनाच्या श्लोकात मनाला उपदेश करतानाच सांगितले आहे की, मना सज्जना भक्तिपंथेची जावे. त्यासाठी हा भक्तिपंथ म्हणजे नेमका कसा आहे, यावर दासबोधात चौथा दशक आहे.

दासबोधात प्रत्येक दशक हा काहीतरी तत्त्वज्ञान सांगतो. तसेच ४ था दशक हा भक्तिमार्गाची ओळख करून देतो. या दशकात नवविधा भक्तीचे वर्णन समर्थांनी केलेले आहे. यातील पहिला समास हा ‘श्रवण भक्ती’चा आहे.

श्रवण भक्ती म्हणजे काय? ‘श्रवण’ म्हणजे केवळ कानाने शब्द ऐकणे नव्हे, तर ते विचार मनापासून ग्रहण करणे आणि आत्मसात करणे. भगवंताचे गुणगान, त्याच्या लीला, संतांचे चरित्र, अध्यात्मिक ग्रंथ (उदा. दासबोध, भगवद्गीता, ज्ञानेश्वरी) आणि गुरू मुखातून निघणारे ज्ञान हे पूर्ण एकाग्रतेने आणि श्रद्धेने ऐकणे म्हणजेच श्रवण भक्ती. समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात की, माणसाच्या ज्ञानाची आणि अध्यात्मिक प्रगतीची सुरुवात ही ऐकण्यापासूनच होते.

श्रवण भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व काय आहेत, तर भक्तीची पहिली पायरी (पाया) म्हणजे श्रवण करणे. ज्याप्रमाणे इमारतीचा पाया भक्कम असणे गरजेचे असते, तसेच भक्तीच्या प्रवासात श्रवण भक्ती हा पाया आहे. जोपर्यंत आपण योग्य आणि चांगले विचार ऐकत नाही, तोपर्यंत आपल्याला ईश्वर, धर्म, कर्तव्य आणि विवेकाची ओळख होत नाही. जो ऐकून घेतो तो विद्वान होतो. उत्तम श्रोता असणे हे आपल्या विकासासाठी, ज्ञानी होण्यासाठी फार महत्त्वाचे आहे.

श्रवण भक्तीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे मन:शांती आणि चित्तशुद्धी यामुळे होते. माणसाचे मन सतत चंचल असते आणि त्यात विविध विषयांचे विचार येत असतात. परंतु जेव्हा माणूस एकाग्रतेने सत्संग किंवा हरिपाठ ऐकतो, तेव्हा मनातील इतर सर्व अनावश्यक विचार शांत होतात. श्रवणामुळे मनातील मळ (अहंकार, काम, क्रोध, लोभ) धुऊन निघतो आणि चित्त शुद्ध होते.

श्रवण भक्तीने विवेक आणि ज्ञानाची प्राप्ती होते हे समर्थ आपल्याला दासबोधातील चौथ्या दशकातील पहिल्या समासात सांगतात. काय योग्य आणि काय अयोग्य, काय शाश्वत आणि काय नश्वर यातील फरक समजणे म्हणजेच ‘विवेक’. हा विवेक माणसाला उत्तम श्रवणानेच प्राप्त होतो. चांगले ऐकल्याने विचारांची दिशा बदलते आणि योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता वाढते.

समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन हा नेहमीच व्यावहारिक बाबींकडे लक्ष देणारा राहिलेला आहे. समर्थ रामदास स्वामी हे अत्यंत व्यावहारिक संत होते. त्यांनी केवळ अध्यात्मिक नव्हे, तर दैनंदिन आयुष्यासाठीही श्रवणाचे महत्त्व सांगितले आहे. श्रवणाचे अनेक प्रकार आहेत. श्रवण केवळ अध्यात्माचेच नाही, तर शास्त्रांचे, नीतिमत्तेचे आणि व्यवहाराचेही केले पाहिजे. ज्ञानी लोकांचे बोलणे ऐकल्याने माणसाचा अज्ञानरूपी अंधार दूर होतो. समर्थ म्हणतात कुसंगती आणि असत्य श्रवण टाळणे आवश्यक आहे. असत्य कथन म्हणजे आजकाल राजकारणात जनाधार मिळत नाही म्हणून फेक नेरेटिव्ह सेट करणे. हे समर्थांनी चारशे वर्षांपूर्वी सांगितले आहे. असत्य कथन करायचे, सकाळसकाळ कॅमेºयापुढे येऊन काहीही बोलायचे हे प्रकार टाळले पाहिजेत. संविधान बदलणार असे असत्य कथन केल्याने २०२४ची निवडणूक डळमळली होती. परंतु सत्य समोर आल्यावर पुन्हा खुट्टा बळकट झाला. व्यवहारात असत्य श्रवण टाळले पाहिजे. असत्य श्रवण होण्याची जागा म्हणजे कुसंगती असते. ती टाळली पाहिजे हे समर्थ रामदास आपल्या व्यावहारिक दृष्टिकोनातून सांगतात.

