भाजपाची संघटनात्मक आव्हाने

नितीन नबीन भारतीय जनता पक्षाचे अध्यक्ष झाल्यानंतर जवळपास सात महिन्यांनी त्यांच्या टीमची घोषणा करण्यात आली. या विलंबामुळेच यावर अधिक चर्चा होत आहे. भाजप अध्यक्षांना आपली नवीन टीम स्थापन करण्यासाठी इतका वेळ का लागला, हे कोणालाही समजणे कठीण आहे. या विलंबाचे कारण काहीही असो, ही टीम अशा वेळी स्थापन झाली आहे, जेव्हा मोदी सरकारला तीव्र विरोधाचा सामना करावा लागत आहे.

‘झुरळ’ जनता पक्षाने (सीजेपी) नीट पेपरफुटीवरून आंदोलन सुरू केले आणि शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याचा आग्रह धरला. या राजकीयदृष्ट्या प्रेरित परिस्थितीचा विरोधी पक्षांनी फायदा उचलला. परिणामी, संसदेचे पावसाळी अधिवेशन जेमतेमच चालले. संसदेतील कोंडी फोडण्यात सरकारला आलेल्या अपयशामुळे विरोधी पक्ष हतबल झाल्याचा संदेश गेला. विरोधी पक्ष केवळ आपले लक्ष्य बदलत नसून, पळून जाण्याच्या रणनीतीचा अवलंब करत आहे, हे सरकारच्या लक्षात आले नाही.

पुढील वर्षी किमान सात राज्यांमध्ये विधानसभा निवडणुका होणार असून, उत्तर प्रदेश हे सर्वात राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाचे राज्य आहे, त्यामुळे नितीन नबीन यांच्या टीमला तातडीने सक्रिय व्हावे लागेल. नितीन नबीन यांच्या टीमसमोर पक्ष, केंद्र सरकार आणि स्वत:च्या राज्य सरकारांच्या बाजूने एक भूमिका तयार करण्याचे आव्हान आहे.

स्वाभाविकच, ज्या राज्यांमध्ये त्यांची स्वत:ची सरकारे आहेत आणि निवडणुका जवळ आल्या आहेत, तिथे हे आव्हान अधिक मोठे असेल, कारण मोदी सरकारच्या कामगिरीसाठी ते जितके जबाबदार आहेत, तितकेच ते या सरकारांच्या कामगिरीसाठीही जबाबदार असतील.

नि:संशयपणे, सत्ताधारी पक्षांच्या संघटनांना त्यांच्या सरकारांच्या पाठिंब्याचा आणि आश्रयाचा काही प्रमाणात फायदा होतो. तथापि, सत्तेबाहेर असलेले विरोधी पक्ष केवळ त्यांच्या सरकारांवर टीका आणि निंदा करण्यापुरतेच मर्यादित असतात, तर सत्ताधारी पक्षांच्या संघटनांना याचा प्रतिकार करावा लागतो आणि त्याचबरोबर त्यांच्या स्वत:च्या सरकारांच्या अपयशांवरही भाष्य करावे लागते.

जर एखादे सरकार जनतेच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यात अपयशी ठरत असेल आणि त्याची धोरणे जनतेतील असंतोष वाढवत असतील, तर त्याची संघटना कितीही शक्तिशाली आणि गतिमान असली तरी, स्वत:च्या बाजूने एक भूमिका तयार करणे त्याला कठीण जाईल.

दिल्लीतील झुरळ जनता पक्षाच्या आंदोलनानंतर, तरुण, आणि विशेषत: ‘जनरेशन-झी’ (Gen- Z) चर्चेत आहेत. भाजपसह सर्व पक्षांसाठी ते प्राधान्यक्रमावर आले आहेत. लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून स्वातंत्र्य दिनाच्या भाषणात पंतप्रधानांनी तरुण आणि युवकांचा वारंवार उल्लेख केला, या वस्तुस्थितीमुळे याला आणखी पुष्टी मिळते.

काही दिवसांनंतर, नितीन नबीन यांच्या टीमची घोषणा झाली, पण त्यांच्या टीमच्या घोषणेच्या काही तास आधीच, नॅशनल टेस्टिंग एजन्सी (NTA) द्वारे आयोजित UGC- NET परीक्षा तीन विषयांसाठी पुढे ढकलण्यात आल्याची बातमी समोर आली होती. हे पुढे ढकलणे भाषांतरातील चुकांमुळे झाले होते.

पीएचडी अभ्यासक्रमांच्या प्रवेशासाठी, तसेच ज्युनियर रिसर्च फेलोशिप आणि सहायक प्राध्यापक पदांच्या पात्रतेसाठी ही परीक्षा घेणाºया त्याच NTA ने, NEET पेपरफुटीमुळे आधीच झालेल्या नामुष्कीनंतर प्रश्नपत्रिकांमध्ये चुका केल्या होत्या आणि त्याचे परिणाम मोदी सरकारला भोगावे लागले होते. ज्या तीन विषयांच्या परीक्षा पुढे ढकलण्यात आल्या, त्यांच्या प्रश्नपत्रिकांमध्ये टंकलेखनाच्या चुका होत्या आणि त्यात आधीच विचारलेले प्रश्न होते, ही निष्काळजीपणाची परिसीमा मानली जाईल.

हे स्पष्ट आहे की NTA ची अकार्यक्षमता कायम आहे. एकतर त्यांचे अधिकारी निष्काळजी आहेत किंवा ते अकार्यक्षम आहेत. अखेर, NTA च्या अशा वागणुकीनंतर नितीन नबीन यांची टीम तरुणांना कशी आकर्षित करू शकेल? त्यांच्या टीमच्या घोषणेपूर्वीच, नव्याने बांधलेल्या लखनऊ-कानपूर द्रुतगती मार्गावर एका महिन्यात इतके खड्डे पडले होते की, ते मोजणे किंवा भरणेही कठीण झाले होते, अशी बातमी समोर आली.

अशा घटनांमुळे सरकार अडचणीत आले आहे आणि टीकेचे लक्ष्य बनले आहे, अशा परिस्थितीत नितीन नबीन यांची टीम त्यांचे सरकार मानके पूर्ण करत असल्याचा दावा कसा करू शकते?

अशा केवळ एक नव्हे, तर अनेक घटना आहेत ज्या हे दर्शवतात की, १२ वर्षांनंतरही मोदी सरकार आपली अनेक आश्वासने पूर्ण करण्यात अपयशी ठरले आहे. उदाहरणार्थ, शिक्षण आणि परीक्षांमध्ये भरीव सुधारणांसोबतच, दर्जेदार पायाभूत सुविधांचे बांधकाम अद्याप सुनिश्चित झालेले नाही. जेव्हा सरकार सुशासनाच्या बाबतीत एक आदर्श निर्माण करू शकते, तेव्हा सत्ताधारी पक्षाच्या संघटनेला स्वत:च्या बाजूने एक कथा तयार करणे सोपे जाते.

कोणत्याही सरकारकडे अशी जादूची कांडी नसते, जी फिरवून सर्व काही ठीक करता येईल, परंतु त्यांना दृढ इच्छाशक्ती आणि चांगला हेतू दाखवावा लागतो. भारतासारख्या विशाल देशात, केंद्र आणि राज्य सरकारे कितीही चांगले काम करत असली तरी, ते नेहमीच अपुरे ठरते. गुंतागुंतीच्या समस्या झटपट सोडवता येत नाहीत, परंतु प्रत्येक आघाडीवर सुधारणा केवळ घडूनच चालणार नाही, तर त्या प्रत्यक्ष जमिनीवर दिसल्याही पाहिजेत.

वंदन भक्ती (समास ६)

दासबोधातील चौथ्या दशकातील सहाव्या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी वंदन भक्ती म्हणजे काय? हे सांगितले आहे. ‘वंदन’ म्हणजे नम्रतेने नमस्कार करणे. ईश्वराला, गुरूंना, संतांना, माता-पित्यांना आणि या जगतातील प्रत्येक जीवाला आदराने नमन करणे म्हणजेच वंदन भक्ती. समर्थ रामदास स्वामींच्या मते, वंदन हे केवळ शरीराने वाकणे नसून, ते हृदयातील नम्रतेचे प्रतीक आहे.

ज्यांच्यात अशी नम्रता नसते ते वंदन करायला, वंदे मातरम्ला विरोध करतात. वंदे मातरम् किंवा वंदन करायला तयार नसतात ते अहंकाराचा संचय करतात. तर वंदन करण्याची इच्छा आहे ते अहंकाराचा त्याग करत असतात. या वंदन भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व काय आहे? तर सर्वात प्रथम अहंकारावर प्रहार करणे. माणसाच्या विनाशाचे मुख्य कारण त्याचा ‘अहंकार’ असतो. जेव्हा माणूस दुसºयासमोर किंवा ईश्वरासमोर वाकतो, तेव्हा त्याचा ताठरपणा नष्ट होतो.

दुसरी गोष्ट म्हणजे सद्गुणांचा अंगीकार यातून होतो. ज्याप्रमाणे पाणी नेहमी सखल (खोल) भागात साचते, त्याचप्रमाणे ज्ञानाची आणि कृपेची प्राप्ती नेहमी नम्र व्यक्तीलाच होते. वंदन भक्ती ही ज्ञानप्राप्तीची पायरी आहे.

याशिवाय सलोखा आणि प्रेम राखण्यासाठी वंदन महत्त्वाचे असते. सगळ्यांशी आदराने आणि नम्रतेने वागल्यामुळे समाजात प्रेम, शांतता आणि सलोखा निर्माण होतो. आजकाल विरोधकांना तिरस्काराचे राजकारण करून सामाजिक जातीय सलोखा मोडून काढायचा आहे. त्यामुळे तिरस्काराचे, नकारात्मक वातावरण तयार करण्याचे काम विरोधक करताना दिसतात. अर्वाच्य भाषेत टीका करून विरोधक तिरस्काराचे वातावरण निर्माण करून सामाजिक तणाव निर्माण करतात. अशा परिस्थितीत नम्रतेने वागणे आणि हात जोडून समोरच्याचे मन जिंकणे सहज शक्य असते. हात जोडणे म्हणजे अहंकाराला झटकणे आहे. नमस्कारात नमन आहे, वंदन आहे. नम्रता आहे. जिथे नम्रता आहे तिथे आनंद आहे. त्यामुळे वंदन भक्तीचेही फार महत्त्व आहे.

समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन आणि व्यावहारिक भूमिका या भक्ती प्रकाराबाबत समजून घेतली पाहिजे. समर्थांनी वंदन भक्तीचे सूक्ष्म अर्थ स्पष्ट केले आहेत. त्यांनी सांगितले आहे की, कायिक, वाचिक आणि मानसिक वंदन करायला पाहिजे. कायिक म्हणजे शरीराने वाकून नमस्कार करणे. वाचिक म्हणजे गोड आणि नम्र शब्दांत संवाद साधणे. तसेच मानसिक म्हणजे मनात कोणाबद्दलही द्वेष न ठेवता सर्वांप्रति आदर बाळगणे. यातून खरा हा भक्तिमार्ग पूर्ण होतो.

