Sunday, November 15, 2026

चीनवरील अवलंबित्व कमी करा


९ नोव्हेंबर रोजी चीनच्या वाणिज्य मंत्रालयाने जाहीर केले की, काही निर्यात निर्बंधांवरील अंतरिम स्थगिती दोन महिन्यांसाठी वाढवण्यात येत आहे. याचा अर्थ, निर्यात बंदीचा निर्णय १० जानेवारीपर्यंत पुढे ढकलण्यात आला आहे. याचा अर्थ जगभरातील उद्योगांना दोन महिन्यांचा तत्काळ दिलासा मिळाला आहे. जर्मनी, जपान आणि भारतातील कारखान्यांसाठी, तसेच सामरिक तयारीत गुंतलेल्या सर्व देशांसाठी, हे विधान एका मोठ्या सामरिक सवलतीपेक्षा कमी नव्हते. चीनचा हा निर्णय जागतिक आॅटोमोबाइल आणि संरक्षण उपकरण कंपन्यांचे भवितव्य ठरवणार होता. त्यापुढील दोन महिने सुरळीतपणे कार्यरत राहतील, की त्यांचे कामकाज ठप्प होईल?


दुर्लभ मृदा (रेअर अर्थ्स) हा १७ धातूंचा एक गट आहे. नावाप्रमाणेच हे घटक दिसतात तितके दुर्मीळ नाहीत. त्यांना वेगळे करण्याची आणि शुद्ध करण्याची क्षमता त्यांना दुर्मीळ बनवते. ही प्रक्रिया अत्यंत गुंतागुंतीची, प्रदूषणकारी आणि महागडी आहे. शुद्ध केलेल्या दुर्लभ मृदा घटकांचा उपयोग लहान, अत्यंत शक्तिशाली चुंबक बनवण्यासाठी केला जातो. हे चुंबक इलेक्ट्रिक वाहने, एअर टर्बाइन, स्मार्टफोन, हार्ड ड्राइव्ह, लढाऊ विमाने आणि मार्गदर्शित क्षेपणास्त्रांमध्ये बसवलेले असतात. त्यांचे महत्त्व यावरून समजू शकते की, एक लहान वजनाचा चुंबक जरी वेळेवर पोहोचला नाही, तरी तो मोठ्या कारखान्याचे कामकाजही थांबवू शकतो. दुर्लभ मृदांच्या संपूर्ण पुरवठा साखळीवर चीनचे पूर्ण नियंत्रण आहे. आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्थेनुसार (IEA), २०२४ मध्ये, चुंबक निर्मितीमध्ये वापरल्या जाणाºया दुर्मीळ मृदा खनिजांच्या खाणकामात चीनचा वाटा अंदाजे ६० टक्के, शुद्ध केलेल्या सामग्रीमध्ये अंदाजे ९१ टक्के आणि तयार चुंबक उत्पादनात अंदाजे ९४ टक्के होता. डायस्प्रोसियम आणि टर्बियमसारख्या जड दुर्मीळ मृदा धातूंमध्ये चीनचा वाटा जवळपास १०० टक्के आहे. हे धातू उच्च तापमानातही चुंबकांना प्रभावी आणि कार्यक्षम ठेवतात.

भारतासह अनेक देशांमध्ये दुर्मीळ मृदा धातू उपलब्ध असले तरी, ते शुद्धीकरणासाठी सहज उपलब्ध होत नाहीत, ज्यामुळे एक महत्त्वपूर्ण धोरणात्मक अडथळा निर्माण होतो. ही परिस्थिती कशी निर्माण झाली? एप्रिल २०२५ मध्ये, चीनने निवडक दुर्मीळ मृदा खनिजांवर निर्यात नियंत्रण लादले आणि त्यांच्या पुरवठ्यासाठी परवाना अनिवार्य केला. आॅक्टोबर २०२५ मध्ये, अनपेक्षितपणे या निर्बंधांची व्याप्ती वाढवून त्यात औद्योगिक वापरासाठी असलेले हिरे आणि लिथियम बॅटरी तंत्रज्ञानाचा समावेश केला. पुढच्याच महिन्यात, ९ नोव्हेंबर रोजी, दक्षिण कोरियामध्ये चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग आणि अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यात झालेल्या करारानंतर हे निर्बंध एका वर्षासाठी स्थगित करण्यात आले. ९ नोव्हेंबरच्या घोषणेनुसार, वॉशिंग्टन आणि बीजिंग यांच्यात कायमस्वरूपी व्यापार करारावर वाटाघाटी सुरू असताना अंतरिम स्थगिती दोन महिन्यांसाठी वाढवण्यात आली आहे. हे लक्षात घेतले पाहिजे की, नियंत्रणांचे निलंबन केवळ पुढे ढकलण्यात आले आहे, ते रद्द केलेले नाही. हे निर्बंध चिनी नियमांमध्ये कायम आहेत आणि ते कधीही पुन्हा लागू केले जाऊ शकतात.


चीनच्या या कृतीमागे तीन कारणे दिली जातात. पहिले, व्यापार वाटाघाटींमध्ये आपली सौदाशक्ती वाढवणे. परवान्याची अट ही संपूर्ण बंदी नसली तरी, जेव्हा जागतिक पुरवठ्यापैकी ९० टक्क्यांहून अधिक पुरवठा करणारा देश असा पुढाकार घेतो, तेव्हा तो सर्व पुरवठा विस्कळीत करण्यासाठी पुरेसा असतो. दुसरे, सेमीकंडक्टर आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञानावरील अमेरिकेच्या निर्बंधांना प्रत्युत्तर देणे. तिसरे, आपल्या दीर्घकालीन औद्योगिक धोरणानुसार पावले उचलणे. चार दशकांपासून, चीनने शुद्धीकरणामध्ये मोठी गुंतवणूक केली, पर्यावरणाचे प्रदूषण सोसले आणि आपली उत्पादने स्पर्धकांच्या तुलनेत खूपच कमी किमतीत विकली, ज्यामुळे जगात इतरत्र कुठेही पर्यायी उत्पादन प्रणाली विकसित होऊ शकली नाही आणि जो कोणी तसे करेल तो तोट्यातच राहील. चौथे कारण म्हणजे, या खेळावर कोणाचे नियंत्रण आहे हे जगाने लक्षात ठेवावे. २०१० मध्ये एका प्रादेशिक वादादरम्यान चीनने जपानला होणाºया दुर्मीळ खनिजांच्या निर्यातीवर बंदी घातली.

चीनला जेव्हा पाहिजे तेव्हा तो कोणालाही धडा शिकवू शकतो. याचे संपूर्ण जगावर दूरगामी परिणाम होत असले तरी, भारतावर याचा थेट परिणाम होतो. २०२४-२५ या आर्थिक वर्षात भारताने ५३,७४८ टन दुर्मीळ खनिजांचे चुंबक आयात केले, ज्यापैकी ९० टक्क्यांहून अधिक चीनमधून आले होते. आपली इलेक्ट्रिक वाहने, पवन ऊर्जेची उद्दिष्ट्ये आणि इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादनांतील महत्त्वाकांक्षा या आयातीवर अवलंबून आहेत. ६९ लाख टन साठ्यासह भारताकडे जगातील तिसरा सर्वात मोठा दुर्मीळ खनिजांचा साठा आहे, याबाबतीत केवळ चीन आणि ब्राझील भारताच्या मागे आहेत. असे असूनही, भारताने २०२४ मध्ये केवळ २,९०० टन उत्पादन केले, जे जागतिक उत्पादनाच्या एक टक्क्यापेक्षाही कमी आहे. आपण खूप कमी उत्खनन करतो आणि त्याहूनही कमी शुद्धीकरण करतो.


हे खरे आहे की, सरकारने काही पावले उचलली आहेत. सरकारने ‘राष्ट्रीय महत्त्वपूर्ण खनिज अभियान’ सुरू केले आहे आणि त्यासाठी संसाधने वाटप करत आहे, परंतु केवळ हे पुरेसे नाही. आत्मनिर्भरता म्हणजे सर्व काही देशातच उत्पादन करणे नव्हे. हा पर्याय फारसा शाश्वतही नाही आणि सर्वात शहाणपणाचाही नाही. त्यामुळे, भारताने एका रणनीतीवर काम केले पाहिजे. आपल्याला अशा वस्तूंकडे लक्ष देण्याची गरज आहे, ज्या अनेक देश विकतात आणि ज्या आपण थेट बाजारातून खरेदी करू शकतो. जिथे कुठे खनिज उत्खनन आणि उत्पादनाची शक्यता आहे, तिथे देशांतर्गत क्षमता विकसित करण्यासाठी अनुदान देणे पूर्णपणे तर्कसंगत आहे. दुर्मीळ मृदा धातूंचे शुद्धीकरण आणि चुंबक निर्मिती या श्रेणीत येतात. लक्षात ठेवा, चीनने सध्या १० जानेवारीपर्यंत स्थगिती दिली आहे. याचा अर्थ असा नाही की, आपण स्वस्थ बसावे. ही सवलत कधीही संपुष्टात येऊ शकते. म्हणून, जर आपल्याकडे वेळ असेल, तर तो वाया न घालवता आपण एक मजबूत पाया घातला पाहिजे.

दासबोध : दशक ८ : समास ५ : स्थूळपंचमहाभूतेंस्वरूपाकाशभेदोनाम


समर्थ रामदास स्वामींच्या श्रीमद् दासबोधातील दशक ८, समास ५ हा स्थूळ पंचमहाभूतेंस्वरूपाकाशभेदोनाम म्हणून ओळखला जातो. हा समास अद्वैत तत्त्वज्ञानाची पायाभरणी करणारा अत्यंत महत्त्वाचा समास आहे. या समासात एकूण ७० ओव्या असून, मुख्यत: दोन मोठे विषय हाताळले आहेत. स्थूळ पंचमहाभूतांचे स्वरूप व लक्षणे (ओव्या १ ते ३५) आणि आकाशतत्त्व आणि आत्मस्वरूप यांतील सूक्ष्म भेद (ओव्या ३६ ते ७०)


या समासाचा मुख्य आशय व पार्श्वभूमीमागील समासांतून देह, मन, बुद्धी, अहंकार यांसारख्या सूक्ष्म आणि स्थूल उपाधींचा विचार आला. आता समर्थ शिष्याला सांगतात की, या संपूर्ण दृश्य सृष्टीचे मूळ उपादान पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश ही पाच स्थूळ महाभूते आहेत. सामान्य माणूस हे जाणत नाही म्हणून समर्थ अगदी सोप्या, अनुभवाच्या भाषेत या भूतांची लक्षणे उलगडून दाखवतात. केवळ मूर्ख तें नेणे । म्हणौन घडलें सांगणे ।पंचभूतांचीं लक्षणें । विशद करूनि ॥ १ ॥

सुरुवातीलाच समर्थ स्पष्ट करतात की, पंचमहाभूतांचा परस्परात इतका गाढा मेळ (कर्दम) झालेला आहे की त्यांना प्रत्यक्ष वेगळे करता येत नाही; तरीही त्यांच्या गुणांच्या आणि कार्यांच्या संकेतावरून आपण त्यांना वेगळे करून ओळखायचे आहे.