जसे चांगले ऐकल्याने मन शुद्ध होते, तसेच वाईट, निंदा किंवा आळसाच्या गोष्टी ऐकल्याने मन दूषित होते. त्यामुळे समर्थ सांगतात की, भक्ताने नेहमी ‘सत्संग’ (चांगल्या लोकांची संगत) धरून केवळ सत्य आणि ईश्वरविषयक गोष्टींचेच श्रवण करावे.

श्रवण केल्याने अहंकाराचा नाश होतो. अनेकदा माणसाला वाटते की, ‘मला सर्व काही समजते.’ परंतु जेव्हा तो संतांचे विचार ऐकतो, तेव्हा त्याला स्वत:च्या मर्यादांची जाणीव होते आणि त्याचा अहंकार गळून पडतो. म्हणूनच नेमके श्रवण कसे केले पाहिजे हे पण समर्थ या समासात सांगतात.

श्रवण कसे करावे? किंवा श्रवणाची पद्धत कशी असावी याबाबत समर्थ स्पष्टपणे सांगतात. समर्थांच्या मते, श्रवण करताना काही गोष्टी पाळणे आवश्यक आहे. ती म्हणजे एकाग्रता असली पाहिजे. कानाने ऐकत असताना मन भलतीकडेच असेल, तर त्या श्रवणाचा काहीही उपयोग होत नाही. श्रवण करताना नम्रता असली पाहिजे. मी शिकायला आलो आहे, या भावाने आणि नम्रतेने श्रवण करावे. मनन आणि आचरण केले पाहिजे. केवळ ऐकून सोडून देणे म्हणजे श्रवण नव्हे. ऐकलेल्या गोष्टींवर विचार (मनन) करणे आणि त्या दैनंदिन आयुष्यात उतरवणे (आचरण) हेच खºया श्रवणाचे फलित आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, श्रवण भक्ती ही सर्व भक्तींचे मूळ आहे. जर श्रवण नीट झाले, तरच पुढची कीर्तन, स्मरण किंवा आत्मनिवेदन ही भक्ती साध्य होऊ शकते. श्रवणामुळे माणसाला स्वत:ची खरी ओळख होते, जीवनातील दु:खांचे निरसन होते आणि भगवंताप्रती अनन्य प्रेम निर्माण होते. म्हणूनच समर्थ रामदास स्वामी दासबोधाच्या चौथ्या दशकाची सुरुवात या महान भक्तीने करतात.

- प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

परकीय भांडवल आकर्षित करण्याचे आव्हान

नुकतेच, अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी लोकसभेत कर आकारणी आणि इतर कायदे (सुधारणा) विधेयक, २०२६ सादर केले. जागतिक भांडवल आणि व्यवसायासाठी भारताला अधिक आकर्षक आणि विश्वासार्ह ठिकाण बनवणे, तसेच आॅफशोअर गुंतवणूक निधी आणि निधी व्यवस्थापकांसाठी नियम सोपे करणे, हे याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. भारतात परकीय गुंतवणूक आकर्षित करण्यासाठी, करप्रणालीत स्पष्टता आणण्यासाठी आणि देशांतर्गत उत्पादन मजबूत करण्यासाठी हे एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. परकीय भांडवलाचा वाढलेला ओघ देशाची आर्थिक स्थिरता मजबूत करेल आणि बाह्य आर्थिक धक्के सहन करण्याची क्षमता वाढवेल.