यासाठी सर्वव्यापी ईश्वरभाव जाणला पाहिजे. केवळ मंदिरातील देवालाच नमस्कार करायचा आणि बाहेर माणसांचा तिरस्कार करायचा, हे खोटे वंदन आहे. प्रत्येक जीवात ईश्वर आहे हे ओळखून सर्वांना वंदन केले पाहिजे. हा खरा मानवता धर्म आहे.

नम्रतेची ताकद खूप मोठी आहे. नम्रता आहे तिथे विजय आहे. एक तर तू तरी राहशील नाहीतर मी तरी राहीन अशी अहंकाराची राजकीय भाषा करणारे कोलमडून पडतात, पराभूत होतात. पण नम्रता अंगी असेल तर ते देवेंद्र होतात. ही नम्रतेची ताकद आहे. नम्रता हा दुबळेपणा नसून ते ज्ञानाचे लक्षण आहे. म्हणूनच वंदनामुळे क्रोधावर विजय मिळवता येतो.

या वंदन भक्तीचे फलित काय आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे. वंदन भक्तीमुळे माणसाला सार्वत्रिक आदर आणि प्रेम मिळते. शत्रूही मित्र बनतात आणि अंत:करण पूर्णपणे शांत होते. थोडक्यात मनातील ताठरपणा सोडून सर्वत्र ईश्वर पाहून नम्र होणे हीच वंदन भक्ती आहे. वंदन भक्ती ही नवविधा भक्तीतील (भक्तीचे नऊ प्रकार) एक अत्यंत महत्त्वाची पायरी आहे. ईश्वर, गुरू, संत किंवा ज्येष्ठांसमोर लीन होऊन, स्वत:चा अहंकार बाजूला सारून नतमस्तक होणे म्हणजेच ‘वंदन’ होय. वंदनाद्वारे साधक आपले मन, बुद्धी आणि शरीर ईश्वराला समर्पित करतो, ज्यामुळे ‘मी सर्व काही करतो’ हा भाव संपून ‘सर्व काही ईश्वरच करत आहे’ ही भावना दृढ होते. त्यामुळे सकारात्मक ऊर्जेची प्राप्ती होते. श्रद्धापूर्वक आणि आदराने मारलेल्या साष्टांग नमस्कारामुळे किंवा वंदनामुळे मनात शांतता, प्रसन्नता आणि सकारात्मक ऊर्जा निर्माण होते.

आदर आणि सन्मानाची संस्कृती यातून निर्माण होते. वंदन भक्ती केवळ देवापुरती मर्यादित नसून, आई-वडील, गुरू आणि ज्येष्ठांचा आदर करण्याची शिकवण देते, ज्यामुळे जीवनात संस्कार आणि मूल्यांचे जतन होते. थोडक्यात सांगायचे तर, वंदन भक्ती ही मानवाला अहंकारापासून मुक्ती देऊन ईश्वरी कृपेचा आणि आत्मशांतीचा मार्ग दाखवणारी एक सोपी व प्रभावी भक्ती आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

सोयीसाठी किंमत मोजण्याची वेळ

भाजीपाल्याच्या गाडीवर, चहाच्या टपरीवर, औषधांच्या दुकानात किंवा इतर कोणत्याही आस्थापनात नजर टाका, तुम्हाला तिथे यूपीआय क्यूआर कोड दिसतो. केवळ जुलै २०२६ मध्ये, भारतात २९.९ लाख कोटी रुपयांचे २,३६६ कोटी यूपीआय व्यवहार नोंदवले गेले. ही भारतात तयार झालेली एक प्रणाली आहे, जिचे जगभरात कौतुक होत आहे. जवळपास प्रत्येक जण याचा वापर करत असल्यामुळे, आॅगस्टमध्ये संसदेने काही यूपीआय पेमेंटवर शुल्क आकारण्याच्या कायद्याला मंजुरी दिल्यावर सगळीकडे संताप व्यक्त झाला. लोकांना वाटले की, त्यांना एका मोफत सेवेपासून वंचित ठेवले जात आहे. ही भावना अगदी स्वाभाविक आहे आणि याला अनेक घटक कारणीभूत आहेत.

कायद्यात नमूद केलेले शुल्क म्हणजे मर्चंट डिस्काउंट रेट (MDR), जे ग्राहकाकडून नव्हे, तर व्यापाºयाकडून भरले जाईल. हे शुल्क फक्त २,०००पेक्षा जास्त रकमेच्या पेमेंटवर आणि मोठ्या व्यवसायांना लागू होईल. मित्र, ओळखीचे किंवा कुटुंबातील सदस्यांना केलेले नियमित पेमेंट पूर्वीप्रमाणेच शुल्कमुक्त राहतील. लहान दुकानदारांनाही पेमेंटवर कोणतेही शुल्क भरावे लागणार नाही. प्रस्तावित ०.२५ टक्के ते ०.४ टक्के शुल्क देखील खूप कमी आहे. कार्ड कंपन्या अनेक वर्षांपासून व्यापाºयांकडून पेमेंटसाठी यापेक्षा खूप जास्त शुल्क आकारत आहेत. आता मोठा प्रश्न हा आहे की, यूपीआय सेवा नेहमीच पूर्णपणे मोफत होती का? तर त्याचे उत्तर अजिबात नाही हे आहे.

प्रत्येक यूपीआय पेमेंट पूर्ण करण्यासाठी अंदाजे २.०० खर्च येतो. सर्व्हर, अभियंते, फसवणूक तपासणीपासून ते त्वरित पैसे हस्तांतरणाच्या सोयीपर्यंत, या प्रक्रियेत सहभागी असलेल्या प्रत्येकाला दुसºया कोणाला तरी पैसे द्यावे लागतात. २०२० पासून, यूपीआयसाठी कोणतेही शुल्क न आकारण्याचा कायदा लागू झाला आहे, मग हा खर्च कोण उचलतो? पेमेंट कंपन्या आणि बँका स्वत:च्या खिशातून, आणि काही प्रमाणात करदात्यांकडून तो भरला जातो. सरकारने यूपीआयवर आधीच अंदाजे ११,००० कोटी रुपये खर्च केले आहेत. स्पष्टपणे सांगायचे तर काहीही पूर्णपणे मोफत नसते. फरक फक्त एवढाच आहे की, बिल वेगळ्या पत्त्यावर पाठवले जाते.

खरे तर हा मुद्दा इतका महत्त्वाचा का आहे? कारण अशाच प्रकारच्या परिस्थितीत भारताला वाईट अनुभव आले आहेत. अनेक राज्यांनी शेतकºयांना दिलेल्या मोफत विजेचे उदाहरण घ्या. याचा फायदा शेतकºयांना किंवा वीज कंपन्यांना झाला नाही. याचा परिणाम म्हणजे वीजपुरवठ्यात व्यत्यय आणि ट्रान्सफॉर्मरसारख्या उपकरणांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर बिघाड झाला. मोफत विजेवर रात्रंदिवस चालणाºया पंपांमुळे भूजल संकट अधिकच वाढले. आपण आपल्या शहरांमध्ये अक्षरश: मोफत पाणी पुरवले आहे. याचा परिणाम असा आहे की, नळ साधारणपणे फक्त दोन तास चालतात. खरे तर, जेव्हा एखाद्या सेवेच्या महसुलावर मर्यादा घातली जाते, तेव्हा ती हळूहळू आपली उपयुक्तता गमावते. मग कोणीही त्यात गुंतवणूक करत नाही, किंवा त्यात सुधारणा करण्याचा प्रयत्नही करत नाही. अशी सेवा केवळ सरकारी मदतीवर चालते. खरेच, फुकटचे फायदे घेण्याची सवय ही सर्व चांगल्या गोष्टींच्या नाशाचे कारण ठरते.

यूपीआय यापेक्षा चांगल्या वागणुकीस पात्र आहे. त्याला सातत्यपूर्ण गुंतवणुकीची गरज आहे. जसे पेमेंट नेटवर्क विस्तारत जाईल, तसे अधिक सर्व्हर्सची आवश्यकता भासेल. वाढत्या फसवणुकीमुळे मजबूत सुरक्षेची गरज निर्माण झाली आहे. हे तंत्रज्ञान काळाच्या कसोटीवर टिकून राहावे यासाठी त्यात नियमितपणे नवीन वैशिष्ट्ये जोडली गेली पाहिजेत. जर बँका आणि पेमेंट कंपन्यांना यूपीआरमधून कोणताही महसूल मिळत नसेल, तर त्या त्यात गुंतवणूक का करतील? भविष्यात नियम बदलतील या आशेने त्या काही काळ त्याला पाठिंबा देत राहतील हे शक्य आहे, पण व्यवसाय योजनेत आशेला स्थान नसते. अशा परिस्थितीत, काही शुल्क, अगदी कमी असले तरी, लावणे अवाजवी नाही. यामुळे करदात्यांवरील त्याचे अवलंबित्व कमी होईल. त्याच्या क्षमतांच्या आधारावर, ते देशाच्या इतर भागांमध्ये विस्तार करू शकेल.

काहींच्या मते, पथदिवे किंवा संरक्षण यांसारख्या सार्वजनिक महत्त्वाच्या बाबींप्रमाणेच यूपीआय (UPI) देखील एक सार्वजनिक बाब असल्याने, सरकारने त्याला नेहमीच पाठिंबा दिला पाहिजे. ही कल्पना चांगली आहे, पण त्यात तर्काचा अभाव आहे. पथदिवे ही एक सार्वत्रिक सुविधा आहे, परंतु पेमेंट ही एक खासगी सेवा आहे. खरेदीदार आणि विक्रेते एकमेकांशी बांधील असतात आणि प्रत्येक पेमेंटमध्ये एक निश्चित खर्च असतो. जर एखाद्या मोठ्या आस्थापनेला ८,०००चे पेमेंट मिळाले, तर रु. ५ ते रु. ३० पेमेंट शुल्क आकारण्यात काहीच हरकत नाही. जेव्हा एखाद्या आस्थापनेला वीज, दुकानाचे भाडे आणि कर्मचारी यांसारखे खर्च येतात, तेव्हा ती पेमेंटसाठी देखील तरतूद करू शकते.

पण इथे एक भीती अशी आहे की, यूपीआयवर शुल्क आकारल्याने रोख रकमेवरील अवलंबित्व वाढेल, परंतु रोख रकमेसंबंधित समस्या देखील असंख्य आहेत. एटीएमच्या रांगेत थांबणे, नोटा मोजणे आणि हाताळणे, आणि पेमेंट प्रक्रियेदरम्यान सुट्ट्या पैशांवरून वाद घालणे. किरकोळ विक्रेते देखील यूपीआयला प्राधान्य देतात, कारण त्यामुळे रोख व्यवस्थापनाशी संबंधित खर्च आणि जोखीम कमी होते. परिणामी, यूपीआयवरील माफक ०.२५ टक्के शुल्क लोकांना रोख रकमेकडे परत जाण्यास भाग पाडण्याची शक्यता कमी आहे. एकदा सवय लागली की, ती मोडणे कठीण असते.