स्थूळ पंचमहाभूतांचे निरूपण (ओव्या ३ ते ३५)समर्थ प्रत्येक भूतासाठी एक ठळक ओळखण्याची खूण (संकेत) देतात. महाभूतमुख्य गुण / खूण समासातील उदाहरणे व कार्ये पृथ्वी जडांश आणि कठिणांश पर्वत, शिळा, माती, वाळू, नगरे, मंदिरे, धातू, रत्ने, वृक्ष, तसेच चौºयाऐंशी लक्ष योनींतील जड-कठीण भाग. (ओव्या ३-११)

आप (जल)पातळ, मृदू, शीतल व स्निग्ध विहिरी, नद्या, मेघ, सप्तसागर; तसेच शरीरातील रक्त, रेत, मूत्र, लाळ, घाम, कफ, अश्रू आणि वनस्पतींचे रस. (ओव्या १२-२४). तेजप्रकाश, उष्णता व शोषकतासूर्य, चंद्र, तारे, वीज, वडवानल, प्रलयाग्नी; तसेच देहातील तेज व उष्णता. (ओव्या २५-२८). वायूचंचलता व हालचाल बोलणे, चालणे, हलणे, प्रसरण-आकुंचन; शरीरातील पंचप्राण (प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान) व पाच उपप्राण (नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त, धनंजय). (ओव्या २९-३३). आकाशपोकळ, निर्मळ, निश्चल व अवकाशरूप सर्व ब्रह्मांडाला व्यापून राहणारा अवकाश; इतर चार भूतांच्या क्रिया ज्यात घडतात ते स्थान. (ओव्या ३४-३५)


या समासाचा मध्यबिंदू हा आकाश आणि स्वरूप यांतील भेद (ओव्या ३६ ते ७०) हा आहे. इथे पहिल्या भागातील वर्णन संपताच शिष्याच्या मनात एक अत्यंत सूक्ष्म आणि कळीचा प्रश्न उभा राहतो. शिष्याचा आक्षेप आहे की आकाश हे पोकळ, निर्मळ, निश्चल, अचळ आणि सर्वव्यापी दिसते. आत्मस्वरूपही निर्विकार, अढळ आणि सर्वव्यापी मानले जाते. मग आकाशच स्वरूप (परब्रह्म) का मानू नये? दोन्ही सारखेच वाटत असतील तर भेद कशाचा? (ओव्या ३६-३९). यावर समर्थ रामदासांचे उत्तर व शास्त्र प्रमाण समर्थ स्पष्ट करतात की, आकाश हे पंचमहाभूतांपैकी एक कार्यभूत आहे, तर आत्मस्वरूप हे निर्गुण, निर्विकार आणि अनादि-अनंत आहे. आकाशाचे सप्तगुण आहेत. शास्त्रानुसार आकाश हे तमोगुणापासून उत्पन्न झाले आहे. त्यामुळे त्याच्या अंगी सात गुण मानले जातात. काम, क्रोध, शोक, मोह, भय, अज्ञान आणि शून्यत्व. (ओव्या ४०-४१). वर्ण व विकार याबाबत पुढे चर्चा होते. आकाश शामवर्णी भासते आणि अज्ञानयुक्त असल्यामुळे ज्ञानाने त्याचा नाश होतो; परंतु आत्मस्वरूप वर्णरहित, विकाररहित आणि अविनाशी आहे. (ओव्या ४२, ५०, ५२, ६०). या ठिकाणी मार्मिक दृष्टांतांची मालिका दिसते. हा सूक्ष्म भेद समजावून सांगण्यासाठी समर्थ दैनंदिन जीवनातील अत्यंत चपखल दृष्टांत देतात. काच आणि जल याचे उदाहरण इथे येते. काचेची फरशी आणि पाणी दोन्ही सारखे दिसतात, पण शहाणे लोक फरक ओळखतात. (ओवी ४३). कापूस आणि स्फटिक याचे उदाहरण देतात. कापसात पडलेला स्फटिक कापसासारखा वाटतो, पण तो कठीण असल्याने कपाळमोक्ष करू शकतो. (ओवी ४४). तांदूळ आणि पांढरा खडा / चुना-वाळूचा खडा हा दिसायला सारखा, पण चावल्यावर दात पडतो तेव्हा खरा भेद कळतो. (ओव्या ४५झ्र४६). गूळ आणि गूळदगड / सोने आणि सोनपितळ. वरवर एकसारखे वाटणारे, पण कस लावल्यावर वेगळे ठरणारे. (ओव्या ४७झ्र४८). यानंतर उन्मनी आणि सुषुप्ती अवस्था याबाबत माहिती देतात. वरवर सारख्या वाटणाºया अवस्था आहेत या. पण सुषुप्तीत अज्ञानाचे बीज शिल्लक असते, तर उन्मनीत अज्ञान पूर्णपणे नष्ट होऊन स्वरूपाशी तादात्म्य होते. (ओवी ६३)

या समासात उपसंहार व साधना-निष्कर्ष काय तर, शेवटी समर्थ सांगतात की, आकाश हे अनुभवाचा विषय आहे (म्हणजे वेगळेपणाने जाणता येते), तर आत्मस्वरूप हे अनुभवणाºयाच्या पलीकडचे आहे; तिथे पाहणारा आणि पाहिले जाणारे असे द्वैत उरतच नाही. जसा राजहंस दूध आणि पाणी वेगळे करू शकतो, तसाच विवेकी साधक आणि संत आकाश व स्वरूप यांतील हा सूक्ष्म भेद ओळखतात. (ओव्या ६६-६९).


‘सकळ माया गथागोवी। संतसंगे हे उगवावी। पाविजे मोक्षाची पदवी। सत्संमागमें ॥ ७० ॥’ मायेची ही गुंतागुंत केवळ पुस्तकी ज्ञानाने न सुटता संतसंगती आणि विवेक यांच्या बळावर उलगडते, असा व्यावहारिक व आध्यात्मिक निष्कर्ष देऊन समर्थ हा समास पूर्ण करतात.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा



Saturday, November 14, 2026

भूतकाळातील पाने जुने संघर्ष पुन्हा पेटवतात


गांधी-नेहरू कुटुंबाच्या विविध पैलूंबद्दल भारतात नेहमीच एक कुतूहल राहिले आहे. सोनिया गांधींच्या ‘बिलॉन्गिंग : अ जर्नी आॅफ लव्ह’ या आत्मचरित्राने हे कुतूहल अधिकच वाढवले ​​आहे. त्यांनी जे लिहिले आहे, त्याच्या विविध पैलूंवर मोठ्या प्रमाणावर चर्चा होत आहे आणि आरोप-प्रत्यारोपही सुरू झाले आहेत. तथापि, चर्चेचा एक प्रमुख विषय म्हणजे दोन सुना, सोनिया गांधी आणि मनेका गांधी यांच्यातील संबंध.


सोनिया गांधींच्या पुस्तकाने त्या दोघींमधील संबंधांवर पुन्हा एकदा चर्चा सुरू केली आहे. आपल्या आठवणींमध्ये सोनिया यांनी मनेका यांच्यासोबतच्या त्यांच्या बालपणापासून ते घर सोडून जाईपर्यंतच्या सुरुवातीच्या सहवासाचे वर्णन केले आहे. त्या मनेका यांच्या राजकीय महत्त्वाकांक्षा आणि वाईट वागणुकीवर उघडपणे टीका करत असल्या तरी वयाच्या अवघ्या २३व्या वर्षी पती संजय गांधी यांना गमावल्यानंतर त्यांना झालेल्या वेदनांचीही त्यांना खोलवर जाणीव आहे.

सोनिया यांच्या मते सुरुवातीला मनेका यांच्यासोबत सर्व काही ठीक होते. मनेका अधूनमधून नखरे करत असल्या तरी इंदिरा आणि सोनिया त्यांना तरुण समजून त्याकडे दुर्लक्ष करत असत. तथापि, काही काळानंतर अगदी किरकोळ गोष्टींवरूनही घरात तणाव वाढू लागला. या कौटुंबिक तणावाचे लवकरच राजकीय मतभेदांमध्ये रूपांतर झाले, ज्यामुळे अखेरीस कुटुंबात मोठी फूट पडली.


सोनियांच्या आत्मचरित्रातून समोर आलेला आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे, मनेका यांचे राजीव आणि संजय या दोन भावांसोबतचे संबंध कसे दिवसेंदिवस ताणले गेले होते. सोनियांच्या मते संजय यांच्या राजकीय कार्यात मनेका यांच्या वाढत्या हस्तक्षेपाचा राजीव आणि संजय यांच्यातील बंधुत्वावर अप्रत्यक्ष परिणाम झाला होता. सोनियांच्या पुस्तकापूर्वीही अनेक नामांकित विश्लेषक आणि लेखकांनी त्यांच्या आत्मचरित्रांमध्ये वेळोवेळी उल्लेख केला आहे की, संजय आणि मनेका यांच्या लग्नानंतर अवघ्या काही महिन्यांतच कुटुंबातील सदस्यांमधील संबंध किती ताणले गेले होते.

पेंग्विनने प्रकाशित केलेल्या सोनिया गांधींवरील ‘सोनिया : अ बायोग्राफी’ या पुस्तकात पत्रकार आणि लेखक खुशवंत सिंग यांनी उल्लेखलेली एक घटना लक्षणीय आहे. खुशवंत सिंग यांच्या मते एकदा राजीव आणि सोनिया त्यांच्या मुलाचा वाढदिवस साजरा करत होते. त्यावेळी दोन्ही भाऊ आपापल्या पत्नींसोबत घराच्या वेगवेगळ्या टोकांना उभे होते, जणू काही त्यांचे एकमेकांशी काही देणेघेणेच नव्हते. बी. के. नेहरूंनी त्यांच्या ‘नाईस गाईज फिनिश सेकंड’ या चरित्रात, इंदिरा गांधींच्या १२, विलिंग्डन क्रेसेंट येथील घरातील बिघडत चाललेल्या संबंधांचेही वर्णन केले आहे. (जिथे त्या १९७७ मध्ये सत्तेवरून पायउतार झाल्यानंतर सुमारे अडीच वर्षे संपूर्ण कुटुंबासह राहिल्या होत्या) ते म्हणतात, ‘घरगुती कामांवरून वारंवार समस्या निर्माण होत असत. सोनिया स्वयंपाक करत असे आणि मनेका एकटीच जेवण वाढण्याचे काम करत असे. इंदिरांचे दोन मुलगे आणि त्यांच्या पत्नी यांच्यातील संबंध आता चांगले राहिले नव्हते.’


सोनिया गांधींपासून ते खुशवंत सिंग आणि बी. के. नेहरूंपर्यंतच्या आत्मचरित्रांमधून हे दिसून येते की, मनेका यांच्या प्रवेशानंतर कौटुंबिक वातावरण कसे कटू झाले. यात मनेका यांच्या स्वत:च्या राजकीय महत्त्वाकांक्षेने भूमिका बजावली आणि त्यांच्या आई अमृतेश्वर आनंद यांनीही महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. सोनिया यांनीही त्यांच्या पुस्तकात याचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार संजय यांच्या मृत्यूनंतर मनेका यांच्या आईची इच्छा होती की, त्यांच्या मुलीने थेट राजकारणात प्रवेश करावा, तर इंदिरा गांधींचा आग्रह होता की त्यासाठी तिच्याकडे भरपूर वेळ आहे. सध्या तिने आपला काही महिन्यांचा मुलगा, वरुण यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. कदाचित मनेकांच्या आईला भीती वाटत होती की, संजय यांच्या मृत्यूनंतर मनेकाला पक्षात बाजूला सारले जाईल आणि संजय यांच्या कार्यकाळात तिला मिळालेला राजकीय प्रभाव नाहीसा होईल. राजीवला संजयचा राजकीय वारसा मिळेल या अफवांमुळे तिची भीती आणखी वाढली. हा मनेका गांधींसाठी एक मोठा धक्का होता, कारण इंदिरा गांधींनी तिला आपली वैयक्तिक सचिव बनवण्याचे वचन दिले होते.

