नव्या युगातील वसाहतवाद

आजकाल तरुण दिवसभरात रील्स पाहण्यात किती वेळ घालवतात याचा विचार करण्याची वेळ आली आहे. बहुतेक तरुण सरासरी दोन ते चार तास रील पाहतात. या रील्सचे व्यसन इतके वाढले आहे की, अनेकांना ते जाणवतही नाही. अंगठा आपोआप फिरत राहतो. पूर्वी तंबाखूत चुना मिसळ्याच्या सहजतने अंगठा डबीत जायचा तसे आता मोबाइलमध्ये होताना दिसत आहे.

पण या समस्येचे मूळ हे आहे की, लाखो तरुण दररोज असे काही पाहण्यात तासन्तास घालवत आहेत, जे त्यांनी मुद्दाम पाहिलेले नाही. बेन अँड कंपनीच्या एका अभ्यासानुसार, अंदाजे ६० कोटी भारतीय शॉर्ट व्हिडीओ पाहतात आणि सक्रिय वापरकर्ते दिवसाला ५५ ते ६० मिनिटे घालवतात.

जर ६० कोटी लोक दिवसातून एक तास जरी देत ​​असतील, तर आपण आपल्या अंगठ्यांनी स्क्रोल करत अंदाजे ६८,००० मानवी वर्षे वाया घालवत आहोत. ज्या देशाची निम्मी लोकसंख्या २५ वर्षांखालील आहे, तिथे राष्ट्रीय उत्पादकता आणि मानसिक आरोग्यासाठी ही एक स्वाभाविकपणे गंभीर समस्या आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे.

विज्ञान या चिंतेची पुष्टी करते. दर १५-३० सेकंदांनी बदलणारे रील्स मेंदूला भावनांच्या रोलरकोस्टरवर घेऊन जातात. एका क्षणी हास्य, पुढच्याच क्षणी राग, मग संगीत आणि मग दु:खद घटना. मानसशास्त्रज्ञ याला भावनिक ‘मायक्रो-शॉक’ म्हणतात, ज्यामध्ये डोपामाइन प्रणाली जुगाराच्या मशीनप्रमाणे वारंवार उत्तेजित होते.

चीनमधील झेजियांग विद्यापीठाच्या एका MRI अभ्यासानुसार, या रील्स मेंदूतील व्यसनाशी संबंधित केंद्रांना सक्रिय करतात, ज्यामुळे आत्म-नियंत्रण कमकुवत होते. प्राध्यापक ग्लोरिया मार्क यांच्या संशोधनानुसार, २००४ मध्ये सरासरी स्क्रीन टाइम अडीच मिनिटे होता, पण आता तो फक्त ४७ सेकंद आहे. ज्या संस्कृतीने ध्यान आणि एकाग्रतेला विज्ञानाचा दर्जा दिला, तीच संस्कृती आज आपल्या तरुण पिढीचे लक्ष हरवत असल्याचे आणि त्याचा लिलाव होत असल्याचे पाहत आहे.

आता खरा प्रश्न हा आहे की, आपली मुले काय पाहतील हे कोण ठरवते? मुले नाही, पालक नाही, शिक्षक नाही, सरकारही नाही. हे निर्णय परदेशी सर्व्हरवर बसलेल्या अल्गोरिदमद्वारे घेतले जातात, ज्यांचे ध्येय प्रेक्षकांना शक्य तितका वेळ स्क्रीनला खिळवून ठेवणे हे आहे. येथे आपण त्या उत्पादकांना आणि निर्मात्यांना सलाम केला पाहिजे जे अर्थपूर्ण सामग्री तयार करत आहेत. काही जण लहान शहरांतील मुलांना भौतिकशास्त्र शिकवत आहेत, तर काही जण शेतकºयांपर्यंत नवीन तंत्रज्ञान पोहोचवत आहेत. हे खरे राष्ट्रनिर्माते आहेत, पण आपली सर्वात मोठी चूक ही आहे की आपण बुद्धिमत्तेला महत्त्व दिलेले नाही.

ज्ञानाला नव्हे, तर मनोरंजनाला रंगमंच आणि प्रसिद्धी दिली जात आहे. त्यामुळेच तरुण पिढी त्यांच्याकडे कमी आकर्षित होते. डॉ. कलाम हे याचेच उदाहरण होते की, एक शास्त्रज्ञसुद्धा तरुणांचा सुपरस्टार बनू शकतो. पण असा आवाज किती लोकांपर्यंत पोहोचतो आणि सर्वाधिक कमाई कोण करेल, हे आपल्या नियंत्रणाबाहेरच्या अल्गोरिदमद्वारे ठरवले जाते. जेव्हा परदेशी नियंत्रक लाखो तरुणांचे लक्ष आणि आकांक्षा ठरवतात, तेव्हा ती भारतीय मानसिकतेची गुलामगिरी असते. ही नव्या युगातील वसाहतवाद आहे.