व्यापारी ग्राहकांकडून हे शुल्क आकारतील या भीतीबद्दल बोलायचे झाल्यास, सुरुवातीला फार कमी व्यापारी तसे करण्याचा विचार करतील. मात्र, स्पर्धा तीव्र आहे. त्यांना असे करण्याची परवानगी दिली जाणार नाही. जर एका दुकानदाराने शुल्क आकारले, तर शेजारचा दुकानदार कोणतेही शुल्क न आकारता तो ग्राहक सहजपणे हिसकावून घेईल. गेल्या अनेक दशकांपासून क्रेडिट आणि डेबिट कार्डांशी संबंधित शुल्काच्या बाबतीत हेच घडत आले आहे. खरे तर, व्यावसायिक त्यांना त्यांच्या खर्चाचा एक अविभाज्य भाग मानतात आणि त्याचा भार स्वत:च उचलतात. एकूणच, प्रत्येक सेवा किंवा सुविधेला काही ना काही शुल्क जोडलेले असते. जर हे शुल्क स्पष्ट असेल, तर प्रामाणिकपणाची भावना निर्माण होईल, परंतु जर त्यांचा वापर गुप्तपणे केला जात असेल, तर हे शक्य होणार नाही. यूपीआयच्या शुल्काबाबतही स्पष्टता असणे अधिक चांगले होईल. अन्यथा, आपण वीज आणि पाणीपुरवठा प्राधिकरणांची परिस्थिती पाहिली आहे.

अर्चन भक्ती (दशक ४ समास ५)

समर्थ रामदास स्वामींनी आपल्या दासबोधातील चौथ्या दशकातील पाचव्या समासात अर्चन भक्ती म्हणजे काय? हे सांगितले आहे. ‘अर्चन’ म्हणजे ईश्वराची पूजाअर्चा करणे. देवाच्या मूर्तीला किंवा प्रतीकाला फुले, पत्री, चंदन, धूप, दीप आणि नैवेद्य अर्पण करून शास्त्रोक्त किंवा भावपूर्ण पद्धतीने पूजन करणे म्हणजेच अर्चन भक्ती. समर्थ रामदास स्वामी यांनी या समासात बाह्य पूजेसोबतच मानस पूजेचे (मनाने केलेल्या पूजेचे) देखील महत्त्व सांगितले आहे. खरे तर मानसपूजा ही सर्वश्रेष्ठ आहे. पण चित्त स्थिर होण्यासाठी आपल्याला मूर्ती आणि अन्य प्रतीकांची गरज असते.

समर्थ रामदास स्वामींनी अर्चन भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व या समासात वर्णन केले आहे. त्यामध्ये सर्वात प्रथम सगुण पूजेचे महत्त्व इथे विषद केलेले दिसते. सामान्य माणसाला निराकार ईश्वरावर ध्यान लावणे कठीण जाते. म्हणूनच सगुण (मूर्ती किंवा चित्र) रूपाची पूजा केल्याने मनाला एक आकार मिळतो आणि एकाग्रता साध्य होते. मनुष्य एकाग्र होतो तेव्हाच तो चालू शकतो. लहान मूल आधी सरकते, मग रांगते, मग आपण त्याला वॉकर देतो. हा वॉकर चालण्याची सवय लावतो. हळहळू आपण वॉकर काढतो आणि लहान मूल चालायला लागते. अगदी त्याप्रमाणे मन एकाग्र होण्यासाठी मूर्तीची गरज असते. सगुणाकडून निर्गुणाकडे जाणे ही अर्चन भक्तीची अपेक्षा आहे.

सगुण-साकार पूजा करणे म्हणजे अर्चन भक्ती. अर्चन भक्तीमध्ये ईश्वराच्या सगुण रूपावर ध्यान केंद्रित करून त्यांची विविध उपचारांनी (षोडशोपचार पूजा) सेवा केली जाते. या १६ उपचार (षोडशोपचार) यामध्ये आवाहन, आसन, पाद्य, अर्घ्य, आचमन, स्नान, वस्त्र, यज्ञोपवीत, गंध (चंदन), पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, तांबूल, परिक्रमा आणि वंदन या १६ क्रियांद्वारे ईश्वराची पूजा केली जाते. याशिवाय पंचोपचार पूजाही करता येते. वेळ किंवा साधनांचा अभाव असल्यास केवळ ५ गोष्टींनीही अर्चन केले जाते, यामध्ये गंध, पुष्प, धूप, दीप आणि नैवेद्य.

याने चित्तशुद्धी आणि एकाग्रता साधता येते. पूजेतील विविध क्रिया आणि मंत्रोच्चार यामुळे मन भटकणे थांबते व ईश्वराच्या चरणी एकाग्र होण्यास मदत होते. अर्चन भक्तीत बाह्य साहित्यापेक्षा समर्पणाची भावना सर्वांत महत्त्वाची मानली जाते. ‘पत्रं पुष्पं फलं तोयं’ या न्यायाने अगदी बाहेरील कोणतेही साधे फूल किंवा पाणी अर्पण केले तरी ते भक्तिभावाने स्वीकारले जाते.

पुराणकाळात राजा पृथूने अर्चन भक्ती केली होती. श्रीमद्भागवतानुसार राजा पृथू यांनी उत्कृष्ट अर्चन भक्ती करून भगवंतांची कृपा प्राप्त केली होती. त्याचप्रमाणे अंबरीष राजानेही अशीच अर्चन भक्ती केलेली होती. राजा अंबरीष यांनीही आपल्या सर्व इंद्रियांचा उपयोग भगवंतांच्या सेवेसाठी व अर्चनासाठी केला होता.

अर्चन भक्तीमध्ये सात्त्विकता आणि शिस्त असते. पूजा करताना घर किंवा परिसर स्वच्छ केला जातो, ताजी फुले आणली जातात, यामुळे जीवनात सात्त्विकता, स्वच्छता आणि शिस्त येते. याशिवाय अर्चन भक्तीमध्ये सद्भावना आणि अर्पण भाव दिसून येतो. देवाला उत्तम वस्तू अर्पण करताना माणसातील लोभ कमी होतो आणि ‘सर्व काही ईश्वराचेच आहे’ ही भावना दृढ होते. समोर ईश्वराची मूर्ती असेल तर ती जास्तीत जास्त छान कशी दिसेल, ती कशी सजवली जाईल, फुलांनी ती शोभिवंत कशी होईल? रांगोळीने ती सजवली कशी जाईल हे सगळे या भक्तीत दिसून येते. सगळे चांगले करणे आणि दीप लावून उजळवणे, प्रकाशमान करणे हे अर्चन भक्तीचे वैशिष्ट्य आहे.

चौथ्या दशकातील या समासात समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन आणि व्यावहारिक निरुपण फार महत्त्वाचे आहे. समर्थ रामदास स्वामी यांनी पूजेतील भावनेला जास्त महत्त्व दिले आहे. पूजा करताना भक्तिभावाची गरज असते. पूजेचे साहित्य किती महागडे आहे यापेक्षा भक्ताचा भाव किती शुद्ध आहे, याला ईश्वर महत्त्व देतो. भाव नसेल तर ती केवळ एक रूढी किंवा देखावा ठरतो. पूजेत कधीही अवडंबर असता कामा नये तर भक्ती असली पाहिजे. यासाठीच अर्चन पूजेतच मानसपूजेचे महत्त्व समर्थ इथे दाखवून देतात.

मानसपूजा (अंतरंग पूजा) ही अत्यंत महत्त्वाची आहे. जर बाह्य साहित्य उपलब्ध नसेल, तर मनाने ईश्वराची सुंदर मूर्ती कल्पून तिला हृदयात आसन देणे, कल्पनेनेच तिची पूजा करणे ही ‘मानसपूजा’ श्रेष्ठ मानली जाते. इथे सर्वभूती ईश्वरभाव असतो. मूर्तीची पूजा करतानाच, सर्व प्राणिमात्रांमध्ये तोच ईश्वर वसलेला आहे याचे भान ठेवून व्यवहार करणे म्हणजेच खरी अर्चन भक्ती.

समर्थ रामदास स्वामींनी अर्चन भक्तीचे फलितही या समासात सांगितले आहे. ते म्हणतात, अर्चन भक्तीमुळे माणसाचे मन शांत, पवित्र आणि प्रसन्न राहते. ईश्वराप्रति आदर आणि वात्सल्याची भावना वाढीस लागते. थोडक्यात सांगायचे तर श्रद्धेने आणि शुद्ध भावाने ईश्वराला समर्पित होऊन केलेली पूजा हीच अर्चन भक्ती आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

स्वातंत्र्य म्हणजे राष्ट्राशी जोडले जाण्याची प्रवृत्ती

स्वातंत्र्य हा सुसंस्कृत मानवी समाजाचा सर्वोत्तम शोध आहे, जो व्यक्तींना त्यांची निवडलेली ध्येये साध्य करण्यासाठी सक्षम करतो. आज, विकास, प्रगती आणि समृद्धीच्या मार्गावर चालण्यासाठी स्वातंत्र्य हे सर्वात शक्तिशाली शस्त्र मानले जाते. स्वातंत्र्यावरील याच विश्वासाने, गुलामगिरीच्या बेड्या तोडण्यासाठी जगभरात अनेक संघर्ष होत आहेत.

खरे तर, प्रत्येक सजीवाला अशा नैसर्गिक वातावरणात राहण्याची इच्छा असते, जिथे तो मुक्तपणे आणि स्वत:च्या अटींवर जगू शकेल. पारतंत्र्यात राहिल्यामुळे, आपल्याला आपला स्वत:चा मार्ग निवडण्याचे स्वातंत्र्य नसते आणि म्हणूनच ते अवांछनीय आहे. हे खरे आहे की स्वातंत्र्य हे केवळ उपभोगाचे साधन नाही, कारण उपभोगाचे साधन म्हणून ते इतरांच्या शोषणाचे साधन बनेल. स्वातंत्र्य ही राष्ट्राशी जोडले जाण्याची एक सहज प्रवृत्ती आहे.

भारतावर वसाहत केल्यानंतर, ब्रिटिशांनी भारतीय समाजाचे जगण्याचे आणि विचार करण्याचे पर्याय पद्धतशीरपणे नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला. आपले स्वार्थ साधण्यासाठी कटिबद्ध असलेल्या त्यांनी केवळ भारताचे आर्थिक शोषण केले नाही, तर आमच्या निवडीही निश्चित केल्या आणि स्वत:ची विचारसरणी आमच्यावर लादली.

त्यांनी हजारो वर्षांचा ज्ञान, विज्ञान आणि संस्कृतीचा अमूल्य वारसा नाकारून भारताला असंस्कृत देश घोषित केले आणि भारताला सुसंस्कृत करण्याची जबाबदारी स्वत:हून स्वीकारली. ब्रिटिश एका व्यापक योजनेसह, अनेक बाबतीत त्यांच्यापेक्षा अधिक समृद्ध असलेल्या संपूर्ण संस्कृतीला नष्ट करण्याच्या मोहिमेवर होते. ही समृद्धी परकीयांसाठी आधीच आकर्षणाचे केंद्र बनली होती.

ब्रिटिशांनी शिक्षण आणि सांस्कृतिक परिवर्तनाच्या सुनियोजित कार्यक्रमाद्वारे आपला उपक्रम अत्यंत प्रभावीपणे राबवला आणि ते यशस्वीही झाले. त्यांनी प्रस्थापित केलेले शिक्षणाचे स्वरूप, आशय आणि पद्धत अद्वितीय होती, आणि त्यामुळे भारतीय ज्ञान परंपरेला त्यात स्थान मिळणार नाही हे स्वाभाविक होते.