तेव्हापासून मनेका यांनी राजकारणात स्वत:चे स्थान निर्माण करण्यासाठी स्वतंत्र पावले उचलायला सुरुवात केली. राजकारणात नवीन असूनही तिने हुशारीने खेळी खेळली आणि इंदिरा यांच्या कुटुंबातून बाहेर पडण्याची वेळही स्वत: ठरवली. यानंतर इंदिरा यांच्या दोन्ही सुनांचे मार्ग कायमचे वेगळे झाले. नंतर, जेव्हा सोनिया गांधींनी काँग्रेस पक्षाची सूत्रे हाती घेतली, तेव्हा मनेका यांनी आपल्या राजकीय महत्त्वाकांक्षा पूर्ण करण्यासाठी काँग्रेसला कट्टर विरोध करणाºया पक्षांमध्ये सामील होण्याचा मार्ग पाहिला.


गांधी कुटुंबाशी संबंधित इतर काही पुस्तकांमधूनही त्यांच्या नात्यावर प्रकाश पडतो. उदाहरणार्थ, कॅथरीन फ्रँक यांच्या ‘इंदिरा : द लाइफ आॅफ इंदिरा नेहरू गांधी’ या पुस्तकाने दोन्ही सुनांमधील मतभेदांच्या आगीत तेल ओतले. मनेका यांनी सोनियांवर आरोप केला की, पुस्तकात संजय यांच्याबद्दल बदनामीकारक कथांचा समावेश करण्यामागे त्यांचाच हात होता. सोनियांनी स्वत: या आरोपांवर कोणतीही प्रतिक्रिया दिली नाही, परंतु नटवर सिंग यांनी त्यांच्या वतीने मनेकांवर हल्ला करण्याची जबाबदारी स्वीकारली.

वेळोवेळी असे खुलासे होऊनही इंदिरा गांधींच्या दोन्ही सुनांमध्ये अनेक वर्षे एक प्रकारचा सलोखा टिकून होता. पण आता सोनियांनी त्यांच्या आत्मचरित्रातून मनेकांबद्दलची जुनी पाने उघडली आहेत. दोन कुटुंबांमधील या चालू असलेल्या शांततेवर कितपत परिणाम होईल हे संपूर्णपणे मनेका गांधींच्या भूमिकेवर अवलंबून असेल. सोनिया गांधींचे पुस्तक प्रकाशित झाल्यापासून मनेका यांनी अद्याप कोणतेही विधान केलेले नाही. त्या नेहमीप्रमाणेच योग्य क्षणाची वाट पाहत आहेत का? याचे उत्तर लवकरच मिळण्याची शक्यता आहे.

दासबोध : दशक ८ : समास ४ : सूक्ष्मपंचभूते निरुपण


समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधाच्या आठव्या दशकातील, समास चौथा हा ‘सूक्ष्मपंचभूते निरुपण’ नावाने वर्णन केलेला आहे. या समासात समर्थ मूळमाया आणि पंचभूतांची निर्मिती कशी झाली यावर भाष्य करतात. समर्थ रामदास स्वामी स्पष्ट करतात की, परब्रह्माच्या ठिकाणी प्रथम ‘मूळमाया’ स्पंदनरूपाने उत्पन्न झाली. तिच्यापासून त्रिगुण (सत्त्व, रज, तम) निर्माण झाले आणि तमोगुणापासून पुढे पंचमहाभूते (पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश) सूक्ष्म रूपाने जन्माला आली. यावर श्रोत्यांच्या मनात शंका येते की, मूळमाया तर गुणांच्या पलीकडची आहे, मग तिच्यात पंचभूते कशी सामावलेली आहेत? त्याचे उत्तर समर्थ पुढे देतात. सृष्टीच्या आरंभाची सूक्ष्म बाजू आपल्याला आपल्या डोळ्यांसमोर जी प्रचंड दृश्य सृष्टी (ब्रह्मांड, पर्वत, नद्या, लोक, देव आणि सर्व जीव) दिसते, ती एकाच दिवसात किंवा अचानक निर्माण झालेली नाही. या सर्व दृश्य जगाच्या उत्पत्तीपूर्वी एक अतिसूक्ष्म आणि अव्यक्त अशी अवस्था होती, जिथे केवळ ‘मूळमाया’ आणि तिचे सूक्ष्म गुण होते. समर्थ म्हणतात की, परब्रह्माच्या ठिकाणी प्रथम स्पंदनाच्या रूपाने मूळमाया उत्पन्न झाली आणि त्या मायेपासून त्रिगुण (सत्त्व, रज, तम) आणि तमोगुणापासून सूक्ष्मपंचमहाभूते (पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश) तयार झाली. हे समजून घेणे आवश्यक आहे.


समर्थ म्हणतात, एका भूतात पाचही भूतांची सूक्ष्म स्थिती (पंचीकरणपूर्व अवस्था) असते. या समासाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे एकेका महाभूताच्या ठिकाणी इतर चार भूते सूक्ष्म रूपाने कशी असतात याचे केलेले सुंदर शास्त्रीय विश्लेषण. सर्वप्रथम आकाश. यात शून्य पोकळी (अज्ञान/जडत्व) म्हणजेच पृथ्वीचा अंश आहे; मृदूता म्हणजे आपतत्त्व; अज्ञानामुळे भासणारा प्रकाश म्हणजे तेजतत्त्व; आणि आकाशातील स्तब्ध प्रतिबंध म्हणजेच वायुतत्त्व आहे.

त्यानंतर वायू. वाºयामध्ये हलकेपणा असला तरी त्याला वजन असते, तो वजन किंवा तोल म्हणजेच ‘पृथ्वीचा अंश’ होय. त्यातील उष्णता म्हणजेच तेजाचा अंश, हळुवारपणा म्हणजेच आपतत्त्व आणि व्यापक अवकाश म्हणजेच आकाशाचा अंश आहे.


मग तेज, आप आणि पृथ्वी यावर ते बोलतात. ते म्हणतात याचप्रमाणे प्रत्येक महाभूतात इतर सर्व भूतांचे सूक्ष्म अंश अनुक्रमाने सामावलेले असतात. जसे की, कठीण पृथ्वीमध्ये आप (मृदुता), तेज (प्रकाश), वायू (रोध) आणि आकाश (व्यापकता) हे सर्व गुण सूक्ष्म रूपाने असतात. प्रत्येक भूतात पाचही भूतांची सामावलेली स्थिती या समासातील सर्वात महत्त्वाचे तत्त्वज्ञान म्हणजे, जगात कोणतीही गोष्ट पूर्णपणे स्वतंत्र नसून एकेका महाभूतामध्ये इतर सर्व भूतांचे सूक्ष्म अंश नक्कीच असतात. आकाश जरी शून्य व पोकळी असली, तरी त्यात जडत्व (पृथ्वी), मृदुता (आप), प्रकाश (तेज) आणि स्तब्धता (वायू) हे सगळे अंश सूक्ष्म रूपाने असतात. अगदी त्याचप्रमाणे वायू, तेज, आप आणि पृथ्वी या प्रत्येकामध्ये इतर चारही भूतांचे सूक्ष्म गुण वेगवेगळ्या प्रमाणात विलीन झालेले असतात. यालाच समर्थांनी ‘पंचमहाभूतांचे परस्पर मिश्रण’ असे म्हटले आहे.

पुढे या समासात समर्थ ब्रह्मांडाच्या उत्पत्तीपूर्वीची स्थिती काय होती ते सांगतात. समासाच्या उत्तरार्धात समर्थ सांगतात की, ही सर्व सूक्ष्मपंचमहाभूते आणि त्रिगुण एकत्र येतात, तेव्हा त्याला ‘अष्टधा प्रकृती’ म्हटले जाते. प्रत्यक्ष ब्रह्मांडगोल, ब्रह्मा-विष्णू-महेश्वर, चंद्र-सूर्य, सप्तसागर, चौदा भुवने, स्वर्ग, पाताळ आणि नाना देवांचे अवतार या सर्व दृश्य सृष्टीची रचना होण्यापूर्वीची ही अव्यक्त आणि सूक्ष्म अवस्था आहे. हे सर्व अलीकडील (मायेचे दृश्य विकार) आहेत, परंतु या सर्वांचे मूळ केवळ ‘मूळमाया’ आणि तिची सूक्ष्मपंचभूते हीच आहेत. थोडक्यात समर्थ सांगतात, ‘अष्टधा प्रकृती’ आणि सर्व विस्ताराचे मूळ नेमके काय आहे? तर जेव्हा ही सूक्ष्मपंचमहाभूते आणि त्रिगुण एकत्र येतात, तेव्हा त्यांना मिळून ‘अष्टधा प्रकृती’ म्हटले जाते. ब्रह्मा, विष्णू, महेश, चंद्र-सूर्य, सप्तसागर, चौदा भुवने आणि हे संपूर्ण ब्रह्मांडगोल निर्माण होण्यापूर्वी ही सर्वतत्त्वे अत्यंत सूक्ष्म स्वरूपात मायारूपात अस्तित्वात होती. म्हणजेच, या अफाट दृश्य विश्वाचे मूळ केवळ ही सूक्ष्मपंचमहाभूते आणि मूळमाया हीच आहेत.


इथे समर्थ साधकांसाठी उपदेश (दृश्य त्याग व आत्मप्राप्ती) यावर भाष्य करतात. समर्थ शेवटी श्रोत्यांना मार्गदर्शन करताना म्हणतात की, हा संपूर्ण ब्रह्मांडगोल पंचभौतिक कसा आहे हे ज्याला स्पष्टपणे कळते, तो माणूस बाह्य दृश्याची आसक्ती सोडून देतो. जसे मंदिरात जाताना मुख्य महाद्वार ओलांडावे लागते, तसेच या दृश्य सृष्टीचे मूळ स्वरूप ओळखून तिच्या पलीकडच्या शाश्वत ‘आत्मवस्तूची’ (परब्रह्माची) प्राप्ती करून घ्यावी. अर्थात या समासातील अध्यात्मिक संदेश (दृश्य सोडून आत्म्याकडे वळणे) हा संपूर्ण अभ्यास सांगण्यामागचा मुख्य अध्यात्मिक हेतू असा आहे की, मनुष्याने केवळ वरवरच्या सुंदर किंवा कठीण दिसणाºया दृश्य सृष्टीच्या मोहात (आसक्तीत) अडकून पडू नये. ज्याप्रमाणे मंदिरात जाताना बाहेरील महाद्वार ओलांडून आत देवाचे दर्शन घ्यावे लागते, तसेच या पंचभौतिक आणि अनित्य दृश्याचे मूळ स्वरूप ओळखून माणसाने त्याच्या पलीकडच्या शाश्वत अशा ‘परब्रह्मरूपी आत्मवस्तूची’ प्राप्ती करून घेतली पाहिजे. जेव्हा साधकाला हे कळून चुकते की, सर्व दृश्य केवळ पंचमहाभूतांचा खेळ आहे, तेव्हा त्याची जगातील अनावश्यक आसक्ती सुटून त्याला खरी आत्मप्रचिती येते.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा



Friday, November 13, 2026

गुणवत्तेला प्राधान्य दिले पाहिजे


अलीकडेच बिहार सरकारने शिक्षक भरतीमधील अधिवासाबाबत एक धोरणात्मक निर्णय घेतला आहे, जो चिंतेचा विषय आहे. ३२,००० शिक्षकांच्या भरतीसाठीच्या जाहिरातीत अशी अट घालण्यात आली आहे की, इतर राज्यांतील ज्या महिलांचे लग्न बिहारमध्ये झाले आहे, त्यांना बिहारमधील अधिवासाचे (मूळ रहिवासी असण्याचे) आणि आरक्षणाचे लाभ घेता येणार नाहीत. ज्या महिलांच्या पालकांचा पत्ता बिहारचा आहे, केवळ त्याच महिलांना या लाभाचा फायदा घेता येईल. पतीच्या बिहारमधील वास्तव्याचा पुरावा देणारे प्रमाणपत्र वैध मानले जाणार नाही. जी महिला बिहारची सून झाली आहे आणि जिचा पती बिहारचा रहिवासी आहे, तिला शिक्षिका होण्याच्या हक्कापासून का वंचित ठेवले जावे?