भारत परकीय भांडवल आकर्षित करण्याच्या दिशेने वेगाने प्रगती करत आहे. आरबीआयच्या नुकत्याच लागू केलेल्या नवीन सवलतीच्या स्वॅप सुविधेला व्यापक जागतिक पाठिंबा मिळाला आहे. देशाचा परकीय चलनसाठा वाढवणे आणि व्यवहार तोल मजबूत करणे हे त्याचे प्राथमिक उद्दिष्ट आहे. या योजनेअंतर्गत, बँकांना तीन प्रमुख मार्गांनी परकीय चलन उभारता आले आहे. आॅफशोअर ठेव योजना (Offshore Deposit Scheme), परकीय चलन कर्ज आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज (Externel Commercial Borrowings).

सध्या, परकीय संस्थात्मक गुंतवणूकदारांच्या भारतीय शेअर बाजारात परत येण्याची स्पष्ट चिन्हे दिसत आहेत. दीर्घकाळ चाललेल्या विक्रीच्या सत्रानंतर, परकीय गुंतवणूकदार पुन्हा एकदा भारतासारख्या स्थिर आणि सुरक्षित बाजारांना प्राधान्य देत आहेत. रुपयाची स्थिरता, कंपन्यांच्या नफ्यात झालेली सुधारणा, भूराजकीय चिंतांमध्ये झालेली घट आणि दीर्घकालीन गुंतवणुकीच्या उत्कृष्ट संधी ही यामागील प्रमुख कारणे आहेत. भारताचा परकीय चलनसाठा ६८२ अब्ज डॉलर्सच्या विक्रमी उच्चांकावर पोहोचला आहे. यामुळे परकीय संस्थात्मक गुंतवणूकदारांचा आत्मविश्वास वाढला आहे, जागतिक कर्ज परतफेड आणि व्यवस्थापन सुलभ झाले आहे, तसेच देशांतर्गत बाजारातील महागाई नियंत्रणात ठेवण्यास मदत झाली आहे.

१९९१च्या आर्थिक संकटानंतर, आर्थिक सुधारणांची एक नवीन फेरी सुरू करण्यात आली. तेव्हापासून, परकीय गुंतवणूक आकर्षित करण्यासाठी अनेक ठोस पावले उचलण्यात आली आहेत. विमा, दूरसंचार आणि किरकोळ विक्री यांसारख्या प्रमुख क्षेत्रांमध्ये थेट परकीय गुंतवणुकीची मर्यादा १०० टक्क्यांपर्यंत वाढवण्यात आली आहे. काही अटी आणि नियमांच्या अधीन राहून संरक्षण क्षेत्रातही १०० टक्के थेट परकीय गुंतवणुकीला परवानगी देण्यात आली आहे. बहुतेक क्षेत्रांमध्ये पूर्व सरकारी मंजुरीशिवाय (स्वयंचलित मार्गाने) गुंतवणुकीला परवानगी देण्यात आली आहे. कालबाह्य आणि कठोर फेरा कायदा रद्द करून त्याच्या जागी लवचिक फेमा कायदा आणण्यात आला आहे, ज्यामुळे परकीय चलन प्रवाह आणि व्यवहारांना चालना मिळाली आहे.