आपले वसाहतवादी साम्राज्य मजबूत करण्यासाठी, ब्रिटिशांनी भारतीय ज्ञानाच्या विशाल भांडाराबद्दल शत्रुत्व आणि संशयाची भावना सातत्याने पसरवली, ज्यामुळे सामान्य भारतीयांच्या मनात शंका निर्माण झाली. कालांतराने, भारतीय विचारांवरील लोकांचा विश्वास कमी झाला आणि तो अधिकाधिक नाकारला जाऊ लागला. याचा परिणाम स्पष्ट आहे. आज अनेक भारतीयांसाठी भारत त्याच्या मूळ अर्थाने अपरिचित होत चालला आहे.

अनेक सुशिक्षित लोक कोणत्याही एका भारतीय दृष्टिकोनाबद्दल साशंक झाले आहेत. भारत, भारतीयत्व आणि भारतीय भावना हे आता वादाचे विषय बनले आहेत. भाषा, पेहराव आणि अभिव्यक्तीच्या बाबतीत, आधुनिक भारतीय स्वत:ला ब्रिटिशांच्या बरोबरीचे मानू पाहतात. अशा परिस्थितीत, भारतीय भाषा आणि त्यांची स्वत:ची ज्ञान परंपरा भारताच्या औपचारिक आधुनिक शिक्षण प्रणालीसाठी अनुचित ठरते. त्यांना स्वीकारण्याची भीती वाटते. त्यांना अशा प्रकारे बाजूला सारले गेले आहे की भारतीय जनतेला अजूनही त्यांच्यावरील विश्वास पुन्हा मिळवता आलेला नाही.

त्यांना ते समर्पक वाटत नाहीत. त्यांचा आदर केला जात असेल, किंवा त्यांना पूजनीय मानले जात असेल, पण त्यांचे योग्य स्थान एखाद्या संग्रहालयात असेल, दैनंदिन जीवनात कधीच नाही. वास्तव हे आहे की वसाहतवादी विचारांच्या बेड्यांमधून स्वत:ला मुक्त करूनच खरे स्वातंत्र्य मिळवता येते. १५ आॅगस्ट १९४७ रोजी भारत ब्रिटिशांच्या तावडीतून स्वतंत्र झाला. तो एक वेदनादायी आनंदाचा क्षण होता. या स्वातंत्र्याची किंमत भारतीयांना अविभाजित भारताची फाळणी आणि प्रचंड रक्तपाताच्या रूपात चुकवावी लागली. पाकिस्तानच्या निर्मितीमुळे लाखो भारतीय विस्थापित झाले आणि जीवित व मालमत्तेचे अपरिमित नुकसान झाले. या ऐतिहासिक घटनेला ऐंशी वर्षे उलटून गेली आहेत, तरीही तिच्या जखमा पूर्णपणे भरलेल्या नाहीत.

स्वतंत्र भारताचा आतापर्यंतचा प्रवास पूर्णपणे सुरळीत नव्हता, परंतु अनेक उपलब्धी उल्लेखनीय ठरल्या आहेत. भारताने अन्न उपलब्धता, सामरिक तयारी, कृषी, आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक आणि डिजिटल व्यवहार यांसारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये लक्षणीय प्रगती केली आहे. अत्यंत गरिबी कमी झाली आहे, परंतु लोकसंख्या वाढीमुळे संसाधने दुर्मीळ होत आहेत आणि संसाधनांच्या वापरातील भ्रष्टाचार वाढत आहे. मोठ्या संख्येने दाखल होणारे खोटे आणि खरे खटले हे अंतर्गत संघर्ष, फसवणूक आणि अयोग्य फायदा मिळवण्याच्या प्रवृत्तीचेही प्रतिबिंब आहेत.

राजकीय क्षेत्रात नैतिक आचरण अधिकाधिक कमकुवत होत आहे. स्वत:च्या सोयीच्या मागे लागताना, नेते हे विसरतात की, नेतृत्वाला जबाबदारीच्या खोल जाणिवेची आवश्यकता असते. ही चिंतेची बाब आहे की, आर्थिक परिस्थितीत सुधारणा झाल्याबरोबरच महत्त्वाकांक्षाही वाढल्या आहेत आणि त्यासोबतच गैरवर्तनाची प्रकरणेही वाढली आहेत.

एक तरुण देश म्हणून, जिथे बहुसंख्य लोकसंख्या ३५ वर्षांपेक्षा कमी वयाची आहे, तिथे तरुणांना दर्जेदार शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधी मिळणे अत्यावश्यक आहे. हे साध्य करण्यासाठी, शैक्षणिक संस्कृती सुधारली पाहिजे आणि शिक्षणासाठी आवश्यक संसाधने उपलब्ध करून दिली पाहिजेत. ‘जनरेशन जी’ आणि ‘जनरेशन अल्फा’ यांच्या विरोधाचा आणि संतापाचा संदेश गांभीर्याने घेतला पाहिजे.

आज व्यक्तिवाद आणि भौतिक सुखाच्या शर्यतीत, प्रत्येक जण केवळ स्वत:च्याच हिताचा विचार करत आहे. वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा उत्सव साजरा केला जात आहे. राष्ट्राचा विचार, म्हणजेच सर्वांना जोडण्याचे प्रयत्न मागे पडत आहेत, तर वास्तविक पाहता परस्परसंबंध हेच जीवनाचे रहस्य आहे. आज आपण केवळ स्वत:च्याच हिताचा विचार करत असल्यामुळे विखंडित होत आहोत. आपण केवळ स्वार्थातच गुंतवणूक करत आहोत. स्वातंत्र्य कधीही परिपूर्ण असू शकत नाही. स्वच्छंदतावाद मुक्ती देणारा नसून विनाशकारी ठरेल.

आपण उपभोगत असलेल्या स्वातंत्र्यासाठी आपण देश आणि समाजाचे ऋणी आहोत, हे आपण विसरत आहोत. जर हे ऋण मान्य केले, तर आपल्याला जीवनाच्या विविध स्तरांवर परस्परसंबंधाचा अनुभव येईल. आपण स्वातंत्र्याचे नियम आणि कायदे विसरत आहोत. स्वातंत्र्याची फळे केवळ त्याच्याशी निगडित जबाबदाºया पार पाडूनच मिळवता येतात. स्वातंत्र्य हे देशभक्ती आणि सर्वांच्या कल्याणात, म्हणजेच लोककल्याणात आहे. स्वातंत्र्य म्हणजे उपभोग नव्हे, तर कर्मयोगासाठी निरंतर परस्पर देवाणघेवाणीचे आवाहन आहे.

पादसेवन भक्ती (दशक ४ समास ४)

समर्थ रामदास स्वामींनी आपल्या दासबोधातील चौथ्या दशकातील चौथ्या समासात पादसेवन भक्ती म्हणजे काय हे सांगितले आहे. ‘पादसेवन’ म्हणजे ईश्वराच्या, गुरूंच्या किंवा संतांच्या चरणांची सेवा करणे. परंतु समर्थ रामदास स्वामी यांच्या निरुपणात या भक्तीला केवळ भौतिक पायांना स्पर्श करण्याच्या पलीकडे नेऊन व्यापक अर्थ देण्यात आला आहे. ईश्वराच्या सृष्टीची सेवा करणे, संतांच्या आज्ञेचे पालन करणे आणि ईश्वरी तत्त्वाला शरण जाणे म्हणजे पादसेवन भक्ती.

पादसेवन भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व फार मोठे आहे. यातले पहिले महत्त्व म्हणजे अहंकाराचा पूर्ण नाश करणे हे आहे. कोणाच्या तरी पायाशी लीन होणे यासाठी मोठा नम्रभाव लागतो. पादसेवन भक्तीमुळे माणसातील ‘मी-पणा’ आणि अहंकार जळून खाक होतो. वारकरी संप्रदायात हा अहंकार गळून पडतो म्हणून एकमेकांच्या पाया पडण्याची प्रथा आहे. तिथे लहान मोठा असा काही भेदभाव पाहिला जात नाही. खेळ मांडीयेला वाळवंटी घाई। नाचती वैष्णव भाई रे। क्रोध अभिमान गेला पावटणी। एक एका लागतील पायीं रे/ हे वर्णनच पादसेवन भक्तीतील अहंकाराच्या नाशाचेआहे.

पादसेवन भक्तीने गुरूकृपेची प्राप्ती होते. संतांची आणि गुरूंची सेवा केल्याने त्यांच्यातील ज्ञान आणि सकारात्मक ऊर्जा भक्ताला प्राप्त होते. पण इथे समर्थ रामदास स्वामी सांगतात की, सृष्टीसेवा म्हणजेच ईश्वरसेवा आहे. या जगात असणाºया प्रत्येक जीवात ईश्वर आहे, ही भावना ठेवून केलेली सेवा हीच खरी पादसेवन भक्ती आहे. जगाच्या कल्याणा संतांच्या विभूती असे आपण म्हणतो ते यासाठीच. त्यांनी स्वत:चा विचार केलेला नाही तर समस्त सृष्टीचा, विश्वाचा केलेला आहे. या विश्वाच्या पाया पडणे, त्याला जवळ करणे ही पादसेवन भक्ती आहे.

या भक्तिप्रकारात समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन आणि व्यावहारिक दृष्टिकोन फार महत्त्वाचा आहे. समर्थांनी पादसेवनाचे सूक्ष्म आणि व्यावहारिक पैलू मांडले आहेत. त्यांनी प्रथम चरणांचे महत्त्व कथन केले आहे. गुरू किंवा ईश्वराचे चरण हे ज्ञानाचे अधिष्ठान मानले जातात. चरणावर मस्तक ठेवणे म्हणजे आपली बुद्धी आणि अहंकार त्यांच्या चरणी समर्पित करणे. त्याचप्रमाणे आज्ञापालन करणे हीच खरी सेवा आहे. केवळ पायांना हात लावणे म्हणजे पादसेवन नव्हे, तर गुरूने किंवा संतांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालणे आणि त्यांच्या उपदेशाचे तंतोतंत पालन करणे हीच खरी पादसेवन भक्ती आहे.

यामध्ये निष्काम सेवा भाव प्रकट होत असतो. सेवा करताना कोणताही मोबदला किंवा प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता, केवळ नम्रभावाने सेवा करणे गरजेचे आहे. म्हणूनच या पादसेवन भक्तीचे फलित काय आहे हे जाणून घेतले पाहिजे. या भक्तीमुळे भक्तामध्ये लीनता, सहनशीलता आणि प्रेम हे गुण विकसित होतात. माणसाचे मन कठोर न राहता अत्यंत कोमल आणि करुणाभरित बनते. थोडक्यात सांगायचे तर अहंकार सोडून ईश्वराच्या आणि संतांच्या चरणी पूर्णपणे शरण जाणे हीच पादसेवन भक्ती आहे.