गेल्या काही वर्षांत बिहारमध्ये लाखो शिक्षकांची भरती झाली आहे, पण त्यावेळी अशा अटी नव्हत्या. मग आता याची काय गरज आहे? आपल्याला आपल्या मुलींची प्रगती करायची आहे, की अशा अटी लादून त्यांच्या मार्गात अडथळे निर्माण करायचे आहेत? जेव्हा केंद्र आणि राज्य सरकारे मुलींच्या प्रगतीसाठी विविध योजना राबवत आहेत आणि संपूर्ण समाजाला त्याचा फायदा होत आहे, तेव्हा अशा अटी योग्य वाटत नाहीत. सरतेशेवटी नोकºयांमध्ये केवळ रहिवासी असणे किंवा विशिष्ट वर्गाचे असणे नव्हे, तर गुणवत्ता हाच मुख्य घटक असायला हवा.

आपल्या संविधान निर्मात्यांनी देशाच्या एकतेसाठी आणि अखंडतेसाठी दूरदृष्टीचे नियम बनवले, ज्यामुळे खंडासारखा एक विशाल आणि वैविध्यपूर्ण देश एकत्र राहणे शक्य झाले. यामुळेच ब्रिटनचे माजी पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल यांची येत्या ५० वर्षांत भारताचे विघटन होईल ही भविष्यवाणी चुकीची ठरली. भारताकडे जगभरात लोकशाहीचा एक आदर्श म्हणून पाहिले जाते आणि याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे येथील विविधता. भारतातील भाषा, बोलीभाषा, पंथ, संस्कृती, चालीरीती आणि जीवनशैली यांमधील विविधता फार कमी देशांमध्ये पाहायला मिळते. या विविधतेमध्येही ऐक्य दृढ करण्याचा प्रयत्न देशाच्या व्यवस्थांमधून दिसून येतो.


आयएएस, आयपीएस आणि भारतीय वनसेवा यांसारख्या अखिल भारतीय सेवा ही याची उदाहरणे आहेत. केंद्रीय सेवांमधील अधिकाºयांची नियुक्तीसुद्धा देशभरातून केली जाते. ही परंपरा राजकीय व्यवस्थेतही दिसून येते. पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांचा जन्म पंजाबमध्ये झाला आणि त्यांचे शिक्षण दिल्लीत झाले, तरीही ते आसाममधून राज्यसभेवर निवडून आले होते. त्याचप्रमाणे इंदिरा गांधी यांचा राजकीय आधार उत्तर प्रदेश आणि दिल्लीत होता, पण त्यांनी कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशमधूनही निवडणुका लढवल्या. राष्ट्रीय एकतेच्या दृष्टिकोनातून सकारात्मक मानली जाणारी अशी शेकडो उदाहरणे आढळतात.

गेल्या काही दशकांमध्ये, आयआयटीसारख्या राष्ट्रीय संस्थांनीही या एकतेला एक नवीन आयाम दिला आहे. चेन्नईचा विद्यार्थी दिल्ली, गुवाहाटी किंवा कानपूर येथील आयआयटीमध्ये शिकतो, तर बिहारचा विद्यार्थी चेन्नईमध्ये शिकतो. या संस्थांमध्ये देशातील सर्व राज्यांतील विद्यार्थी एकत्र शिकतात. येथे केवळ गुणवत्ता आणि बुद्धिमत्ता महत्त्वाची आहे, रहिवासी असणे नाही. याचा दूरगामी सामाजिक परिणाम होतो. विद्यार्थी इतर राज्यांतील लोकांना, त्यांची संस्कृती आणि चालीरीती समजून घेतात आणि त्यांच्यासोबत राहून विविधतेचा आदर करायला शिकतात. हा सामाजिक सलोखा राष्ट्रीय एकतेचा कणा आहे. त्यामुळे बिहार सरकारचा असा निर्णय चिंतेचा विषय आहे.


बिहारमध्ये उद्योग आणि रोजगाराच्या संधींच्या अभावामुळे तेथील लाखो लोक वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये काम करतात. जर उद्या इतर राज्यांनीही असेच पाऊल उचलले, तर त्याचे काय परिणाम होतील? भाषेच्या नावाखाली रोज वाद निर्माण होतात. काही दिवसांपूर्वी महाराष्ट्रात टॅक्सीचालकांसाठी मराठी भाषा अनिवार्य करण्याचा मुद्दा उपस्थित झाला होता, जो कसातरी शांत झाला. कन्नड भाषेच्या अनिवार्य वापराबाबत कर्नाटकातही मतभेदाचे सूर ऐकू येत आहेत. गेल्या ७० वर्षांपासून तामिळनाडूच्या राजकारणात उत्तर भारतीय भाषांना असलेला विरोध प्रकर्षाने दिसून येतो.

बंगळुरू मेट्रोमध्ये सर्व माहिती केवळ इंग्रजी आणि कन्नडमध्येच प्रदर्शित करण्याचा कर्नाटक सरकारचा अलीकडील निर्णयही अस्वीकार्य होता. बंगळुरूमध्ये देशातील सर्व राज्यांतील लोक राहतात आणि त्यापैकी मोठ्या संख्येने लोकांना हिंदी किंवा हिंदुस्तानी समजते. त्यामुळे केवळ इंग्रजी आणि कन्नडमध्ये माहिती दिल्यास इतर राज्यांतून येणाºयांना विशेषत: कामगार वर्गाला गैरसोयीचे ठरू शकते. संविधानात हिंदीला अधिकृत भाषेचा दर्जा दिलेला असताना, कर्नाटक सरकार असे धोरण का अवलंबत आहे? दिल्ली, बंगळुरू, अहमदाबाद, चेन्नई आणि पुणे यांसारखी आपली शहरे त्यांच्या वैश्विक संस्कृतीसाठी ओळखली जातात. देशभरातील नागरिक येथे पूर्ण स्वातंत्र्याने राहतात आणि काम करतात. जेव्हा देश बाह्य आणि अंतर्गत आव्हानांना तोंड देत आहे, तेव्हा धोरणे आखताना आपण विशेषत: सावधगिरी बाळगली पाहिजे. राजकीय सोयीसाठी किंवा कोणत्याही विशिष्ट वर्गाच्या दबावाखाली अशी कोणतीही पावले उचलली जाऊ नयेत, ज्यांचे दूरगामी परिणाम राष्ट्रीय हिताला हानी पोहोचवू शकतात. बिहारमध्ये सध्या भारतीय जनता पक्ष एनडीएची सत्ता आहे. त्यांनी त्यांच्या अन्य राज्यात ही भूमिका घेतलेली नाही. विशेषत: महाराष्ट्राने अशी भूमिका घेतली तर या परप्रांतियांना गाशा गुंडाळावा लागेल याचा विचार करायला हवा.

दासबोध : दशक ८ : समास ३ : सूक्ष्मआशंका निरुपण


श्रीसमर्थ रामदास स्वामींनी रचलेल्या ‘श्रीदासबोध’ या ग्रंथातील दशक आठव्यामधील समास तिसरा हा पण ‘सूक्ष्मआशंकानिरुपण’ नावाने आहे. हा अध्यात्म, माया आणि सृष्टीच्या उत्पत्तीविषयी सखोल चर्चा करणारा अत्यंत महत्त्वाचा समास आहे. या समासाचा सारांश आणि गाभा लक्षात घेतला पाहिजे.


या समासात प्रारंभी समर्थ अद्वैत आणि द्वैताचा दृष्टांत (ओवी १ ते ८) भ्रमाची उदाहरणे सांगतात. समर्थ विविध दृष्टांतांद्वारे हे स्पष्ट करतात की, मूळ वस्तू एक असताना भासामुळे दुसरीच वस्तू भासते. जसे- दोरीमुळे साप भासणे, जळामुळे तरंग दिसणे, शिंपल्यामुळे रुपे (पांढरट चकाकी) दिसणे, सोन्यामुळे वेगवेगळे अलंकार भासणे. यातील अद्वैत आणि द्वैत समजून घेतले पाहिजे. हे सर्व भास तात्त्विकदृष्टीतून मिथ्या किंवा केवळ कल्पित आहेत. अद्वैताच्या ठिकाणी मूळत: द्वैत नसतेच, परंतु साधकाला समजावण्यासाठी किंवा बोलताना द्वैताचा आश्रय घ्यावाच लागतो. या समासात समर्थ भ्रमाचा सिद्धांत मांडतात. समर्थ आपल्याला हे पटवून देतात की, मूळ वस्तू एकच असते, पण आपल्या अज्ञानामुळे किंवा भ्रमरूपी भासामुळे ती वेगळी भासते. जसे अंधारात दोरी असते पण आपल्याला साप (भुजंग) भासतो; किंवा समुद्रात पाणी असते पण लहरींचा भास होतो. म्हणून द्वैत आणि अद्वैताची सांगड घालता आली पाहिजे. तात्त्विकदृष्ट्या ‘परब्रह्म’ हे एकमेवाद्वितीय (अद्वैत) आहे, तेथे द्वैताला (दुसºया वस्तूला) स्थान नाही. परंतु, साधकाला अद्वैताचे ज्ञान समजवून सांगण्यासाठी किंवा अध्यात्मावर चर्चा करण्यासाठी भाषेच्या आणि संवादाच्या पातळीवर ‘द्वैत’ (मी आणि ब्रह्म किंवा दृश्य आणि अदृश्य) मानावेच लागते. द्वैताचा आश्रय घेतल्याशिवाय अद्वैताचे निरुपण करणे अशक्य आहे.