देशाला जागतिक उत्पादन केंद्र म्हणून स्थापित करण्यासाठी आणि परदेशी कंपन्यांना आकर्षित करण्यासाठी ‘मेक इन इंडिया’ मोहीम सुरू करण्यात आली आहे. गुंतवणूकदारांना कर सवलती, सुलभ नियम आणि आधुनिक पायाभूत सुविधा देण्यासाठी विशेष आर्थिक क्षेत्रे (SEZ)  विकसित करण्यात आली आहेत. प्रमुख उत्पादन क्षेत्रांमध्ये उत्पादन वाढवणाºया कंपन्यांना आर्थिक प्रोत्साहन देण्यासाठी उत्पादनाअधारित प्रोत्साहन (PLE) सारख्या योजना सुरू करण्यात आल्या आहेत. व्यापाराला चालना देण्यासाठी, रुपया चालू खात्यावर पूर्णपणे परिवर्तनीय करण्यात आला आहे आणि भारतीय शेअर बाजारातील परदेशी संस्थात्मक आणि पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदारांसाठी नियम सोपे करण्यात आले आहेत. विविध बहुआयामी प्रयत्नांनंतरही, शाश्वत परकीय भांडवल आकर्षित करण्यासाठी भारताला अजूनही भरीव सुधारणांची गरज आहे. केवळ मोठ्या देशांतर्गत बाजारपेठेवर आणि उच्च विकासदरांवर अवलंबून राहणे पुरेसे ठरणार नाही. देशाची नियामक चौकट, करप्रणाली आणि कायदेशीर प्रणालीमध्ये भरीव बदल करणे आवश्यक आहे. दीर्घकालीन गुंतवणुकीसाठी स्थिर धोरणे ही एक पूर्वअट आहे. कर नियम, सीमा शुल्क आणि क्षेत्र-विशिष्ट तरतुदींमधील अचानक बदलांमुळे गुंतवणूकदार परावृत्त होतात. केंद्र आणि राज्य स्तरावरील विविध मंजुरी, परवानग्या आणि गुंतागुंतीच्या नियमांचा भार लक्षणीय आहे. शिवाय, न्यायालयांमधील विवाद निराकरणाची संथ गती आणि करारांच्या अंमलबजावणीतील विलंब हे परकीय भांडवलाच्या प्रवाहात एक मोठा अडथळा ठरतात.

गुंतवणूकदारांचा विश्वास टिकवून ठेवण्यासाठी, सरकारने वित्तीय तूट नियंत्रित केली पाहिजे आणि महागाई आवाक्यात ठेवली पाहिजे. भारतीय चलनाच्या मूल्यातील अत्याधिक चढ-उतार गुंतवणूकदारांच्या परताव्याला हानी पोहोचवतात, त्यामुळे विनिमय दराची स्थिरता राखणे आवश्यक आहे. भारताचा शेअर बाजार मजबूत असला तरी, कॉर्पोरेट कर्ज बाजार मर्यादित आहे. पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदारांना आकर्षित करण्यासाठी तो अधिक व्यापक आणि तरल बनवणे आवश्यक आहे. भांडवलाच्या हालचालींवरील निर्बंध कमी केल्याने तो अधिक लवचिक होईल. चीनवरील अवलंबित्व कमी करू पाहणाºया (चायना प्लस वन) जागतिक कंपन्यांना आकर्षित करण्यासाठी केवळ उत्पादनआधारित प्रोत्साहन पुरेसे नाही. यासाठी आधुनिक पायाभूत सुविधा, कमी झालेला वाहतूक खर्च आणि कुशल मनुष्यबळ यांची एक एकात्मिक चौकट तयार करणे आवश्यक आहे.

ही सगळी पावले पुढे पडत असताना आपण हे परकीय भांडवल आपल्याकडे आणण्यासाठी करत असलेले प्रयत्न यशस्वी होतील अशी आशा करायला काहीच हरकत नाही. परकीय भांडवल आल्याने आपल्याकडे रोजगार निर्मितीलाही चालना मिळणार आहे हे पण लक्षात घेतले पाहिजे.

नवा गांधीवाद

जेव्हा महात्मा गांधींनी १९३० मध्ये मिठाच्या सत्याग्रहाची घोषणा केली, तेव्हा अनेकांनी विचारले, मीठच का? ब्रिटिशांविरुद्ध लढण्यासाठी दुसरा, अधिक महत्त्वाचा मुद्दा नव्हता का? पण गांधीजींना माहीत होते की, कोणतेही जनआंदोलन घोषणाबाजी किंवा गर्दीने नव्हे, तर एका अशा प्रश्नाने सुरू होते, जो सामान्य माणसाला त्याच्या जीवनातील समस्या दाखवतो. मीठ ही श्रीमंत असो वा गरीब, प्रत्येक घरात लागणारी एक गरज होती आणि म्हणूनच मिठाचा कायदा हा केवळ एक कायदा नव्हता. तो अन्यायाचे प्रतीक बनला.