याचा पुरावा हवा असेल, तर एकाच कंपनीच्या दोन रूपांचा विचार करा. टिकटॉकची मालक कंपनी बायटडान्स चीनमध्ये त्याच अ‍ॅपची डौयिन नावाची देशांतर्गत आवृत्ती चालवते. तिथे १४ वर्षांखालील मुलांना दिवसातून फक्त ४० मिनिटे मिळतात, अ‍ॅप रात्री १० ते सकाळी ६ पर्यंत बंद असते आणि त्यातील फीड विज्ञान, वारसा आणि इतिहासावर केंद्रित असते. हीच कंपनी उर्वरित जगासाठी अधिक आकर्षक आवृत्ती उपलब्ध करून देते.

ट्रिस्टन हॅरिस यांनी याला आपल्या मुलांसाठी पालक, जगातील मुलांसाठी अफू म्हटले आहे. एका सर्वेक्षणात असे आढळून आले आहे की, अमेरिकन किशोरवयीन मुले इन्फ्लुएन्सर बनण्याचे स्वप्न पाहतात, तर चिनी किशोरवयीन मुले अंतराळवीर बनण्याचे स्वप्न पाहतात. स्पष्टपणे, ज्यांच्या हातात सूत्रे असतात, तेच आपले प्राधान्यक्रम ठरवतात.

मात्र, जग या वाढत्या धोक्याबद्दल जागे होत आहे. आॅस्ट्रेलियाने १० डिसेंबर २०२५ पासून इन्स्टाग्राम, यूट्युब आणि टिकटॉकसह दहा प्लॅटफॉर्मवर १६ वर्षांखालील मुलांच्या खात्यांवर बंदी घातली आहे आणि अंदाजे २७५ कोटी रुपयांचा दंड आकारला आहे. जवळपास ५० लाख खाती बंद करण्यात आली आहेत, तरीही दहापैकी आठ मुले कोणत्या ना कोणत्या मार्गाने प्रवेश मिळवतच आहेत. यावरून हे सिद्ध होते की, केवळ त्यांना लॉक करणे पुरेसे नाही; पायाभूत सुविधांमध्येही बदल होणे आवश्यक आहे.

युरोपियन युनियन प्रोफाइलिंग-मुक्त फीड्स अनिवार्य करते. चीनमध्ये २०२२ पासून अल्गोरिदमची सरकारी नोंदणी आवश्यक आहे आणि आम्ही २०२० मध्ये टिकटॉकवर बंदी घालण्याचे धाडस दाखवले आणि आता डीपीडीपी कायद्याचे कलम ९(३) मुलांचे प्रोफाइलिंग आणि लक्ष्यित जाहिरातींना प्रतिबंधित करते, परंतु त्याची अंमलबजावणी मे २०२७ मध्ये होणार आहे. कायदा मंजूर झाला आहे, परंतु त्याची अंमलबजावणी करणे आणि त्याला प्रभावी व परिणामकारक बनवणे ही खरी कसोटी आहे.

आता आपण काय करायला हवे? सर्वप्रथम, कलम ९(३)ची अंमलबजावणी त्वरित आणि कठोरपणे केली पाहिजे. कोणत्याही प्लॅटफॉर्मने आपल्या अल्गोरिदमचे स्वतंत्र आॅडिट करावे आणि प्रत्येक वापरकर्त्याला नॉन-अल्गोरिदमिक डायरेक्ट फीडचा पर्याय द्यावा. भारतात काय प्रदर्शित करायचे हे परदेशी गणिताने नव्हे, तर भारतीय नियमांनी ठरवले पाहिजे. दुसरे म्हणजे, चीन आणि आॅस्ट्रेलियाने केल्याप्रमाणे अल्पवयीन मुलांसाठी वेळेची मर्यादा, रात्रीचा ब्रेक आणि वयाची पडताळणी यासह ‘युथ मोड’ अनिवार्य केला पाहिजे. तिसरे म्हणजे बुद्धिमत्तेला प्राधान्य आणि फायदे दोन्ही दिले पाहिजेत.

सर्वोत्कृष्ट शैक्षणिक निर्मात्यांना राष्ट्रीय व्यासपीठ मिळाले पाहिजे आणि अल्पवयीन मुलांच्या फीडमध्ये किमान प्रमाणात शैक्षणिक सामग्री असली पाहिजे. सरकारने दूरसंचार कंपन्यांसोबत मिळून ‘शिका आणि कमवा’ मॉडेल लागू केले पाहिजे. विज्ञान, परीक्षेची तयारी आणि कौशल्यविषयक सामग्री पाहण्यासाठी डेटा स्वस्त किंवा विनामूल्य झाला पाहिजे. ज्ञान मिळवणे हे मनोरंजनापेक्षा नेहमीच स्वस्त असले पाहिजे. चौथे म्हणजे बदलाची सुरुवात घरातून झाली पाहिजे. जेवताना आणि अभ्यास करताना स्क्रीन-फ्री तास, साप्ताहिक ‘डिजिटल उपवास’ आणि व्हिडीओ-आधारित कार्यक्रम.शाळांमध्येही एकाग्रतेचा सराव केला पाहिजे.