इथे समर्थ मूळमाया आणि ईश्वरी शक्ती (ओवी ९ ते २४)मूळपुरुषाची निर्मिती याची माहिती देतात. समर्थ म्हणतात की, हे दृश्य विश्व आणि त्याची रचना अत्यंत विचित्र आहे. या अनंत ब्रह्मांडाचा विस्तार करणाºया परमेश्वराला, सर्वकर्त्याला ‘मूळपुरुष’ किंवा ‘मूळमाया’ असे म्हणतात. जीव, शिव आणि देव म्हणजे काय ते समजले पाहिजे. अविद्या उपाधीमुळे त्याला ‘जीव’ म्हटले जाते, मायेच्या उपाधीने तो ‘शिव’ ओळखला जातो आणि मूळ प्रकृती किंवा मूळमायेच्या योगाने त्यालाच ‘परमात्मा’ किंवा ‘देव’ म्हटले जाते. ही सर्व नामावली केवळ उपाधीनुसार आहे. समर्थ इथे मूळमाया आणि ईश्वरी शक्तीचे स्वरूप समजावून सांगतात. परमात्मा आणि मूळपुरुष ओळखले पाहिजे. या अनंत ब्रह्मांडाची निर्मिती करणारा सर्वकर्ता जो ईश्वर आहे, त्यालाच ‘मूळपुरुष’ किंवा ‘मूळमाया’ म्हटले जाते. त्याला फक्त उपाधीनुसार नामावली दिली जाते. जसे की जेव्हा चेतना अविद्या उपाधीने युक्त असते, तेव्हा त्याला ‘जीव’ म्हणतात. जेव्हा ती मायेच्या उपाधीने युक्त असते, तेव्हा त्याला ‘शिव’ म्हटले जाते. आणि जेव्हा ती मूळ प्रकृतीशी जोडलेली असते, तेव्हा त्याला ‘परमात्मा’ किंवा ‘देव’ असे म्हणतात. हा सर्व सखोल अर्थ केवळ अनुभवी आणि संतसमागमात राहिलेले साधकच समजू शकतात.


यानंतर या समासात समर्थ निराकारात मूळमायेची उत्पत्ती (ओवी २५ ते ५४)वायूचा दृष्टांत देतात. समर्थ म्हणतात की, ज्याप्रमाणे निश्चल आकाशात अचानक चंचल वायू उत्पन्न होतो आणि पुन्हा आकाशातच विलीन होतो, त्याचप्रमाणे निश्चल परब्रह्माच्या ठिकाणी अकस्मात ‘स्फूर्ती’ रूपाने मूळमाया उत्पन्न होते. या मायेचे स्वरूप समजून घेतले पाहिजे. माया ही केवळ नजरबंदीच्या खेळासारखी चंचल आणि मिथ्या आहे. जसे ढग येतात आणि जातात पण आकाशाला काहीही होत नाही, तसेच निर्गुण ब्रह्मामध्ये माया भासते तरीही निर्गुण ब्रह्म जसेच्या तसे अलिप्त व शाश्वत राहते. या समासात समर्थ निराकारातून मूळमायेची आणि जगाची उत्पत्ती होते हे दाखवतात. वायूचा दृष्टांत देऊन समर्थ सांगतात की, ज्याप्रमाणे अथांग, निश्चल आकाशात अचानक चंचल वायू उत्पन्न होतो आणि पुन्हा आकाशातच लीन होतो; त्याचप्रमाणे निश्चल परब्रह्माच्या ठिकाणी अकस्मात पहिली ‘स्फूर्ती’ म्हणजेच मूळमाया उत्पन्न होते. माया म्हणजे नजरबंदी असते. माया ही केवळ नजरबंदीच्या खेळासारखी आहे. ज्याप्रमाणे ढग येतात, आकाशाला झाकल्यासारखे वाटते आणि नंतर ढग विरघळून जातात, पण त्यामुळे आकाशाच्या स्वरूपात कोणताही फरक पडत नाही. आकाश जसेच्या तसे मोकळेच राहते. त्याचप्रमाणे या निर्गुण परब्रह्मावर मायेचा खेळ चालतो, जग भासते, पण मूळ ब्रह्म मात्र नेहमी अलिप्त, शाश्वत आणि निर्विकार राहते.

यानंतर या समासात समर्थ रामदास स्वामी हे पंचमहाभूतांचा विस्तार आणि श्रोत्यांची शंका (ओवी ५५ ते ६७) पंचभूतिक सृष्टी याची चर्चा करतात. समर्थ म्हणतात की, मूळमायेचे प्रथम चळण म्हणजेच वायूची गती होय. या सूक्ष्म तत्त्वांतूनच हळूहळू जडत्व प्राप्त होऊन आकाश, वायू, तेज, जल आणि पृथ्वी ही पंचमहाभूते व्यक्त होतात. स्वर्ग, मृत्यू, पाताळ या संपूर्ण सचराचर सृष्टीत या पंचमहाभूतांचाच विस्तार आहे.


या समासात शेवटची शंका श्रोता उपस्थित करतो. समास संपताना श्रोता एक महत्त्वाची शंका उपस्थित करतो. ‘मूळमाया ही जर गुणातीत (गुणापरती) आहे, तर मग तिच्यापासून तमोगुणाच्या योगाने पंचमहाभूते कशी निर्माण झाली?’ या प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर समर्थ पुढील चौथ्या समासात देणार आहेत.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा



Thursday, November 12, 2026

इच्छाशक्तीच्या अभावाचे दुष्परिणाम


या दिवाळीत पंतप्रधान बस्तरमधील सीआरपीएफ जवानांसोबत होते, जो अलीकडेपर्यंत माओवाद्यांचा बालेकिल्ला होता. १० ते १५ वर्षांपूर्वीसुद्धा माओवाद्यांचा बालेकिल्ला असलेले बस्तर त्यांच्या दहशतीतून मुक्त होऊ शकेल याची कल्पना करणे कठीण होते, पण ते घडले आहे. हा एक चमत्कारच आहे. २०१९ मध्ये केंद्रीय गृहमंत्री झालेल्या अमित शाह यांच्या प्रबळ इच्छाशक्तीमुळे हे शक्य झाले. त्यांनी अंतर्गत सुरक्षेसाठी सर्वात मोठा धोका असलेल्या माओवादी दहशतवादाचे निर्मूलन करण्यासाठी एक अंतिम मुदत निश्चित केली आणि अखेरीस ते यशस्वीही झाले.


प्रबळ इच्छाशक्ती गुंतागुंतीच्या आणि दीर्घकाळ चाललेल्या समस्या सोडवण्यासाठी कशी मदत करू शकते, याचे एक उदाहरण म्हणजे जम्मू आणि काश्मीरमधून कलम ३७० रद्द करणे. दुसरे उदाहरण म्हणजे गोरखपूर आणि आसपासच्या भागांमध्ये, म्हणजेच पूर्वांचलमध्ये दरवर्षी जुलै ते आॅक्टोबर या काळात होणाºया अ‍ॅक्युट एन्सेफलायटीस सिंड्रोम (AES) आणि जपानी एन्सेफलायटीस (JE) मुळे होणाºया मोठ्या संख्येने मृत्यूंचा अंत. हे योगी आदित्यनाथ यांच्या प्रबळ इच्छाशक्तीमुळे शक्य झाले. ते गोरखपूरचे केवळ खासदार असतानाही त्यांनी ही समस्या मुळापासून नष्ट करण्याची मोहीम हाती घेतली. त्यांनी संसदेत हा मुद्दा वारंवार उपस्थित केला आणि पूर्वांचलला या शोकांतिकेपासून वाचवण्यासाठी केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाला विशिष्ट उपाययोजना करण्यास भाग पाडले.

त्यांच्या प्रयत्नांमुळे गोरखपूर वैद्यकीय महाविद्यालयात AES आणि JE चे निदान आणि उपचार सुलभ करणाºया सुविधा उपलब्ध झाल्या. हे आजार जे अनेकदा मुलांसाठी जीवघेणे ठरत होते, त्यांच्यावर मात करणे सोपे नव्हते, कारण त्यांचा प्रादुर्भाव पूर्वांचलच्या सात जिल्ह्यांमध्ये पसरला होता. या संसर्गजन्य आजारांनी बाधित झालेल्या बहुतेक रुग्णांसाठी गोरखपूर मेडिकल कॉलेज हा मुख्य आधार होता. एकेकाळी या आजारांमुळे दरवर्षी शेकडो मुलांचा मृत्यू होत असे. योगी आदित्यनाथ यांनी पूर्वांचलला या भीषण संकटातून मुक्त करण्यासाठी स्वत:ला वाहून घेतल्यामुळे दिल्ली किंवा लखनऊमध्ये भाजप सत्तेत नसतानाही एईएस  आणि जेई  चे प्रमाण कमी होऊ लागले.


२०१४ मध्ये केंद्रात भाजप सरकार सत्तेवर आल्यानंतर आणि २०१७ मध्ये योगींनी स्वत: उत्तर प्रदेशची सूत्रे हाती घेतल्यानंतर, एईएस आणि जेईचा सामना करण्याची रणनीती अधिक प्रभावी झाली. या रणनीतींतर्गत युनिसेफच्या मदतीने ‘दार ठोका- एईएस आणि जेईला हाकलून लावा’ या घोषणेसह एक जनजागृती मोहीम सुरू करण्यात आली. सर्व बाधित जिल्ह्यांमध्ये मुलांचे १००% लसीकरण साध्य झाले. ही समस्या केवळ आरोग्य विभागाच्या आवाक्याबाहेरची असल्याने घाण हटवण्यासाठी आणि पिण्याच्या पाण्याची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी ग्रामीण विकास, स्वच्छता आणि पंचायती राज यांसह सुमारे दहा विभागांसोबत समन्वित प्रयत्न करण्यात आले. अखेरीस अनेक दशकांनंतर एक चांगली बातमी येऊ लागली. गेल्या दोन ते तीन वर्षांपासून एईएस  आणि जेई मुळे एकही मृत्यू झाल्याची नोंद झालेली नाही.

राजकीय इच्छाशक्तीप्रमाणेच प्रशासकीय इच्छाशक्तीसुद्धा गुंतागुंतीच्या समस्यांवर तोडगा काढण्यास मदत करते. याचे एक उदाहरण म्हणजे महाराष्ट्रातील भेसळयुक्त आणि निकृष्ट दर्जाचे अन्नपदार्थ तयार करणाºया व विकणाºयांची दुर्दशा. राज्याचे अन्न सुरक्षा आयुक्त तुकाराम मुंडे यांच्या कठोरतेमुळे हे शक्य झाले. असे इतरही नेते आणि नोकरशहा आहेत ज्यांनी आपल्या इच्छाशक्तीच्या जोरावर लोकांना गुंतागुंतीच्या समस्यांमधून मुक्त केले आहे. जेव्हा राजकीय आणि प्रशासकीय इच्छाशक्ती एकत्र येते, तेव्हा समस्या सोडवणे सोपे होते, परंतु कधीकधी नेते आणि नोकरशहा एकत्र मिळूनही काहीही करू शकत नाहीत आणि याचे एक उदाहरण म्हणजे दिल्ली-एनसीआरमधील वाढते वायुप्रदूषण. दिल्ली-एनसीआरमधील वायुप्रदूषण हा सर्वाधिक चर्चेचा विषय असला तरी, सत्य हे आहे की, या प्रदूषणाने आता संपूर्ण उत्तर भारताला आपल्या विळख्यात घेतले आहे. दिल्ली-एनसीआरला किंवा उर्वरित उत्तर भारताला प्रदूषणापासून कोणताही दिलासा मिळत नाहीये. केंद्र सरकार, राज्य सरकारे, त्यांच्या विविध संस्था आणि समित्या, तसेच राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण आणि सर्वोच्च न्यायालय हे सर्व दिल्ली-एनसीआरमधील प्रदूषण रोखण्यासाठी सक्रियपणे काम करत असूनही ही परिस्थिती आहे. एवढे प्रयत्न करूनही जेव्हा दिल्ली-एनसीआरमधील प्रदूषण नियंत्रणात येत नाही, तेव्हा उर्वरित उत्तर भारत त्यावर मात करू शकेल याची शक्यता कमीच आहे.