जेव्हा गांधीजी साबरमती आश्रमातून निघाले, तेव्हा त्यांच्यासोबत मोजकेच लोक होते. पण जसजसे ते दांडीच्या दिशेने निघाले, तसतसे वाटेत अनेक लोक त्यांना येऊन मिळाले. काही जण त्यांचे भाषण ऐकायला आले, काही उत्सुकतेपोटी. तर काही जण आले कारण तेही या लढ्यात सहभागी होते. ते दांडीला पोहोचेपर्यंत, तो केवळ गांधीजींचा मोर्चा न राहता, संपूर्ण भारताचा मोर्चा बनला होता. हीच गांधीजींची सर्वात मोठी राजकीय ताकद होती. त्यांनी आधी लोकांच्या मनात प्रश्न निर्माण केले, आणि नंतर त्या प्रश्नांना एका सामाजिक समस्येत रूपांतरित करून त्याला एक व्यापक स्वरूप दिले.

जवळजवळ एक शतकानंतर, भारताच्या नव्या पिढीकडे पाहताना, हीच भावना मनात येते. अलीकडील युवा चळवळीने पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे की, भारतातील तरुण पिढी ही केवळ इंटरनेटवर आपली मते व्यक्त करणारी पिढी नाही. जेव्हा त्यांना एखाद्या विषयावर सार्वजनिकरीत्या आपली मते व्यक्त करण्याची गरज वाटते, तेव्हा ते लोकशाहीच्या चौकटीत राहून आपला आवाज उठवू शकतात. वर्षानुवर्षे असा समज दृढ केला गेला आहे की, आजची तरुण पिढी केवळ मोबाइल फोन, रील्स आणि मनोरंजनापुरतीच मर्यादित आहे. तथापि, हे एक अपूर्ण चित्र दर्शवते. जेव्हा हीच तरुण पिढी एखाद्या विषयावर शांतपणे एकत्र येते, आपली मते व्यक्त करते आणि लोकशाही मार्गाने संवाद साधते, तेव्हा ते त्या समजाला आव्हान देतात. ते हे उघड करतात की, तंत्रज्ञानाने त्यांची भाषा बदलली आहे, त्यांची संवेदनशीलता नाही.

ही एका नव्या गांधीवादी दृष्टिकोनाची सुरुवात आहे. हा गांधीवादी दृष्टिकोन खादी घालण्याचा किंवा चरखा फिरवण्याचा आग्रह धरत नाही. तो कोणत्याही व्यक्तीची पूजा करत नाही; उलट, तो त्या मूलभूत भावनेला स्वीकारतो, ज्यात संवाद आणि नैतिक धैर्य ही सर्वात मोठी शक्ती आहे. आजच्या तरुणांच्या हातात चरखा फिरवण्याऐवजी मोबाइल फोन आहेत. गावोगावी फिरण्याची जागा इंटरनेटने घेतली आहे, पण याचा अर्थ असा नाही की, गांधीजी अप्रस्तुत झाले आहेत. जर तरुण पिढी हिंसेशिवाय आपली मते व्यक्त करत असेल, जर ते मतभेद व्यक्त करणे हा लोकशाही हक्क मानत असतील, जर ते व्यवस्थेकडून उत्तरांची मागणी करत असतील, पण ती मोडून काढण्याबद्दल बोलत नसतील, तर ते जाणीवपूर्वक किंवा अजाणतेपणे गांधीजींचा वारसा पुढे नेत आहेत.