व्यावहारिक जगात विशेषत: राजकारणात पादसेवन मोठ्या प्रमाणात आपण पाहतो. पण इथे भक्ती नाही तर तो स्वार्थ असतो. काहीतरी मिळण्याची अपेक्षा असते. राजकीय पक्षप्रमुख, अध्यक्ष, मोठे नेते यांच्या कार्यकर्ते, पदाधिकारी मोठ्या श्रद्धेने पाया पडतात. पण हा केवळ दिखाऊपणा असतो. आजकाल राजकारणात पाया पडावे असे पाय तरी कुठे दिसतात? पण केवळ ती औपचारिकता असते. त्या पाया पडण्याला पादसेवन नाही तर लाचारी म्हणावी लागेल. मी निष्ठावंत आहे हे दाखवण्यासाठी असे पाया पडण्याचे प्रकार केले जातात. नंतर हेच पाया पडणारे कधी पाय खेचतील हे सांगता येत नाही. हा सगळा स्वार्थीपणा असतो.

पादसेवन भक्तीत समर्थ रामदास स्वामींना समर्पण अपेक्षित आहे. निरपेक्ष वृत्तीने आपल्या गुरूच्या पायांना स्पर्श करणे, पाया पडणे हे फार महत्त्वाचे असते. या भक्तीमध्ये भगवंतांच्या, गुरूच्या पायावर सर्वकाही आपले तन मन धन अर्पण करणे हे अभिप्रेत आहे. कोणताही दिखाऊपणा नसतो, कसलीही अपेक्षा नको. पाया पडल्यावर आपल्याला आशीर्वाद मिळावा ही पण अपेक्षा करायची गरज नसते. कारण गुरू हा दत्त म्हणजे देणारा आहे. आपण निसर्गदत्त म्हणतो त्याप्रमाणे तो आपल्याला सर्व काही देण्यासाठीच सिद्ध असतो. त्याच्याकडे मागण्याइतके आपल्याकडे प्रतिभा पण नसते. धन, ऐश्वर्य, सुख, संपत्ती, दीर्घायुष्य यापलीकडे आपण काय मागू शकतो? पण त्याही पलीकडे गुरू, ईश्वर, परमेश्वर तुम्हाला काही देऊ शकत असेल तर मागून आपला कमीपणा कशासाठी दाखवायचा? म्हणूनच पादसेवन भक्तीत आपले सर्वस्व भगवंतांच्या, गुरुच्या चरणी अर्पण करणे हे महत्त्वाचे आहे. त्यात त्यागभावना आहे. त्यागानंतर मिळणारा आनंद आपल्याला ही भक्ती देते. भक्तीचा कोणताही मार्ग असला तरी त्याचे अंतिम ध्येय एकच आहे. जसे आपण गाडीने, रेल्वेने, जहाजाने, विमानाने कुठेही प्रवासाला जातो. अनेक मार्ग अवलंबू शकतो. पण शेवटी अंतिम प्रवासाचे स्टेशन ठरलेले असते. तसेच पादसेवन भक्तीतही मुक्तीच्या मार्गावर जाण्याचा संदेश आपल्याला मिळतो.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

स्मरण भक्ती (दशक ४ समास ३)

दासबोधाच्या चौथ्या दशकातील तिसºया समासात स्मरण भक्ती म्हणजे काय? हे समर्थ रामदास स्वामी यांनी सांगितले आहे. ते म्हणतात ‘स्मरण’ म्हणजे भगवंतांचे नाव, रूप किंवा त्यांच्या अस्तित्वाची अखंड आठवण ठेवणे. नामस्मरण भक्ती. दिवसभरात कोणतेही काम करत असताना, मनाच्या कोपºयात ईश्वराचे नाम चालू ठेवणे म्हणजेच स्मरण भक्ती. समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात की, नामस्मरण ही अत्यंत सोपी, पण कमालीची प्रभावी भक्ती आहे, ज्यासाठी कोणत्याही विशिष्ट वेळेची, जागेची किंवा कर्मकांडाची अट नसते. आपल्या विविध श्लोकांमध्ये मनाच्या श्लोकांमधून त्यांनी अनेक वेळा सांगितले आहे. प्रभाते मनी राम चिंतित जावे. मुखी ग्रास घेता म्हणावे श्रीराम. असे आपल्या प्रत्येक दैनंदिन कृतीमध्ये भगवंतांचे नामस्मरण करणे ही फार मोठी भक्ती आहे.

या भक्तीसाठी कसलीही तयारी करावी लागत नाही. या भक्तीसाठी कसलेही परावलंबित्व नाही. श्रवण भक्तीत कोणीतरी सांगणारा, बोलणारा, कथन करणारा असला तरच आपण श्रवण करणार. कीर्तन भक्तीत साथीदार हवेत, विशिष्ट प्रकारचा पोषाख हवा, ठरावीक वेळ हवी. त्याची मांडणी पूर्वरंग, उत्तररंग असे सगळे आले. या दोन्ही भक्तीत परावलंबित्व आहे. तयारी आहे. वेळेचे बंधन आहे. पण नामस्मरण भक्तीला कसलेही बंधन नाही. तुम्ही ते केव्हाही करू शकता. अगदी चोवीस तास, २४*७ तुम्ही भगवंतांच्या जवळ असता, इतका हा सोपा आणि छान मार्ग आहे.

स्मरण भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व म्हणजे अखंड अनुसंधान साधता येते. पूजा किंवा कीर्तन एका विशिष्ट वेळीच करता येते, पण नामस्मरण हे उठता, बसता, खाता, पिता किंवा काम करतानाही करता येते. यामुळे माणसाचे ईश्वराशी अखंड नाते टिकून राहते. त्याचप्रमाणे नामस्मरण करताना माणसाच्या चित्तवृत्तीत एकाग्रता राहते. आपले मन सतत भटकत असते. नामस्मरणामुळे मनाला एक आवलंबन मिळते, ज्यामुळे मनाची चंचलता कमी होते आणि एकाग्रता वाढते.

पापनाश आणि भीतीमुक्ती यातून रामनाम किंवा नामस्मरण हे अत्यंत प्रभावी असते. यासाठी कसली तयारीही करावी लागत नाही. भगवंतांचे नाव हे महाऔषधासारखे आहे. ते मनातील वाईट विचार, वासना आणि संकटांची भीती दूर करते. या नामस्मरण भक्तीची निर्मिती ही नवनाथातील गहिनीनाथ यांनी केलेली आहे. मच्छींद्रनाथांनी गहिनीनाथांना सांगितले होते की, कलियुगात माणूस जास्त कर्मकांड, पूजाअर्चा आणि कठोर तपश्चर्या करू शकणार नाही. तरी त्याला ताकद देण्यासाठी अशा सोप्या भक्तीचा मार्ग तू शोधून काढ. तेव्हा गहिनीनाथांनी नामस्मरण या भक्तीचा मार्ग सांगितला. गहिनीनाथांपासून गुरूपरंपरेने वारकरी संप्रदाय निर्माण झाला. त्यातही नामस्मरणाचे महत्त्व सांगितले आहे. ज्ञानदेवांनी तर हरिपाठाची निर्मिती ही नामस्मरण भक्तीसाठीच केलेली होती. समर्थ रामदास स्वामी हे पण नाथ संप्रदायातील एक सिद्धच होते. त्यामुळे त्यांनीही हा मार्ग आपल्या दासबोधातील नवविधा भक्तीतून सांगितला आहे.

समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन आणि व्यावहारिक निरुपण म्हणून याकडे पाहिले पाहिजे. झाले तर समर्थ रामदास स्वामी यांनी नामस्मरणाची महती सांगताना व्यावहारिक बारकावे स्पष्ट केले आहेत. यामध्ये त्यांनी नामाची शक्ती काय आहे हे सांगितले आहे. रामनाम किंवा ईश्वराचे कोणतेही नाव हे अफाट शक्तिदायी आहे. संकटाच्या काळात किंवा मोहाच्या क्षणी घेतलेले नाव माणसाला सन्मार्गावर ठेवते. यामध्ये सात्यत्य आणि निष्ठा असते. स्मरण हे केवळ तोंडाने नव्हे, तर अंत:करणापासून झाले पाहिजे. संकटात आठवणे आणि सुखात विसरणे म्हणजे खरे स्मरण नव्हे; तर सुखात आणि दु:खात समान भावाने स्मरण ठेवणे ही खरी भक्ती आहे. हे करत असताना आपले मनच नाही तर अगदी आपला श्वाससुद्धा जप करत असतो. आपल्या स्पर्शातही भगवंतांचा वास जाणवतो. संत जनाबार्इंच्या शेणाच्या गोवºयांमधूनही ‘विठ्ठल विठ्ठल’ असा आवाज येत होता. कारण ती एकाग्रता त्यांना साधली होती ती नामस्मरणातून. ही नवविधाभक्तीतील अत्यंत सोपी आणि अत्यंत प्रभावी अशी भक्ती मानली जाते.

नामस्मरण भक्ती हा एक अत्यंत सुलभ मार्ग आहे. ज्यांना कठीण तपश्चर्या, योग किंवा मोठे यज्ञयाग करणे शक्य नाही, त्यांच्यासाठी नामस्मरण हा कलियुगातील सर्वात सोपा आणि मोक्षदायी मार्ग आहे. शिवाय स्मरण भक्तीचे फलितही फार मोठे आहे. अखंड स्मरणाने माणसाच्या अंत:करणात शांती निर्माण होते. संसारातील ताणतणाव आणि चिंता माणसाला शिवू शकत नाहीत, कारण तो सर्व काही ईश्वरावर सोपवून निर्भय झालेला असतो. थोडक्यात सांगायचे तर, नामस्मरण ही मनाची मशागत आहे, ज्यामुळे चित्त शुद्ध होऊन ईश्वराचा अनुभव मिळतो. या अत्यंत सोप्या भक्तिमार्गाचे वर्णन दासबोधातील चौथ्या दशकात तिसºया समासात समर्थांनी केलेले आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

संसद रोखण्याचे राजकारण

संसदेच्या पावसाळी अधिवेशनात प्रचंड गोंगाट, गदारोळ आणि आरोप-प्रत्यारोपांनी गालबोट लागले. राहुल गांधींच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेस आणि इतर विरोधी पक्षांनी एक ना एक मुद्दा उपस्थित करून संसदेचे कामकाज रोखले. नीट पेपरफुटीचा मुद्दा हा प्रमुख होता. कॉक्रोज जनता पार्टीने जंतरमंतर येथे निदर्शनाने सुरुवात करून संसदेपर्यंत मोर्चा काढला.

विरोधी पक्षांचा हा मोर्चा संसदेपर्यंत पोहोचण्यापासून रोखण्यासाठी पोलीस दलाचा वापर केला, ज्याचा उपयोग त्यांनी संसद रोखण्याचे साधन म्हणून केला. यापूर्वीही संसदेचे कामकाज विस्कळीत झाले आहे आणि अधिवेशने निष्फळ ठरली आहेत, पण यावेळी कामगिरी अधिकच निराशाजनक होती. गदारोळात सरकारला दहापेक्षा जास्त विधेयके मंजूर करण्यात यश आले असले तरी, केवळ पेपरफुटी कायद्यात सुधारणा करणाºया विधेयकावरच चर्चा झाली. या चर्चेतही या विधेयकातील तरतुदींवर लक्ष केंद्रित केले गेले नाही.