दिल्ली-एनसीआरमधील प्रदूषण रोखण्यात आलेले अपयश हे ‘अति भिक्षूंमुळे मठ उद्ध्वस्त होतो’ किंवा ‘अति स्वयंपाक्यांमुळे श्वास खराब होतो’ या म्हणीचे उत्तम उदाहरण आहे. अलीकडेपर्यंत दिल्लीत आम आदमी पार्टी सत्तेत असताना केंद्र आणि दिल्ली सरकार यांच्यातील सहकार्याच्या अभावामुळे प्रदूषणाचा सामना करण्यासाठी ठोस धोरण तयार होण्यास अडथळा येत आहे, असे मानले जात होते. मात्र, दिल्लीतील ट्रिपल-इंजिन सरकार पाहता हे गेल्या वर्षभरातच व्हायला हवे होते. शेजारील राज्यांमधील वेगवेगळ्या पक्षांची सरकारे दिल्ली किंवा केंद्र सरकारला सहकार्य करत नाहीत, हा युक्तिवाद आता टिकणार नाही, कारण आता सर्व सीमावर्ती राज्यांमध्ये भाजपची सरकारे सत्तेवर आहेत. स्पष्टपणे दिल्ली-एनसीआरमधील प्रदूषण हे याच इच्छाशक्तीच्या अभावाचा परिणाम आहे.

दासबोध : दशक ८ : समास २ : सूक्ष्म आशंका निरुपण


समर्थ रामदास स्वामींनी लिहिलेल्या दासबोधाच्या आठव्या दशकातील दुसरा समास हा सूक्ष्म आशंका निरूपण या नावाने ओळखला जातो. या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी अध्यात्मातील अत्यंत कळीचा आणि गूढ प्रश्न मांडला आहे. ‘निर्गुण, अक्रिय आणि निराकार परब्रह्मापासून ही सगुण चराचर सृष्टी (माया) कशी निर्माण झाली?’


या समासाचे सार आणि विविध पक्षांचे युक्तिवाद फार छान आहेत. प्रथम श्रोत्याचा आक्षेप आणि मूळ प्रश्न येतो. तो म्हणजे, ब्रह्म आणि मायेचा प्रश्न. परब्रह्म जर निर्विकार, नित्यमुक्त आणि अक्रिय (कोणतीही कृती न करणारे) आहे, तर त्याच्यापासून ही माया आणि चराचर सृष्टी कशी उत्पन्न झाली? ही इच्छा कुणाची आहे? तर निर्गुण ब्रह्माच्या ठिकाणी कोणतीही इच्छा असत नाही. मग, या सृष्टीच्या रचनेची इच्छा कोणी धरली? देव कर्ता आहे म्हटले, तर निर्गुणपणाची बाधा येते आणि माया स्वतंत्र आहे म्हटले, तर देवाचे अस्तित्व नाकारावे लागते. हे सर्व कोडे कसे उलगडायचे?

पुढे या समासात लोकांचे विविध अनुभव आणि मते (वादांचे प्रकार) दर्शवले आहेत.


समर्थ या समासात वेगवेगळ्या विद्वानांचे आणि मतांचे खंडन-मंडन करतात. इथे पहिला पक्ष (देवाने माया केली) हा येतो. काही जण मानतात की ईश्वराच्या इच्छेनेच माया पसरली. पण, निर्गुणाला इच्छा कशी होणार, हा प्रश्न कायम राहतो. तर, दुसरा पक्ष (माया मिथ्या आहे): माया ही केवळ भासरूप (भ्रमासारखी) आहे, ती वास्तवात उत्पन्नच झालेली नाही. जसे अंधारात दोरीवर साप भासतो (विवर्तरूप).

त्याचवेळी तिसरा पक्ष (ईश्वराची अनादी शक्ती) आहे. माया प्रत्यक्ष डोळ्यांसमोर दिसते, म्हणून तिला खोटी कशी म्हणायची? ती ईश्वराचीच अनादि शक्ती आहे. तर, चौथा पक्ष (सर्वकाही ब्रह्मच आहे) असे मानतो. म्हणजे थिजलेले तूप आणि पातळ तूप जसे एकच आहे, तसेच या संपूर्ण दृश्यात केवळ ब्रह्मच भरलेले आहे. वेगळे काहीही नाही.


पण, या समासात इथे दृष्टांतांची मर्यादा आणि अंतिम विचार प्रकट होतात. समर्थ सांगतात की, परब्रह्माला दिलेले दृष्टांत (उदा. सुवर्ण आणि अलंकार, समुद्र आणि लाट) हे केवळ समजण्यासाठी असतात (एकदेशी). मूळ वस्तू पूर्ण आणि अव्यक्त आहे. शेवटी, ‘मिथ्या म्हणजे काहीच नाही, मग ते कोणी केले आणि कसे केले?’ हा पेच उरतो. कर्ताही अरूप आणि जे केले तेही मिथ्यारूप (केवळ भास) आहे.

अध्यात्मशास्त्रातील सनातन प्रश्न आणि मूळ आक्षेपहा समास एका अत्यंत मूलभूत आणि कळीच्या दार्शनिक प्रश्नाने सुरू होतो. वेदांत शास्त्रात परब्रह्माला ‘नित्यमुक्त, अक्रिय, निर्गुण आणि निराकार’ मानले गेले आहे. याचा अर्थ परब्रह्म कोणत्याही कर्मात गुंतलेले नाही, ते विकारातीत आहे आणि त्याच्या ठायी कुठलेही द्वैत नाही.अशा स्थितीत श्रोत्याच्या मनात अत्यंत स्वाभाविक शंका निर्माण होते:जर ब्रह्म पूर्णपणे निष्क्रिय आणि निर्गुण आहे, तर हे संपूर्ण चराचर विश्व (माया) कुठून आली? जर देवाने हे विश्व निर्माण केले असे म्हटले, तर निर्गुणाला ‘इच्छा’ कशी झाली? कारण, इच्छा उत्पन्न होण्यासाठी सगुण अवस्था लागते. जर माया पूर्णपणे स्वतंत्र आहे आणि तिनेच हे सर्व पसरले आहे असे मानले, तर मग भक्तांचा उद्धार करणारा परमेश्वर किंवा देव अस्तित्वातच उरत नाही.


लोकांचे विविध वाद आणि तात्त्विक मते या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी समर्थ समाजात चालणाºया विविध मतांचा आणि वादांचा परामर्श घेतात. इच्छावाद्यांचे मत असते की काही लोक मानतात की ईश्वराच्या इच्छेनेच सर्व झाले. पण, समर्थ त्यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतात की, निर्गुण ईश्वराला इच्छा झालीच कशी? मिथ्यात्ववादी मत असते. काही जण म्हणतात की, माया ही प्रत्यक्षात अस्तित्वातच नाही, तो केवळ एक भ्रम (मिथ्याभान) आहे. जसे अंधारात दोरीला साप समजून भीती वाटते, पण वास्तवात साप नसतो. तसेच, ही सृष्टी केवळ भासमान आहे. अनादी शक्तीवादी मत वेगळेच असते. काही अभ्यासक म्हणतात की माया प्रत्यक्ष डोळ्यांसमोर दिसते, तिला खोटे कसे म्हणावे? ती ईश्वराचीच अनादी शक्ती आहे. सर्व ब्रह्मवाद (अद्वैतवादी दृष्टिकोन) पाहिला तर काही जणांचे मत असते की वेगळे काहीही नाही, जे काही आहे ते केवळ ब्रह्मच आहे (जसे तूप थिजले वा पातळ झाले तरी त्याचे मूळ स्वरूप बदलत नाही). परंतु, समर्थ दाखवून देतात की यातील अनेक दृष्टांत हे एकदेशी (अपूर्ण) आहेत. अचळ अशा परब्रह्माला समुद्राच्या लाटांची किंवा सोन्याच्या दागिन्यांची उपमा देणे पूर्णपणे बसत नाही, कारण त्यामुळे मूळ वस्तुस्थिती समजावून सांगताना संभ्रम अधिक वाढतो.

म्हणूनच दृष्टांतांची मर्यादा आणि अंतिम निष्कर्ष असा निघतो की, समर्थांच्या मते, अध्यात्मातील परम सत्य हे मानवी बुद्धीच्या आणि तर्काच्या पलीकडचे आहे. कर्ताही अरूप आणि रचनाही मिथ्यारूप आहे. जेव्हा आपण बारकाईने विचार करतो, तेव्हा लक्षात येते की ज्या कर्त्याला (ब्रह्माला) आपण शोधत आहोत तो मुळात अरूप आहे आणि त्याने निर्माण केलेले हे विश्वही अंतिम सत्याच्या पातळीवर मिथ्या (केवळ भासरूप) आहे. जिज्ञासा आणि समाधान काय? तर माणसाचे मन नाना मतांनी भांबावून जाते. जोपर्यंत आत्मज्ञान होत नाही, तोपर्यंत मायेचा हा खेळ सत्य वाटत राहतो. म्हणूनच श्रोत्याच्या मनातील हाच सूक्ष्म संदेह आणि आक्षेप पूर्णपणे नष्ट करण्यासाठी समर्थ पुढील समासात अधिक सखोल निरूपण करण्याचे वचन समर्थ इथे देतात.


प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा


Wednesday, November 11, 2026

दासबोध : दशक ८ : समास १ : देवदर्शन


समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील दशक आठवा हा मायोद्धव अथवा ज्ञानदशक म्हणून लिहिला आहे. यातील समास पहिला हा देवदर्शन नावाने लिहिला आहे. या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी देवाचे खरे स्वरूप काय आहे? या मूलभूत प्रश्नाची चर्चा केली आहे. जगात अनेक देव, पंथ, तीर्थे, उपासना आणि मते आहेत. लोक नाना प्रकारच्या साधना करतात आणि पाषाणाला किंवा मूतीर्लाच देव मानून बसतात. परंतु, सृष्टीचा खरा निमार्ता (जगदीश) कोण आणि सगुण-निर्गुण परब्रह्म कसे वेगळे आहे, याचे सखोल अध्यात्मिक स्पष्टीकरण या समासात गुरुशिष्य संवादाच्या माध्यमातून दिले आहे.


या समासात प्रारंभी समर्थ मानवी धडपड आणि संशयाचे जाळे (ओवी १ ते १५)तीर्थे आणि साधने याबाबत संदेश देतात. मानवाला परमेश्वराची प्राप्ती व्हावी म्हणून तो आयुष्यभर नाना तीर्थांची यात्रा करतो, कठीण तपश्चर्या करतो, दाने देतो आणि योगसाधना करतो. परंतु आयुष्य संपत आले तरी संशयाची बाधा दूर होत नाही. याबाबतअनेक मतमतांतरे आहेत. जगात अनेक देव, अनेक पंथ आणि अनेक ऋषींची वेगवेगळी मते आहेत. यामुळे कोणता देव खरा आणि कोणती उपासना खरी, याचा अंतिम निश्चय सामान्य माणसाला होत नाही. शेवटी माणसाच्या मनातील अहंकार देवाच्या प्राप्तीत अडथळा ठरतो.