गांधीजींनी आंदोलनाची भाषाच बदलून टाकली. त्यांनी दाखवून दिले की, सर्वात शक्तिशाली शस्त्र बंदूक नसून नैतिक शक्ती आहे. जो नागरिक शांत राहूनही आपल्या हक्कांसाठी ठाम राहतो, त्यालाच सत्ता सर्वात जास्त घाबरते आणि हाच सत्याग्रहाचा आत्मा आहे. लोकशाही केवळ मतदानाने मजबूत होत नाही. ती तेव्हा मजबूत होते जेव्हा नागरिक प्रश्न विचारतात, सरकार प्रतिसाद देते, विरोधी पक्ष आपली मते मांडतो आणि समाज संवादासाठी खुला असतो. यापैकी कोणताही एक दुवा कमकुवत झाल्यास, लोकशाहीचा समतोल बिघडू लागतो. आज विरोधी पक्ष भरकटलेला असल्यामुळे युवाशक्तीला पुढे येऊन ती जागा भरून काढण्याची वेळ आली. विरोधी पक्षनेते नावाने गांधी आहेत, पण त्यांच्यात कोणतीही वैचारिक पात्रता नाही, संवाद साधायचा नाही, लोकशाही मार्गाचा अवलंब करायचा नाही हेच दुर्गुण दिसतात. सभागृहात चर्चा करायला अभ्यास लागतो, पण मिळालेले पद जर गांधी या नावाने मिळाले असेल तर अभ्यास काय करायचा ही प्रवृत्ती लोकशाहीचे एक चाक मोडून काढत आहे. त्यामुळे नवी शक्ती उदयास येताना दिसते आहे. केवळ संविधानाचे पुस्तक हातात धरले म्हणजे लोकशाही नाही तर ते संविधान वाचले पाहिजे, समजून घेतले पाहिजे, पण तेवढी पात्रता नसल्याने आज जेन झी नवा गांधीवाद घेऊन पुढे येत आहे.

नव्या पिढीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य हे आहे की, ती प्रत्येक गोष्ट डोळे झाकून स्वीकारत नाही. गांधीजींनाही हेच हवे होते. त्यांना जागरूक नागरिक हवे होते आणि त्यांनी अशा भारताचे स्वप्न पाहिले होते, जिथे सरकार जनतेला घाबरत नाही, तर त्यांना उत्तरदायी असते. गांधीवाद म्हणजे केवळ धरणे नव्हेत. त्याचा अर्थ आहे सत्याप्रति प्रामाणिकपणा, विरोधकांबद्दलही आदर, सार्वजनिक जीवनातील प्रतिष्ठा आणि कोणत्याही परिस्थितीत हिंसेचा तिरस्कार. जेव्हा हे घटक उपस्थित असतात, तेव्हाच एखाद्या चळवळीत गांधींचा आत्मा दिसू शकतो. आज राहुल गांधी जी भाषा वापरतात ती हिंसेची भाषा आहे. अराजक माजवणारी भाषा आहे. त्यामुळेच तरुणाई या हिंसक वृत्तीला मागे सारत नवा गांधीवाद रुजवत आहे. गांधींचा मार्ग होता द्वेषाऐवजी मतभेदांचे संवादात रूपांतर करणे, हिंसेऐवजी आंदोलनाचे नैतिक गरजेत रूपांतर करणे आणि राजकारणाला केवळ सत्तेचा खेळ न बनवता सामाजिक बदलाचे साधन बनवणे. राहुल गांधी आणि आजचे काँग्रेस नेते नेमके गांधी विचारांच्या विरुद्ध वागत आहेत. त्यांना संवाद नाही तर हिंसा हवी आहे. त्यामुळे गोडसेंनी गांधींची हत्या केली, पण हे लोक गांधी विचारांची हत्या करत आहेत.

दांडी मार्च आपल्याला हे शिकवत नाही की, प्रत्येक चळवळीची सुरुवात मिठाने होते. तो आपल्याला हे शिकवतो की प्रत्येक मोठ्या बदलाची सुरुवात एका लहानशा प्रश्नाने होते, ज्याला लोक सुरुवातीला क्षुल्लक मानतात. तोच प्रश्न हळूहळू समाजाची जाणीव बनतो. कदाचित आजची नवी पिढी आपापल्या परीने याच मार्गावर चालत आहे. तरुण पिढी पुस्तकांमध्ये गांधीजींबद्दल क्वचितच वाचते, पण अनेकदा त्यांचे विचार त्यांना स्वत:च्या कृतीतून साकारलेले दिसतात. जर नवीन पिढी सत्याला महत्त्व देत असेल, अहिंसेला कमजोरी न मानता सामर्थ्य समजत असेल, संघर्षापेक्षा संवादाला प्राधान्य देत असेल आणि लोकशाहीवर विश्वास ठेवत असेल, तर ही केवळ त्यांची गांधीवादी दूरदृष्टीच नव्हे, तर भारताच्या लोकशाही भविष्यासाठी सर्वात मोठी संपत्ती ठरेल. गांधीजी म्हणाले होते, ‘‘जगात जो बदल तुम्हाला अपेक्षित आहे, तो बदल तुम्ही स्वत: व्हा.’’ हेच नवीन पिढीपुढील सर्वात मोठे आव्हान आहे. जर नवीन पिढीने स्वत:च लोकशाही मूल्यांचे उदाहरण घालून दिले, तर बदल घडेल आणि लोकशाही अधिक मजबूत होईल. कदाचित हीच २१व्या शतकातील सर्वात खरी गांधीवादी दूरदृष्टी आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बिटवीन द लाइन्स