चर्चेच्या अभावामुळे, मंजूर झालेली आणि लवकरच कायदा बनणारी विधेयके काळाच्या कसोटीवर टिकतील की नाही, हे सांगणे कठीण आहे. पेपरफुटी कायद्यात २०२४ मध्ये सुधारणा करण्यात आली होती, याकडे दुर्लक्ष करता कामा नये. जर केवळ दोन वर्षांनंतर त्यात पुन्हा सुधारणा करण्याची गरज भासत असेल, तर याचा अर्थ असा की, पूर्वीच्या सुधारणा पुरेशा नव्हत्या.

राहुल गांधी आणि इतर विरोधी नेते संसदेची निष्क्रियता आणि अनेक विधेयके सादर करण्यात आलेले अपयश याला विजय मानत आहेत, पण ते हे विसरत आहेत की, जनतेची स्मरणशक्ती कमी असते आणि संसदेच्या आत व बाहेर झालेला गदारोळ त्यांच्या लक्षात राहत नाही. जनतेला हे चांगलेच ठाऊक आहे की, संसदेच्या या अधिवेशनात त्यांच्या हिताच्या कोणत्याही विषयावर चर्चा झाली नाही. मंजूर झालेल्या विधेयकांमध्ये काय होते किंवा त्यातून त्यांना काय फायदा होईल, हेदेखील त्यांना माहीत नाही. जर संसदेत जनहिताच्या विषयांवर चर्चा झाली नाही, तर जनता निराश होईल.

संसदेतील चर्चेचा घसरत चाललेला दर्जा सर्वसामान्य जनतेला, आणि विशेषत: ‘जनरेशन-झेड’ पिढीला असा संदेश देत आहे की, संसदेचे कामकाज विस्कळीत करणे हे विरोधी पक्षाचे एक आवश्यक लोकशाही कार्य आहे आणि ते केलेच पाहिजे. हा एक गैरसमज असून तो संसदीय लोकशाहीच्या मूळ तत्त्वांच्या विरोधात आहे. संसदेत अर्थपूर्ण चर्चा झाली नाही, तर तिचे महत्त्व कमी होईल. संसदेच्या योग्य कामकाजासाठी नियम पुन्हा स्थापित करणे आवश्यक आहे.

असे करण्यात अयशस्वी झाल्यास राहुल गांधींसारख्या नेत्यांना प्रोत्साहन मिळेल, ज्यांना वाटते की कठोर भाषा आणि निराधार आरोप त्यांना राजकीयदृष्ट्या मजबूत करतात. खरे तर, हाच गैरसमज राहुल गांधींच्या राजकीय अपयशाचे कारण आहे. हे समजून घेण्याऐवजी, ते आणखी बेजबाबदार राजकारण करत आहेत. अलीकडेच, त्यांनी पंतप्रधान मोदी आणि गृहमंत्री अमित शाह यांच्या विरोधात अपमानास्पद भाषा वापरली. त्यांना हे कळायला हवे की, अशा वर्तनामुळे केवळ त्यांचेच नुकसान होते आणि भाजप त्यांच्या अपमानास्पद भाषेचा यशस्वीपणे स्वत:च्या फायद्यासाठी वापर करते.

काँग्रेस आणि इतर विरोधी पक्ष बºयाच काळापासून संसदेत गोंधळ घालण्याचे धोरण वापरत आले आहेत. आता, जर सरकार एखाद्या विषयावर चर्चा करण्यास तयार झाले, तर विरोधी पक्ष एक तर तो विषय टाळतो किंवा दुसरीच मागणी पुढे करतो. यामुळे आरोप-प्रत्यारोपांचा राजकीय खेळ सुरू होतो. राजकीय पक्षांनी विचार केला पाहिजे की, या निरर्थक चर्चांमधून त्यांना आणि समाजाला काय मिळते.

योग्य कायदा निर्मिती सुनिश्चित करण्यासाठी आणि देशाला दिशा देणाºया राष्ट्रीय महत्त्वाच्या विषयांवर चर्चा सुलभ करण्यासाठी संसद अस्तित्वात आहे. पण आता, हे क्वचितच साध्य होते. झुरळ जनता पार्टीच्या संसद मोर्चादरम्यान पोलिसांनी केलेल्या बळाच्या वापराबाबत गृहमंत्री अमित शाह यांच्या निवेदनासाठी राहुल गांधींनी आग्रह धरला होता, यावरून पावसाळी अधिवेशनात संसदेचे कामकाज विस्कळीत करण्याचा विरोधी पक्षांचा निर्धार स्पष्ट दिसतो. जेव्हा ते सहमत झाले, तेव्हा त्यांनी त्यांचे भाषण ऐकायचे नाही असे सांगून नकार दिला. त्यांना आणि इतर विरोधी नेत्यांना नक्की काय हवे होते, हे समजणे कठीण आहे.

त्यांना हे माहीत असले पाहिजे की, कोणत्याही विषयावरील निरर्थक चर्चांमुळे परिस्थिती बदलत नाही. त्यातून कायदेही बनत नाहीत किंवा सामान्य लोकांच्या समस्याही सुटत नाहीत. संसदीय चर्चेच्या नावाखाली होणारे वरवरचे आरोप-प्रत्यारोप केवळ लोकशाहीला कमकुवत करतात. संसदेत कोणत्याही विधेयकाच्या तपशिलावर योग्य चर्चा क्वचितच होते. संसदेत आपली मते तर्कशुद्धपणे मांडणाºया खासदारांची संख्या कमी होत आहे. जे असे करतात, ते गोंधळ घालणाºया खासदारांसमोर हतबल दिसतात. समस्या ही आहे की, सामान्य खासदारांनाही आता असे वाटू लागले आहे की, गंभीर चर्चा त्यांना निवडणुका जिंकण्यास मदत करणार नाहीत. गोंधळ घालून प्रसिद्धी मिळत असल्यामुळे, ते तसे करणे पसंत करतात.

परकीय योगदान नियमन कायदा (ऋउफअ)????सारखी अनेक विधेयके चर्चेसाठी संसदीय समित्यांकडे पाठवली जातात, ही बाब समाधानकारक नाही. कारण संसदीय समित्यांमध्ये योग्य चर्चा होऊन त्यातून उत्तम कायदे तयार झालेले क्वचितच दिसतात. ही वस्तुस्थिती आहे की, ऋउफअ ????विधेयक संसदीय समितीकडे पाठवावे लागले, कारण विरोधी पक्षाने त्यावर चर्चा करण्याऐवजी ते मागे घेण्याचा आग्रह धरला होता.

देशाने शनिवारी आपला ८०वा स्वातंत्र्य दिन साजरा केला, परंतु आपण या वस्तुस्थितीकडे दुर्लक्ष करू शकत नाही की, संसदेतील लोकशाहीचा पाया मजबूत होत असल्याचे दिसत नाही. उलट, तो कमकुवत होत असल्याचे दिसते. सत्य हे आहे की, मुद्दा हा आहे की, त्याला जाणीवपूर्वक कमकुवत केले जात आहे. संसदेत राष्ट्राच्या समस्यांवर अर्थपूर्ण चर्चा करणे, समाजाला दिशा देण्याचे कार्य किंवा कायदे बनवण्याच्या कार्याला कमी प्राधान्य देणे, ही संसदीय लोकशाहीसाठी सत्ताधारी पक्ष आणि विरोधी पक्ष या दोघांसाठीही, तसेच समाजासाठीही गंभीर चिंतेची बाब असली पाहिजे.

कीर्तन भक्ती (दशक चौथा, समास २)

दासबोधाच्या चौथ्या दशकातील दुसºया समासात रामदास स्वामींनी कीर्तन भक्ती म्हणजे काय? हे सांगितले आहे. ‘कीर्तन’ म्हणजे भगवंतांचे गुण, नाम, रूप आणि लीला यांचे प्रेमाने गाऊन आणि आनंदाने वर्णन करणे. नवविधा भक्तीमध्ये श्रवण भक्तीनंतर कीर्तन भक्तीचा क्रमांक लागतो. श्रवणाने जो विचार मनात रुजतो, तोच विचार कीर्तनाच्या माध्यमातून प्रकट होतो. समर्थ रामदास स्वामी यांच्या मते, कीर्तन हे केवळ संगीत किंवा गायन नसून, तो ईश्वराशी संधान साधण्याचा आणि समाजाला सन्मार्गावर आणण्याचे एक प्रभावी माध्यम आहे. म्हणूनच आपल्याकडे म्हटले आहे की, नाचू कीर्तनाचे रंगी, ज्ञानदीप लावू जगी. कीर्तनात परिवर्तनाची ताकद आहे.

सर्वात प्रथम कीर्तन भक्तीचे मुख्य पैलू आणि महत्त्व समजून घेतले पाहिजेत. आपल्याकडे दोन प्रकारची कीर्तने होतात. एक नारदीय कीर्तन आणि दुसरे वारकरी कीर्तन. नारदीय कीर्तनात कीर्तनकार आणि त्याचे साथीदार फक्त तबला आणि पेटीवादक असतात. तो स्वत: टाळ किंवा चिपळी हातात घेऊन कीर्तन करतो. वारकरी कीर्तनात सामूहिक अविष्कार असतो. कीर्तनकार एक असतो आणि गायक आणि समुहात साथ देणार बाजूला उभे असतात. पण दोन्हीचा उद्देश मात्र भक्ती आणि ज्ञानदान हाच आहे.

या भक्तीत भाव आणि भक्तीचा आविष्कार महत्त्वाचा असतो. कीर्तनात केवळ बुद्धीचा खेळ नसतो, तर त्यात हृदयातील निखळ भाव असतो. जेव्हा भक्त भगवंताच्या नामाचा आणि कथांचा जयघोष करतो, तेव्हा त्याच्या मनातील संशय आणि निरुत्साह दूर होतो. त्यामुळेच वातावरण आणि समाज शुद्धी करण्याचे काम कीर्तनातून होते. कीर्तनामुळे केवळ कीर्तनकाराचाच उद्धार होत नाही, तर ते ऐकणाºया संपूर्ण श्रोतृवृंदाचे मन पवित्र होते. जिथे हरिचे नाव गुंजते, तिथली नकारात्मकता नष्ट होते. कीर्तनामुळे अहंकाराचा विलय होतो. सगळ्यांसमोर भगवंताचे गुणगान करताना माणसातील संकोच आणि अहंकार गळून पडतो. भगवंताच्या प्रेमात तल्लीन होऊन गाणे हा अहंपणा घालवण्याचा उत्तम मार्ग आहे.

समर्थ रामदास स्वामींचा दृष्टिकोन आणि व्यावहारिक निरूपण हे फार वेगळे आणि अद्वितीय असे होते. समर्थ रामदास स्वामींनी कीर्तनाला खूप मोठे सामाजिक आणि अध्यात्मिक महत्त्व दिले आहे. त्यांनी उत्तम कीर्तनकाराची लक्षणे काय आहेत हे पण सांगितले आहे. कीर्तन करणाºया व्यक्तीकडे ज्ञान, विवेक आणि अंगी नम्रता असावी. त्याने केवळ लोकरंजनासाठी किंवा पैशांसाठी कीर्तन करू नये, तर ईश्वराच्या आणि समाजाच्या उद्धाराच्या भावनेने करावे, असे समर्थ सांगतात.