म्हणून या समासात पुढे समर्थ खरा देव कोण? (सृष्टिकत्यार्चे लक्षण) (ओवी १६ ते २४)चराचराचा निर्माता कोण ते सांगतात. समर्थ देवाचे लक्षण सांगताना म्हणतात की, ज्याने हे संपूर्ण चराचर, चंद्र, सूर्य, तारे, सागर आणि तिन्ही लोक निर्माण केले, ज्याच्या सत्तेने सर्व व्यवहार चालतात, तोच खरा सर्वकर्ता देव होय. ब्रह्मा-विष्णु-महेश याबाबत ते वर्णन करतात. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शंकर) हे ज्याच्याकडून निर्माण झाले किंवा ज्याचे अवतार आहेत, तोच परब्रह्म परमेश्वर आहे. देव्हाºयातील मूर्ती किंवा इतर देव जगाची निर्मिती करू शकत नाहीत; म्हणून सृष्टीचा निर्माता हा त्या सर्वांहून निराळा आणि अथांग आहे.


पंचमहाभूतांची उत्पत्ती आणि देवाची अघटित करणी (ओवी २५ ते ३४)उत्पत्तीचा क्रम इथे ते सांगतात. समर्थ म्हणतात, आकाशापासून वायू, वायूपासून अग्नी, अग्नीपासून पाणी आणि पाण्यापासून पृथ्वी (क्षिती) अशी पंचमहाभूतांची निर्मिती झाली. खांबाशिवाय ही पृथ्वी ज्याने उभी केली, तोच देव होय. इथे ते कुंभाराचे उदाहरण देतात. जसा मातीची भांडी तयार करणारा कुंभार मातीपासून वेगळा असतो, तसा हा सृष्टीचा निर्माता (देव) या पंचमहाभूतांच्या सृष्टीहून पूर्णपणे वेगळा (निराळा) आहे. मूर्ख माणसे जमिनीतील पाषाणालाच (दगडातून तयार झालेल्या मूर्तीला) देव मानतात, पण खरा देव हा पाषाण नव्हे.

त्यानंतर समर्थ सृष्टी आणि जगदीश यांचा भेद (ओवी ३५ ते ४७)सूत्रधाराचे उदाहरण देउन स्पष्ट करतात. जसा बाहुल्या नाचवणारा पुरुष (सूत्रधार) आणि नाचणाºया बाहुल्या वेगवेगळ्या असतात, तसेच जग निर्माण करणारा जगदीश आणि हे जग वेगवेगळे आहे. आत्मा आणि माया समजली पाहिजे. हे दृश्य जग नाशिवंत आहे, पण आत्मा आणि परमात्मा हा अविनाशी, निर्मळ व निश्चल आहे. देव कधीही जन्माला येत नाही आणि मरत नाही. जन्म-मृत्यू, सुख-दु:ख हे देहाचे (कार्याचे) धर्म आहेत, पण कारण असलेला परब्रह्म परमात्मा या सर्व बदलांच्या पलीकडे आहे.


इथे शिष्याचा आक्षेप आणि पुढील समासाची भूमिका (ओवी ४८ ते ६०)शिष्याचा प्रश्न उपस्थित होतो. शेवटी शिष्याला प्रश्न पडतो की, जर निर्गुण ब्रह्म हे निराकार आणि अलिप्त आहे, तर त्याने हे सगुण ब्रह्मांड कसे निर्माण केले? कर्ता आणि कार्य कसे एकरूप होतात? यावर वक्त्याचे उत्तर समजून घ्यावे. समर्थ (वक्ता) शिष्याला आश्वासित करतात की, ब्रह्मापासून माया कशी निर्माण झाली आणि या प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर पुढील समासात मिळणार आहे. श्रोत्यांनी एकाग्र चित्ताने ते ऐकावे. या समासाचा अन्वय (तात्पर्य)समर्थ रामदास स्वामी आपल्याला बाह्य पाषाणपूजा किंवा केवळ दिखाऊ कर्मकौशल्यापेक्षा विवेक जागृत करण्याचा संदेश देतात. जोपर्यंत माणूस दृष्य वस्तू आणि अदृश्य चैतन्य (परमात्मा) यांच्यातील भेद जाणत नाही, तोपर्यंत त्याचे समाधान होत नाही. खरा देव हा सृष्टीच्या रूपात अडकलेला नसून, सृष्टीच्या पलीकडे असणारे अलिप्त चैतन्य आहे, हेच या समासाचे सार आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा



प्रकाशाच्या ओढीचा एक अनोखा उत्सव


संध्याकाळ होते. घरांच्या दारांवर दिवे पेटू लागतात. कुठे कुठे लहान मातीच्या दिव्यांमध्ये तेलाच्या ज्योती फडफडत असतात, तर दुसरीकडे भिंतींवर रंगीबेरंगी दिव्यांची रोषणाई उत्सवाचे वातावरण निर्माण करते. आकाशात फटाक्यांची आतषबाजी होते आणि काही क्षणांसाठी रात्र आपली ओळख विसरून जाते. दिवाळीचे हे दृश्य दरवर्षी परत येते, तरीही त्याची प्रतीक्षा कधीच जुनी होत नाही. कदाचित माणसांमध्ये प्रकाशाची अशी एक ओढ आहे, जी काळाचा कोणताही ऋतू विझवू शकत नाही. तो बाहेर दिवा लावतो, पण मनात एक प्रश्न रेंगाळतो, आयुष्य खरंच उजळलं आहे का?


प्रकाश म्हणजे केवळ अंधाराची विरुद्ध बाजू नाही. ती पाहण्याची एक नवी शक्यता आहे. अंधारात वस्तू त्यांच्या सीमा गमावतात; प्रकाश त्यांना त्यांची ओळख परत मिळवून देतो. जेव्हा माणूस बाह्य झगमगाटापासून दूर होऊन अंतर्मुख होतो, तेव्हा दिवाळीचा गहन अर्थ उलगडतो. उत्सवाची खरी सुरुवात घराबाहेर नाही, तर दृष्टीच्या आत आहे. दिवाळीची तयारी घर स्वच्छ करण्याने सुरू होते, पण धूळ केवळ वस्तूंवरच साचत नाही. काळाचे थर मनावरही उतरतात. दिव्यांच्या सणासाठी घर सजवणे म्हणजे जणू आपले जग पुन्हा निर्माण करण्यासारखे आहे. काहीजण दारावर तोरण बांधतात, काहीजण दाराच्या चौकटीवर रांगोळी काढतात, आणि काहीजण स्वत:च्या हातांनी मातीचे दिवे रंगवतात. अंगणात फुलांच्या पाकळ्या विखुरतात, तेव्हा असे वाटते की जणू निसगार्नेच एक छोटेसे पत्र घरी पाठवले आहे.

रांगोळी कोमेजते, फुले कोमेजतात, दिवे विझतात, तरीही त्यांनी निर्माण केलेल्या सौंदयार्चा आनंद हृदयात रेंगाळतो. सौंदयार्चे रहस्य त्याच्या क्षणभंगुरतेतच दडलेले आहे. जे कायम टिकत नाही, तेच कधीकधी सर्वात अविस्मरणीय ठरते. एका लहानशा मातीच्या दिव्यामध्ये निसर्ग, श्रम आणि ऊजेर्चे एक जग सामावलेले असते. तो दिवा अंधारावर आपला विजय घोषित करत नाही; तो फक्त त्याच्या वाट्याचा प्रकाश देतो. कदाचित मानवजातीसाठी यापेक्षा मोठा धडा दुसरा नसेल की, आपल्या क्षमतेचा अगदी लहानसा अंशही वाया घालवू नये. दिवाळीसोबत बाजारपेठ विस्तारते. दुकानांची सजावट, नवीन कपडे, मिठाई आणि भेटवस्तू या सणाला एक नेत्रदीपक शोभा देतात.


बाजारपेठ इच्छा ओळखते आणि त्यांना नवीन वस्तूंमध्ये कसे रूपांतरित करायचे हे जाणते. घर कशाने सुंदर दिसेल आणि कोणती भेटवस्तू नात्यांमध्ये गोडवा आणेल, हे ती आपल्याला सांगते, पण वस्तूची चमक आणि जीवनाची चमक एकसारखी नसते. कोणतीही महागडी वस्तू नात्यातील पोकळी भरून काढू शकत नाही, पण दिवाळीत भेटवस्तू देण्याची परंपरा ही नात्यांची एक सुंदर भाषा आहे. कधीकधी एखादे पुस्तक, घरी बनवलेली मिठाई किंवा हाताने लिहिलेला संदेश एखाद्या भव्य भेटवस्तूपेक्षा अधिक जिव्हाळ्याचा ठरतो. एखादी व्यक्ती आपल्या आठवणीत आहे, हे सांगण्याचा भेटवस्तू हा एक सभ्य मार्ग आहे. काळाने कुटुंबांच्या एकत्र राहण्याच्या आणि भेटण्याच्या पद्धतीत बदल घडवला आहे. आता पिढ्या वेगवेगळ्या शहरांमध्ये आणि देशांमध्ये राहतात. डिजिटल माध्यमांनी अंतर कमी केले आहे.

मोबाईलच्या पडद्यावर चेहरे दिसतात, शुभेच्छांची देवाणघेवाण होते आणि फोटो शेअर केले जातात. तंत्रज्ञानाने संपर्क साधणे सोपे केले आहे, पण जवळीक म्हणजे केवळ एकमेकांना पाहणे नव्हे. कोणाच्यातरी शेजारी बसणे, त्यांचे मौन ऐकणे आणि एकत्र वेळ घालवणे या मानवी गरजा आहेत, ज्या कोणतेही उपकरण पूर्ण करू शकत नाही. पडद्यावर चेहरे दिसू शकतात, पण प्रत्यक्ष उपस्थितीची ऊब नाही. ज्या घरांमध्ये दिवाळीची तयारी करणे सोपे नसते, ती घरे पाहिल्यावर या सणाचा सामाजिक अर्थ उघड होतो. काही घरे आर्थिक अडचणींनी ग्रासलेली असतात, तर काही आजारपण किंवा एकाकीपणाने. दुसऱ्याच्या अंधाराकडे दुर्लक्ष करून स्वत:च्या प्रकाशाचा अभिमान बाळगणे हा प्रकाशाचा एक कमकुवत अर्थ आहे. कधीकधी हजारो दिवे लावण्यापेक्षा घरात एक दिवा आणणे अधिक अर्थपूर्ण असू शकते.


निसगार्शी असलेले आपले नाते दिवाळीचा अर्थ विस्तारते. धुराने भरलेली हवा आणि प्रदूषित परिसरामध्ये, उत्सवाचा आनंद निसर्गाच्या किंमतीवर का साजरा केला जावा, असा प्रश्न पडणे स्वाभाविक आहे. परंपरा टिकून राहते आणि काळाशी संवाद साधते. मातीचे दिवे वापरणे, स्थानिक कारागिरांकडून वस्तू खरेदी करणे आणि अनावश्यक गोंगाट व धूर टाळणे यांमुळे उत्सवाचे वातावरण अधिकच खुलते. ज्या पृथ्वीवर मानव आपले सण साजरे करतो, तिच्या श्वासाची काळजी घेणे हा देखील उत्सव संस्कृतीचा एक भाग आहे.