सडकछाप राजकारण

खरं तर हे अत्यंत हास्यास्पद आहे की, विरोधी पक्ष आणि विशेषत: काँग्रेस, जे जंतरमंतरवरून संसदेकडे निघालेल्या मोर्चादरम्यान झालेल्या हिंसाचारावर गृहमंत्री अमित शाह यांच्या प्रतिसादासाठी आग्रही होते, ते अचानक त्यांचा प्रतिसाद ऐकण्यास टाळाटाळ करत आहेत. राहुल गांधी यांनी तर असेही म्हटले की, जर गोळीबार करण्याचे कथित आदेश त्यांनी दिले नसतील, तर ते कोणी दिले हे त्यांना माहीत नव्हते का? पण एकूणच संसदेत सभागृहात बोलण्यापेक्षा रस्त्यावर उतरून स्टंटबाजी करत टीव्ही कॅमेºयांपुढे बोलण्याचे सडकछाप राजकारण सुरू आहे. यांना संसदेत चर्चा करायला येत नाही तर खासदारकीचा राजीनामा दिला पाहिजे. जनता यांची थेरं पाहत आहे. राहुल गांधी आणि त्यांचे मित्र पक्ष सभागृहात चर्चा करण्यात पुढाकार घेत नाहीत यातून त्यांचेच अवमूल्यन होत आहे.

यापेक्षा अधिक हास्यास्पद काही असू शकते का? राहुल गांधी या मुद्द्यावर गृहमंत्र्यांनी त्यांना हवी असलेली उत्तरे द्यावीत, असा आग्रह धरत आहेत असे वाटत नाही का? विरोधी पक्षांच्या प्रश्नांना काय उत्तर द्यायचे हे सरकार ठरवेल, असे जर त्यांनी उद्या म्हटले तर त्यात आश्चर्य वाटणार नाही. या विचित्र वृत्तीमुळे सत्ताधारी पक्षाचे खासदार ‘राहुल गांधींनी पळून जाऊ नये’ अशी मागणी करणारे फलक घेऊन संसद परिसरात दिसले. केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांनी तर बुधवारी संसदेबाहेर येऊन आम्ही अखंड चर्चा करायला तयार आहोत, काहीही विचारा, प्रत्येक प्रश्नाची उत्तरे देतो असे सांगूनही काँग्रेस आणि विरोधी पक्ष पळून जात आहेत हे त्यांचे सडकछाप राजकारण आहे.

झारखंडमधील विद्यार्थ्यांवरील लाठीचार्जच्या प्रकरणीही राहुल गांधींना उत्तर देण्यास सांगण्यात आले. ही परिस्थिती अधोरेखित करते की, संसदेत कोणत्याही विषयावर गंभीर चर्चेसाठी असलेली जागा कशी सातत्याने कमी होत आहे. संसदेत रस्त्यावरील राजकारण प्रचलित आहे, ही दुर्दैवाची गोष्ट आहे. संसदेत गोंधळ घालून विरोधी पक्ष केवळ स्वत:चेच नुकसान करत नाही, तर सत्ताधारी पक्षाचे काम सोपे करतो आणि त्यांना जबाबदार धरण्याची संधीही गमावतो, हे साधे सत्य समजून घेण्यास विरोधी पक्ष तयार नाही. कारण विरोधक फक्त सडकछाप राजकारण करू इच्छितात.