कीर्तनातून विवेक आणि अध्यात्माची सांगड घालता येते. कीर्तनात केवळ कथा नसाव्यात, तर त्यात अध्यात्मज्ञान आणि व्यावहारिक नीतिमत्ता यांची सांगड असावी, जेणेकरून लोकांचा अज्ञानरूपी अंधार दूर होईल. म्हणून तर ज्ञानदीप लावू जगी असे म्हटले जाते. कीर्तनाची तीच तर खरी ताकद आहे. यासाठीच राष्ट्रोद्धारासाठी राष्ट्रीय कीर्तनकार निर्माण झाले. गोविंदस्वामी आफळे, कोपरकरबुवा अशा अनेक राष्ट्रीय कीर्तनकारांनी झोपलेल्या समाजाच्या मनात राष्ट्रभक्ती जागवली. स्वातंत्र्य प्राप्तीसाठीही कीर्तनाचा वापर समाजप्रबोधनासाठी झालेला होता. आणीबाणीच्या काळात अनेक राष्ट्रीय कीर्तनकारांनी लोकशाहीचे रक्षण करण्यासाठी कीर्तनाचा आधार घेऊन समाज प्रबोधन केले होते. इंदिरा गांधींनी अनेक कीर्तनकारांना अटकही केली होती. पण जुलमी हुकुमशाही सत्ता उलथून टाकण्याचे सामर्थ्य याच कीर्तनकारांनीही केले होते. कारण ती समर्थांची प्रेरणाच होती. सामर्थ्य आहे चळवळीचे जो जो करील तयाचे असेच ते म्हणत होते. आजही अंधपणे एखाद्या कळपात शिरून अनागोंदी माजवणारी प्रवृत्ती राजकारणात शिरत असताना समाज प्रबोधन करण्यासाठी या कीर्तन भक्तीचा प्रसार होणे गरजेचे आहे. भरकटलेल्या व्यसनाधीन, बाहेरच्या देशातील पैशावर मजा मारून इथली लोकशाही खिळखिळी करू पाहणाºया प्रवृत्तीमागे जर जेन-झी लागत असेल तर त्यांचे प्रबोधन करण्याचे काम कीर्तन भक्तीतून होऊ शकते. कारण यात खूप मोठे सामर्थ्य आहे.

कीर्तनाचा मुख्य उद्देश भक्तीचा प्रसार करणे हा आहेच. कीर्तन हे भक्तीचा प्रसार करण्याचे सर्वात मोठे साधन आहे. संतांनी कीर्तनाच्या माध्यमातूनच समाजातील विषमतेवर प्रहार केला आणि भक्तीचा मार्ग सर्वांसाठी मोकळा केला. म्हणून तर वारीच्या मार्गावर कीर्तन भक्तीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. ज्ञानेश्वरांनी मानवता धर्माची स्थापना करण्यासाठी आणि जातीभेदाच्या भिंती पाडून टाकण्यासाठी, भेदभाव विरहीत समाजनिर्मितीसाठी कीर्तन भक्तीच स्वीकारली होती. असंतोषाची कीर कीर सगळीकडे असेल, सुजाण समाज कुरकुरत असेल तर त्याचे तन, मन आणि चित्त थाºयावर आणण्यासाठी कीर्तन हे प्रभावी ठरते.

कीर्तन भक्तीचे फलित हे फार विशेषत्वाने मिळते. कीर्तन भक्तीमुळे माणसाचे मन निर्भय बनते. माणसाला ईश्वराच्या अस्तित्वाची प्रचिती येते. मनातील विषयांची आवड कमी होऊन ईश्वरी प्रेमाची गोडी लागते. थोडक्यात कीर्तन भक्ती ही स्व-उद्धारासोबतच पर-उद्धार (दुसºयांचा उद्धार) करणारी भक्ती आहे. म्हणूनच समर्थांनी या भक्तीचे महात्म्यही दासबोधातील चौथ्या दशकातील दुसºया समासात सांगितले आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

आत्मनिर्भरतेतून विकसीत भारताकडे स्वातंत्र्याचा प्रवास

१५ आॅगस्ट हा भारताच्या राष्ट्रीय जीवनातील एक गौरवशाली दिवस आहे, जेव्हा आपल्या भूमीने पारतंत्र्याच्या एका दीर्घ रात्रीनंतर स्वातंत्र्याचा सूर्य पाहिला. २०२६ मध्ये, आपण ८०वा स्वातंत्र्य दिन साजरा केला. हा केवळ भूतकाळाच्या वैभवाचे स्मरण करण्याचा प्रसंग नाही, तर ज्या स्वप्नांसाठी अगणित स्वातंत्र्यसैनिकांनी सर्वस्व अर्पण केले, ती स्वप्ने आपण कितपत साकार केली आहेत आणि २०४७ मध्ये स्वातंत्र्याच्या शताब्दीपर्यंत भारताला कसे घडवायचे आहे, यावर आत्मपरीक्षण करण्याची ही वेळ आहे. १९४७ने आपल्याला राजकीय स्वातंत्र्य दिले, परंतु २०४७चे ध्येय भारताला आर्थिक, सामाजिक, तांत्रिक, सामरिक आणि नैतिकदृष्ट्या आत्मनिर्भर आणि विकसित बनवणे हे आहे.

स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ केवळ परकीय राजवटीपासून मुक्ती नाही. स्वातंत्र्य तेव्हाच अर्थपूर्ण होईल, जेव्हा प्रत्येक नागरिक भीती, वंचितपणा, निरक्षरता, बेरोजगारी, भेदभाव आणि संधींच्या असमानतेपासून मुक्त होईल. जेव्हा व्यक्ती आपल्या हक्कांसोबतच आपली कर्तव्येही समजून घेतात, जेव्हा लोकशाही केवळ निवडणुका जिंकण्याची आणि सरकार स्थापन करण्याची प्रक्रिया न राहता लोककल्याणाचे साधन बनते, जेव्हा राजकारणातील सेवा, सार्वजनिक जीवनातील पावित्र्य आणि समाजातील करुणा यांना महत्त्व दिले जाते. स्वातंत्र्याच्या पहिल्या पिढीने देशाला गुलामगिरीतून मुक्त केले; आजच्या पिढीला देशाला परावलंबित्व, मागासलेपणा आणि हीनतेतून मुक्त करायचे आहे. गेल्या काही वर्षांत भारताच्या प्रवासात एक महत्त्वपूर्ण बदल दिसून येत आहे. लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी आत्मनिर्भरता, नवोपक्रम आणि युवाशक्तीच्या महत्त्वाचा वारंवार उपदेश केला आहे. आपल्या २०२५च्या स्वातंत्र्य दिनाच्या भाषणात, त्यांनी विशेषत: तरुण शास्त्रज्ञ, अभियंते, प्रतिभावान तरुण आणि संशोधकांना आवाहन केले आणि भारत स्वत:च्या लढाऊ विमानांसाठी जेट इंजिन का तयार करू शकत नाही, असा प्रश्न विचारला. त्यांनी भारतीय प्रतिभेला सेमीकंडक्टरपासून अंतराळ, जैवतंत्रज्ञान आणि संरक्षण क्षेत्रापर्यंत आपल्या क्षमतेच्या जोरावर प्रगती करण्याचे आवाहन केले. त्यांनी तरुणांच्या कल्पना दडपण्याऐवजी त्यांना संधी देण्याची आणि त्यांच्या नवोपक्रमाला राष्ट्रउभारणीशी जोडण्याची गरज असल्याचे सांगितले. हा बदल केवळ भाषणांपुरता मर्यादित नाही. आज, लहान शहरे, गावे आणि खेड्यांमधून उदयास येणारी प्रतिभा स्टार्टअप्स, अवकाश, क्रीडा, विज्ञान, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि उत्पादन या क्षेत्रांमध्ये आपला ठसा उमटवत आहे. पंतप्रधानांनी लाल किल्ल्यावरून यावरही जोर दिला की, भारताच्या तरुणांनी देशाला जगातील आघाडीच्या स्टार्टअप परिसंस्थांमध्ये स्थान मिळवून दिले आहे आणि अनेक लहान शहरे व ग्रामीण भागांतील तरुण नवीन तांत्रिक शक्यता निर्माण करत आहेत. २०२६ला त्यांनी मोफत आॅनलाइन कोचिंग क्लास, आॅलिंपिकचे स्वप्न आणि बरेच काही सुचवले आहे हे फार लक्षणीय आहे.

आत्मनिर्भर भारत हे या बदलत्या मानसिकतेचे फळ आहे. आत्मनिर्भरतेचा अर्थ जगापासून स्वत:ला वेगळे करणे नव्हे, तर जगाच्या बरोबरीने उभे राहून स्वत:च्या सामर्थ्याच्या आधारावर स्पर्धा करणे हा आहे. भारताला आता केवळ एक आयात करणारा महाकाय देश म्हणून राहायचे नाही; तो जगासाठी एक उत्पादन, नवोपक्रम आणि निर्यात करणारा देश बनत आहे. मोबाइल फोन, इलेक्ट्रॉनिक्स, आॅटोमोबाइल, औषधनिर्माण, संरक्षण उपकरणे, अवकाश तंत्रज्ञान आणि डिजिटल सेवा या क्षेत्रांमधील भारताच्या क्षमतांमध्ये सातत्याने वाढ झाली आहे. पेट्रोलियम-व्यतिरिक्त वस्तूंच्या निर्यातीनेही नवीन विक्रम प्रस्थापित केले आहेत, तर सेवा क्षेत्रात भारताची जागतिक स्पर्धात्मकता सातत्याने मजबूत झाली आहे. आत्मनिर्भरतेचे सर्वात प्रभावी चित्र संरक्षण क्षेत्रात दिसून येते. भारताला एकेकाळी जगातील सर्वात मोठ्या शस्त्र आयातदारांपैकी एक मानले जात होते, परंतु आता स्वदेशी उत्पादन आणि संरक्षण निर्यात या दोन्हींमध्ये लक्षणीय वाढ झाली आहे. २०२५-२६ या आर्थिक वर्षात, भारताची संरक्षण निर्यात मागील वर्षाच्या २३,६२२ कोटी रुपयांच्या तुलनेत ६२.६६ टक्क्यांनी वाढून ३८,४२४ कोटी रुपयांच्या विक्रमी पातळीवर पोहोचली. हे परिवर्तन दर्शवते की, भारत आता केवळ स्वत:च्या सुरक्षेच्या गरजा पूर्ण करत नाही, तर जगभरातील देशांना संरक्षण साहित्य पुरवण्याची क्षमताही प्राप्त करत आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, भारताने जवळपास ८० देशांना दारुगोळा, शस्त्रे, उपप्रणाली, प्रणाली आणि महत्त्वपूर्ण घटकांची निर्यात केली आहे. संरक्षण निर्यात, जी २०१३-१४ मध्ये केवळ ६८६ कोटी रुपये होती, ती २०२४-२५ मध्ये २३,६२२ कोटी रुपयांवर पोहोचली आहे— एका दशकात जवळपास ३४ पटींची वाढ. ‘मेक इन इंडिया’पासून ‘मेक फॉर द वर्ल्ड’पर्यंतच्या प्रवासाचा हा एक प्रभावी पुरावा आहे. एनडीए सरकारने काय केले असे विचारणाºयांना हे फार मोठे उत्तर आहे.