काहींसाठी दिवाळी म्हणजे घरी परतण्याचा आनंद, काहींसाठी बालपणीची आठवण, काहींसाठी धार्मिक श्रद्धा, तर काहींसाठी एका नव्या सुरुवातीचे प्रतीक. या विविध अनुभवांमागे एक सामायिक आकांक्षा आहे: जीवनात थोडा प्रकाश आणणे, नात्यांमधील सहजता परत आणणे आणि भविष्यावरील विश्वास टिकवून ठेवणे. या सणाचे सौंदर्य त्याच्या बहुविधतेमध्ये आहे. एकाच दिव्याची ज्योत वेगवेगळ्या नजरांसाठी वेगवेगळे अर्थ घेऊन येते. दिवाळीत आपण एखादे जुने नाते पुन्हा जागवले का? कोणाच्या कष्टांची दखल घेतली का? एखाद्या एकट्या व्यक्तीसाठी वेळ काढला का? कदाचित दिवाळीचा चिरस्थायी अर्थ याच शिल्लक राहिलेल्या प्रकाशात दडलेला आहे. दिव्याचा प्रकाश मर्यादित असतो, पण त्यातून निर्माण होणारी दृष्टी अमर्याद असू शकते. प्रकाशाचे सर्वात सुंदर रूप ते नाही जे डोळे दिपवते, तर ते आहे जे माणसाला इतर माणसांना पाहण्याची आणि समजून घेण्याची संधी देते. कदाचित प्रकाशाच्या सान्निध्यात माणुसकीचा शोध घेणे, हीच पाहण्याची कला असावी.

ट्रम्पच्या पराभवामुळे चांगल्या दिवसांची अपेक्षा


शेअर बाजारातील अलीकडील तेजी ही भारतीय गुंतवणूकदारांसाठी दिवाळीच्या भेटीसारखी आहे. हे घडले कारण अमेरिकेच्या मध्यावधी निवडणुकांमध्ये ट्रम्प यांच्या पक्षाच्या, म्हणजेच रिपब्लिकन पक्षाच्या पराभवामुळे तेलाच्या किमती कमी झाल्या. याचा भारताला फायदा होईल. एआय कंपन्यांची वेगाने उभारली जाणारी डेटा सेंटर्स अमेरिकेच्या मध्यावधी निवडणुकांमध्ये एक मुद्दा बनली होती, कारण त्यांना मोठ्या प्रमाणात वीज आणि पाण्याची गरज असते. अमेरिकन नागरिकांनी याचा निषेध केला आणि डेमोक्रॅटिक पक्षाने त्यांच्या चिंतेचा फायदा घेतला. संसदेच्या दोन्ही सभागृहांवर डेमोक्रॅटिकचे नियंत्रण आल्याने, एआय कंपन्यांच्या डेटा सेंटर्ससाठीचे नियम अधिक कठोर होतील, असे मानले जात आहे. यामुळे अमेरिकेतील एआय कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये घसरण झाली.


परिणामी, इतर देशांमधील शेअर बाजारही घसरले, पण भारतात नाही, कारण गुंतवणूकदारांना असा संदेश मिळाला की, जोखमीच्या एआय स्टॉक्समधून पैसे काढून भारतात गुंतवणूक करणे हा एक सुरक्षित पर्याय आहे. कारण अमेरिका, तैवान आणि इतर देशांमधील कंपन्या चिप्स, सर्व्हर्स आणि डेटा सेंटर्समध्ये अब्जावधी डॉलर्सची गुंतवणूक करत आहेत, ज्यांच्या परताव्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. याउलट, भारतीय आयटी आणि सेवा क्षेत्राचे मॉडेल असे आहे की, ते डेटा सेंटर्स किंवा चिप निर्मितीशी संबंधित जोखमींना सामोरे जात नाही. यामुळेच भारतीय शेअर बाजारात इतर देशांप्रमाणे मोठी घसरण झालेली नाही. अमेरिकेतील बदललेल्या राजकीय परिस्थितीमुळे गुंतवणूकदारांची भारतात वाढलेली रुची ही भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी एक चांगली बातमी आहे. आनंद आणि समृद्धीचा सण असलेल्या दिवाळीपूर्वी ही बातमी येण्यापेक्षा दुसरे काही चांगले असू शकत नाही.

अलीकडच्या काळात भारतातील मध्यमवर्गीय लोकांची संख्या झपाट्याने वाढली आहे. या वर्गातील एक घटक म्युच्युअल फंडांच्या माध्यमातून शेअर बाजारात गुंतवणूक करतो. शेअर बाजारातील दीर्घकाळ चाललेल्या अनिश्चिततेमुळे हे गुंतवणूकदार चिंतेत होते. या अनिश्चिततेचे एक प्रमुख कारण ट्रम्प यांची धोरणे होती. त्यांनी इराणविरुद्ध सुरू केलेल्या युद्धामुळे पश्चिम आशियातून ऊर्जा निर्यातीचा मार्ग असलेला होर्मुझचा समुद्र विस्कळीत झाला. यामुळे पेट्रोल, डिझेल आणि गॅसच्या किमती वाढल्या, ज्याचा जागतिक अर्थव्यवस्थेवर प्रतिकूल परिणाम झाला. इतकेच नाही, तर इराण आणि त्याच्याशी व्यापार करणाºया देशांना रोखण्यासाठी ट्रम्प यांनी लादलेल्या निर्बंधांमुळे आर्थिक समस्या अधिकच वाढल्या.


मध्यावधी निवडणुकांमध्ये ट्रम्प यांना बसलेल्या धक्क्यामुळे जागतिक अस्थिरता कमी होण्याच्या आशेचा भारतीय शेअर बाजारावरही सकारात्मक परिणाम झाला. शिवाय, अमेरिका आणि भारत यांच्यातील संबंध सामान्य होण्याची शक्यता, ज्यामुळे ट्रम्प यांना फटका बसला होता, तिने भारतीय उद्योगांनाही प्रोत्साहन दिले. ट्रम्प व्यापार कराराबाबत आग्रही होते, परंतु भारताने त्यांच्या दबावाला विरोध करणे सुरूच ठेवले. डेमोक्रॅटिक ट्रम्प यांच्या शुल्क धोरणाला विरोध करत असल्याने आणि भारताचे महत्त्व समजत असल्याने, ते रखडलेला व्यापार करार लवकरात लवकर पूर्ण करण्यासाठी ट्रम्प यांच्यावर दबाव आणू शकतात. जर असे झाले, तर भारतीय अर्थव्यवस्थेला आणखी चालना मिळेल.

मात्र, मध्यावधी निवडणुकांमधील पराभवानंतर ट्रम्प यांचा दृष्टिकोन बदलेल की नाही, हे स्पष्ट नाही, कारण ते त्यांच्या मनमानीपणासाठी ओळखले जातात. दुसºयांदा राष्ट्राध्यक्ष झाल्यापासून ट्रम्प यांनी अमेरिकेची अर्थव्यवस्था मजबूत करण्याच्या प्रयत्नात अशी पावले उचलली आहेत, ज्यांचा उलटा परिणाम झाला आहे. ट्रम्प यांनी या वस्तुस्थितीकडे दुर्लक्ष केले की, त्यांच्या मनमानी शुल्क धोरणांचा सर्वाधिक परिणाम त्यांच्याच देशातील वंचित आणि मध्यमवर्गीय नागरिकांवर होत आहे. मित्र देशांवर मनमानी शुल्क लादल्यामुळे अमेरिकेत जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती वाढल्या आहेत, तर इराणविरोधातील त्यांच्या भूमिकेमुळे पेट्रोल, डिझेल आणि गॅसच्या किमती वाढल्या आहेत. एक प्रकारे ट्रम्प यांनी अमेरिकेत तसेच इतर देशांमध्येही महागाई वाढण्यास हातभार लावला आहे. स्थलांतरितांविरुद्धच्या त्यांच्या कठोर धोरणामुळे अनेक अमेरिकन नागरिक संतप्त झाले आहेत. अमेरिकेत कायदेशीररीत्या स्थलांतरित झालेल्या इतर देशांतील लोकांचा ट्रम्प प्रशासनाकडून होणारा सततचा छळ त्यांच्या कट्टर समर्थकांना आवडला, ज्यांचा विश्वास होता की अशा धोरणांमुळे अमेरिका पुन्हा महान होईल. तथापि, अमेरिकेच्या प्रगतीमध्ये स्थलांतरितांचे महत्त्वपूर्ण योगदान ओळखून, अमेरिकन समाजाचा एक वर्ग त्यांच्या विरोधात गेला.


या स्थलांतरितांमध्ये भारतीयांचे प्रमाण अधिक आहे, परंतु ट्रम्प प्रशासनाने त्यांच्याप्रतीही शत्रुत्व दाखवले आहे. यामुळे दोन वर्षांपूर्वी त्यांना पाठिंबा देणारे भारतीयदेखील त्यांच्या विरोधात गेले आहेत. ट्रम्प आपली भूमिका नरम करतील असा अनेकांना विश्वास असला तरी, त्यांचे व्यक्तिमत्त्व पाहता ते आपल्या भूमिकेत बदल करतील की नाही याबद्दल शंका आहे. अमेरिकेचे संविधान राष्ट्राध्यक्षांना अमर्याद अधिकार प्रदान करते. ट्रम्प आपला नकाराधिकार वापरण्याचे संकेत देत आहेत. या नकाराधिकाराच्या मदतीने ते मनमानीपणे वागणे सुरू ठेवू शकतात, कारण काँग्रेसमध्ये डेमोक्रॅटिक पक्षाला दोन-तृतीयांश बहुमत असते तर त्यावर अंकुश ठेवता आला असता. असे न झाल्यामुळे ट्रम्प आपल्या कार्यकाळातील उर्वरित दोन वर्षांत जागतिक समस्या आणखी वाढवू शकतात.

ट्रम्प आता इराणसोबत संघर्षपूर्ण परिस्थिती कायम ठेवण्याच्या स्थितीत नाहीत, कारण उपराष्ट्रपती जे. डी. व्हान्स यांच्यासह आपल्या राजकीय भवितव्याबद्दल चिंतित असलेल्या त्यांच्या मित्रपक्षांनी त्यांच्या मध्यावधी निवडणुकीतील पराभवासाठी इराण युद्धाला जबाबदार धरले आहे. त्यांनी त्यांची मते नाकारली नाहीत, उलट आपल्या इराण धोरणाचा बचाव केला. अमेरिकन लोकशाहीच्या इतिहासात, ट्रम्प हे अमेरिकेच्या हितापेक्षा वैयक्तिक आर्थिक हिताला प्राधान्य देणारे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून उदयास आले आहेत. त्यांनी स्वत:साठी नोबेल शांतता पुरस्काराची मागणी केली, तरीही जगाला अस्थिर करणे सुरूच ठेवले. डेमोक्रॅटिक पक्षाचा दबाव आणि रिपब्लिकन नेत्यांची स्वत:च्या राजकीय भवितव्याबद्दलची चिंता ट्रम्प यांना योग्य मार्गावर परत आणू शकेल की नाही, हे केवळ काळच ठरवेल, त्यामुळे भारताने सतर्क राहिले पाहिजे.