विरोधी पक्षांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे की, त्यांच्या गदारोळानंतरही अनेक विधेयके मंजूर होत आहेत. याचा सरळ अर्थ असा होत नाही का की, कोणत्याही प्रस्तावित कायद्यात कोणत्या तरतुदी केल्या जात आहेत हे समजून घेण्यात विरोधी पक्षाला काहीही रस नाही? संसदेत चर्चा न करता विधेयके मंजूर करणे योग्य नाही, पण हेच घडत आहे. यासाठी विरोधी पक्ष मोठ्या प्रमाणावर जबाबदार आहे. तो संसदेला ओलीस धरून अत्यावश्यक कामात अडथळा आणत आहे, तसेच एका जबाबदार विरोधी पक्षाची भूमिका जाणीवपूर्वक सोडून देत आहे. हे सर्व त्यांच्या गदारोळाच्या आवडीमुळे घडत आहे. सभागृहात जनतेचे प्रश्न मांडण्यासाठी, चर्चा करण्यासाठी मतदार त्यांना निवडून देत आहेत. पण काँग्रेसला सडकछाप राजकारण करायची सवय लागली आहे, त्यामुळे मतदार पुन्हा त्यांना रस्त्यावरच ठेवतील हे लक्षात घेतले पाहिजे.

संसद मोर्चादरम्यान झालेल्या हिंसाचाराची परिस्थिती, राम मंदिरातील चोरीची कारणे आणि त्यासाठी जबाबदार कोण आहे, हे विरोधी पक्षाला खरोखरच जाणून घ्यायचे आहे की नाही, याबद्दल शंका आहे. या मुद्द्यांवर अत्यंत संवेदनशील असल्याचा आव आणण्यास तो उत्सुक आहे, पण तो जी संवेदनशीलता दाखवतो, ते खरे तर अत्यंत सुमार सडकछाप राजकारण आहे. सत्ताधारी पक्षाने विरोधी पक्षाला त्याच पद्धतीने प्रत्युत्तर देण्याऐवजी या फालतुगिरीच्या राजकारणाला योग्य प्रकारे प्रत्युत्तर द्यायला शिकले पाहिजे. विरोधकांचा खोटारडेपणा सत्ताधाºयांनी आता उघड पाडला पाहिजे. विरोधकांना संसदेचे कामकाज करण्यात काहीही रस नाही आणि फक्त गदारोळ घालायचा आणि रस्त्यावर उतरून स्टंटबाजी करण्याचे काम जर विरोधक करत असतील तर सत्ताधाºयांनी विरोधकांचा नाकर्तेपणा जनतेला दाखवून दिला पाहिजे. अशा नाकर्ते लोकांना तुम्ही निवडून देणार का, असा सवाल प्रत्येकाचा चेहरा समोर आणून दाखवला पाहिजे. विरोधकांना सत्तेपासून दीर्घकाळ दूर राहिल्यामुळे नेमके काय करावे हे समजेनासे झालेले आहे. कोणताही विकासाचा अजेंडा त्यांच्याकडे नाही. कोणताही पर्याय उभा करण्याची ताकद नाही. त्यामुळे फक्त सरकारच्या नावाने खडे फोडत रस्त्यावर उतरून सडकछाप राजकारण करणे एवढेच त्यांच्या हातात आहे. हे प्रकार आता बंद झाले पाहिजेत. इंडिया या विरोधकांच्या आघाडीतही काही चांगली लोक, वक्ते असू शकतात. राष्ट्रवादी शरद पवार पक्षाच्या सुप्रिया सुळे या अत्यंत अभ्यासपूर्ण बोलणाºया आहेत. लोकशाही मूल्यांचे जतन करून त्या संसदेत वावरतात. पण विरोधी आघाडी जर संसदेत कामच करत नसेल, त्यांच्यासारख्या विद्वान, हुषार वक्त्यांचा काय उपयोग होणार? विरोधी आघाडीत सगळेच राहुल गांधी नाहीत, काही अभ्यासू लोकही आहेत. त्यांना सभागृहात चर्चा करण्याची संधी मिळाली पाहिजे. त्यामुळे हे सडकछाप राजकारण आता काँग्रेसने थांबवले पाहिजे.