परंतु आत्मनिर्भर भारताची खरी कसोटी केवळ अर्थव्यवस्था आणि तंत्रज्ञानात नाही. आपल्याला असा भारत घडवायचा आहे जो आत्मनिर्भर असूनही आत्मसंयमी, शक्तिशाली असूनही संवेदनशील आणि आधुनिक असूनही आपल्या संस्कृती व नैतिक मूल्यांमध्ये रुजलेला असेल. विकासाचे अंतिम ध्येय मानवी प्रतिष्ठा आणि समाजात शांतता हे आहे. जर तंत्रज्ञान प्रगत झाले पण माणुसकी कमी झाली. जर समृद्धी वाढली, पण करुणा कमी झाली, जर हक्कांची मागणी वाढली पण कर्तव्याची जाणीव कमी झाली, तर स्वातंत्र्य अपूर्ण राहील. आपण अजूनही गरिबी, बेरोजगारी, असमानता, भ्रष्टाचार, सामाजिक तणाव, हिंसाचार, पर्यावरणीय संकट आणि डिजिटल आव्हानांना तोंड देत आहोत. असमानतेसारखी आव्हाने कायम आहेत. त्यामुळे, स्वातंत्र्य दिन हा केवळ कर्तृत्वाचा उत्सव नसून, उणिवा ओळखून त्या दूर करण्याची प्रतिज्ञासुद्धा आहे. आपण अशी नागरी संस्कृती विकसित केली पाहिजे, ज्यात सत्य, पावित्र्य, सहिष्णुता, शिस्त, परस्पर आदर आणि राष्ट्रीय हित यांना सर्वोच्च स्थान असेल. लोकशाही केवळ संसद किंवा सरकारमुळे मजबूत होत नाही; ती तिच्या नागरिकांच्या चारित्र्यामुळे मजबूत होते. लोकशाहीसाठी एक मजबूत संसद, एक सशक्त समाज आणि जबाबदार नागरिक आवश्यक आहेत. २०४७ला असाच भारत घडवण्याचे ध्येय पंतप्रधान मोदींनी दाखवले आहे. या मार्गात काही अर्बन नक्षली आणि परकीय शक्तींच्या मदतीवर नाचणारे विरोधक अडथळे आणण्याचा प्रयत्न करतील. पण ते हाणून पाडण्याचे आव्हान विकसित भारताला स्वीकारावे लागेल.

सक्षम आणि प्रबळ विरोधीपक्ष तयार झाला पाहिजे

आज भारतीय स्वातंत्र्याचा ८० वा वर्धापन दिन आहे. सध्या हयात असलेल्या लोकांपैकी ९५ टक्के लोक हे स्वातंत्र्यानंतर जन्माला आलेले आहेत. परंतु या स्वातंत्र्यासाठी ज्यांनी बलिदान दिले, ज्यांनी आपले रक्त सांडले आणि जे घरापासून दुरावले त्यांचे स्मरण करणे हा कृतज्ञताभाव आहे. आजच्या दिवशी त्या हुतात्मे, स्वातंत्र्यसैनिकांचे स्मरण केल्याशिवाय खरा स्वातंत्र्याचा अर्थ आपल्याला कळणार नाही. आज आपण स्वतंत्र आहोत ते त्यांच्यामुळेच. त्यामुळे त्यांच्या ऋणात राहणे हे आपले कर्तव्य आहे. यावर्षीच्या स्वातंत्र्यदिनाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे स्वातंत्र्यासाठी ज्या गाण्याने प्रेरणा दिली त्या वंदे मातरम्ला राष्ट्रीय गीताचा दर्जा याचवर्षी मिळाला आहे. अशा परिस्थितीत स्वातंत्र्य मिळाले, पण सध्या स्वैराचार आणि अतिलोकशाही झालेली आहे. कोणीही काहीही बोलतो आहे, धिंगाणा घालतो आहे, याला स्वातंत्र्य नाही तर स्वैराचार म्हणावा लागेल. त्या भरकटलेल्या विरोधकांना त्यांची जागा दाखवावी लागेल तर या स्वातंत्र्याचा सन्मान करता येईल.

भारतीय स्वातंत्र्य दिवस प्रतिवर्षी १५ आॅगस्ट रोजी साजरा केला जातो. ब्रिटिश साम्राज्यापासून १५ आॅगस्ट १९४७ रोजी भारताला स्वातंत्र्य मिळाले. त्याच्या गौरवार्थ हा दिवस स्वातंत्र्य दिवस म्हणून देशभरात साजरा केला जातो. हा भारतातील एक राष्ट्रीय सण आहे. या दिवशी दिल्लीतील लाल किल्ल्यावरून ध्वजारोहण केले जाते. तसेच देशभरात अनेक ठिकाणी ध्वजारोहण, मिरवणुका व सांस्कृतिक कार्यक्रमांद्वारे हा दिवस साजरा केला जातो. याचे मोल समजून घेणे आवश्यक आहे, कारण आता आपल्याला स्वातंत्र्याकडून सुराज्याकडे वाटचाल करायची आहे, जगातील तिसºया क्रमांकाची अर्थव्यवस्था होत असताना स्वातंत्र्यासाठी बलिदान करणाºयांचे स्मरण आवश्यक आहे.

१७७०पासून जवळपास दीडशे वर्षे भारतावर इंग्रजांचे राज्य होते. १८व्या शतकापासूनच सर्व राजांना इंग्रजांनी आपल्या सैन्याच्या मदतीने ताब्यात ठेवले होते. १८५७च्या स्वातंत्र्य संग्रामानंतर ब्रिटिशांनी त्यांची व्यवस्था अजूनच शिस्तीची आणि कडक केली. १८८५ साली भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना झाली. त्यापूर्वीच ब्रिटिशांपासून या भारतीयांचे स्वत:चे असे राज्य असले पाहिजे ही गर्जना लोकमान्य टिळकांनी केली होती. स्वराज्याची हाक लोकमान्यांनी दिली होती. त्यानंतर २०व्या शतकात महात्मा गांधी यांनी अहिंसा बाळगत चले जाओ आंदोलन व अशी अनेक आंदोलने केली. परंतु अठराशे सत्तावन्नच्या क्रांतीत बळी गेलेले हजारो क्रांतिकारक, त्यानंतर ब्रिटिशांना जेरीस आणणारे आद्य क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके, चापेकर, सावरकर यांनी स्वराज्यासाठी अतोनात यातना सोसल्या होत्या, म्हणून आपल्याला स्वातंत्र्य मिळाले हे लक्षात घेतले पाहिजे.

आज अनेक ठिकाणी दे दी हमे आजादी बिना खङग बिना ढाल, साबरमती के संत तुने कर दिया कमाल, अशी गाणी लावली जातात, पण हातात शस्त्र घेऊन सशस्त्र क्रांती झाली आणि भगतसिंग, सुखदेव, राजगुरू, लाला लजपतराय अशा अनेकांनी रक्त सांडले म्हणूनच ही स्वातंत्र्याची मजा आपल्याला उपभोगता येते आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे. महात्मा गांधींनीही आपल्या परीने शांततेच्या मार्गाने ब्रिटिशांना विरोध केला. सविनय कायदेभंग चळवळीचे नेतृत्व केले. १९२९ साली लाहोरच्या सत्रात काँग्रेसने संपूर्ण स्वराज्याची घोषणा केली, त्यामागे लोकमान्य टिळकांचा विचार होता. १९३० साली काँग्रेसने निवडणुका जिंकल्या. त्यानंतर संपूर्ण स्वराज्यासाठी सर्व नेत्यांनी असहकार आंदोलन केले. १९४० साली मुस्लीम कार्यकर्ते हे हिंदूंपासून वेगळे झाले आणि त्यांनी आॅल इंडिया मुस्लीम लीगची स्थापना केली. दुसºया महायुद्धानंतर ब्रिटिशांना लक्षात आले की, आपल्याला भारतावरचे राज्य आणि युद्ध हे सांभाळता येणार नाही आहे. तसेच दुस‍ºया बाजूला भारतीय क्रांतिकाºयांचा जोर वाढत होता. ही गोष्ट कळल्यानंतर ब्रिटनच्या प्रधानमंत्र्यांनी जून १९४८ पर्यंत भारत पूर्णपणे स्वतंत्र करण्याची हमी दिली.

या असंख्य प्रयत्नांनंतर १५ आॅगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला. पण जाता जाता त्यांनी भारतावर अजून एक घाव घालत भारताचे पाकिस्तान आणि भारत असे दोन तुकडे पाडले. पाकिस्तानी भागात राहणा‍ºया अनेक शिखांना त्यांचे घरदार, पैसा सोडून यावे लागले. अनेक लोक यामध्ये मारलेही गेले. १९०५ साली इंग्रजांनी बंगालची फाळणी केली होती. तेव्हा लाला लजपतराय, बिपिनचंद्र पाल, बाळ गंगाधर टिळक या लाल बाल पाल या त्रिकुटाने पंजाब, बंगाल आणि महाराष्ट्रातून कडाडून विरोध करून ही फाळणी मागे घेण्यास लावली होती. त्यामुळे ब्रिटिशांनी सूडबुद्धीने भारताचे तुकडे करायचेच हे धोरण ठरवले होते. त्याचाच एक भाग पाकिस्तानची निर्मिती आणि भारताची फाळणी हा होता. पंजाबचा काही भाग पाकिस्तानात गेला. बंगालचा काही भाग पाकिस्तानात गेला. या ब्रिटिशांच्या क्रूर आणि सुडाच्या सत्तेपासून भारतीयांना स्वातंत्र्य मिळाले, पण सुराज्य मात्र मिळाले नाही. त्यामुळे आजच्या स्वातंत्र्य दिनानिमित्ताने देशात सुराज्य स्थापन होईल अशी अपेक्षा करण्याची वेळ आलेली आहे.

स्वतंत्र भारत हा २६ जानेवारी १९५० रोजी प्रजासत्ताक राष्ट्र झाला. भारताचे संविधान तयार करण्यात भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा मोलाचा वाटा आहे. स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू, पहिले राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद होते. रवींद्रनाथ टागोर यांनी लिहिलेले जन गण मन हे भारताचे राष्ट्रगीत तर बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी लिहिलेले वंदे मातरम् हे राष्ट्रीय गीत म्हणून संबोधण्यात आले.

पण आता ८० वर्षांनंतर स्वातंत्र्याचा स्वैराचार सुरू असताना सुराज्यासाठी प्रयत्न करण्याची वेळ आलेली आहे. रोजगार, आरोग्य, किमान सुविधा आणि देशाची प्रगती यासाठी सार्वत्रिक प्रयत्न यशस्वी होण्यासाठी शासन आणि प्रशासनातील भ्रष्टाचार कमी झाला पाहिजे. दप्तर दिरंगाई थांबली पाहिजे हीच अपेक्षा यानिमित्ताने करावी लागेल. अमेरिकेच्या टॅरिफ वॉरमध्ये आपल्याला फटका बसू नये यासाठी स्वदेशी वस्तूंची खरेदी करणे हा एक उपाय आहे. भारतीय लोकशाहीच्या रक्षणासाठी सक्षम आणि अभ्यासू विरोधी पक्ष निर्माण करणे हे या स्वातंत्र्यदिनाचे उद्दिष्ट असावे.