डॉ. कलाम म्हणायचे की, तरुण पिढीची प्रज्वलित मने ही पृथ्वीवरील सर्वात शक्तिशाली संपत्ती आहेत. आज, या मनांना प्रज्वलित करण्याची किल्ली परकीय अल्गोरिदमच्या हातात पडत आहे. आपण ही किल्ली परत मिळवली पाहिजे, जेणेकरून स्क्रीन आपल्या तरुणांसाठी जगाकडे पाहण्याची एक खिडकी बनेल, त्यांना बांधून ठेवणारी बेडी नव्हे.

दशक पहिला : समास सहावा : श्रोतेजनस्तवन

समर्थ रामदास स्वामी यांचा दासबोध हा अत्यंत अद्भूत असा ग्रंथ आहे. यामध्ये त्यांनी श्रोत्यांचाही विचार केला आहे. वाचक आणि श्रोता हा अत्यंत महत्त्वाचा असतो. जे काही लिहिले आहे ते वाचणारे आणि ऐकणारे कोणी असेल तर त्या लिहिण्याला अर्थ आहे. म्हणूनच त्यांनी श्रोत्यांचेही स्तवन केलेले आहे. समर्थ म्हणतात की, हा ग्रंथ श्रावण करण्यास किती थोर श्रोते बसले आहेत ते ऐका. आता दासबोध ऐकायला बसलेल्या श्रोत्यांना मी वंदन करतो. भक्त, ज्ञानी, संत, सज्जन, विरक्त, योगी, गुणसंपन्न आणि सत्यवादी असे हे श्रोते आहेत.

पहिल्या दशकातील या सहाव्या समासात समर्थ म्हणतात की, एक जण सत्त्वगुणाचा समुद्र तर दुसरा विलक्षण बुद्धिमान, तर तिसरा शब्दरत्नांची जणू खाणच आहे. त्याच्यापाशी शब्दांचे अपार भांडार भरलेले आहे. कोणी असे की वक्ता जे बोलेल त्याचा अर्थ बरोबर समजून रस घेणारे, तर कोणी असे आहेत की प्रसंग पडला असता उत्तम वक्तृत्व गाजविणारे, तर कोणी असे अत्यंत निश्चित मताचे की कोणतीही शंका फेटाळून टाकणारे. कोणी ईश्वराचे अवतारच वाटतात. कारण ज्ञान साठवण्याची त्यांच्या बुद्धीची शक्ती अफाटच असते. प्रत्यक्ष देवच सभेत येऊन बसले आहेत असे वाटते. असे श्रोते पाहिले म्हणजे वाटते की, मूर्तिमंत शांती असलेली आणि सत्त्वगुणाने भरलेली ऋषिमंडळी सभेला आली असून, त्यांच्यामुळे सभा शोभून दिसते. श्रोत्यांना किती श्रेष्ठ मानले आहे, समर्थांनी येथे हे दिसून येते.

स्वामी म्हणतात की, त्यांच्या अंत:करणात वेदांचा खरा अर्थ सहजपणे वावरतो, त्यांच्या तोंडांत म्हणजे जिभेवर सरस्वती खेळते. काव्य, नाटक, कथा, इत्यादी साहित्य प्रकारांवर ते भाषण करू लागले तर प्रत्यक्ष बृहृस्पतीसारखे वाटतात. ते अग्निसारखे पवित्र असतात तर स्फूर्तिरूपी किरणांचे सूर्यच वाटतात. ज्याप्रमाणे सूर्यापासून प्रकाश किरणे अखंड बाहेर पडतात, त्याचप्रमाणे त्यांची स्फूर्ती सदैव जागी असते. त्यांचे ज्ञान इतके अमर्याद असते की, त्यांच्या दृष्टीने आपले हे विश्व अगदीच क्षुल्लक समजले जाते. सदैव सगळीकडे त्यांचे लक्ष असते. त्यांना त्रिकाळाचे ज्ञान असते. ते आत्मज्ञानी असून, सदैव अत्यंत अभिमानरहित असतात. सर्वज्ञ असल्यामुळे त्यांच्या नजरेखालून गेले नाही असे जगात काही उरत नाही. दृश्य आकार घेतलेल्या यच्चयावत वस्तू त्यांनी मनाने पाहिलेल्या असतात. श्रोत्यांची फार मोठी महती येथे समर्थ सांगतात.

समर्थ म्हणतात की, आपण अगदी विचार करून जे काही सांगायला जावे तर ते या श्रोते मंडळींना आधीच माहीत असते. असा अनुभव येतो. मग आपल्याकडे ज्ञातेपणा घेऊन त्यांच्यापुढे नवीन काही कसे सांगता येणार?

परंतु असे असूनही हा दासबोध आपण का सांगत आहोत हे सांगताना समर्थ म्हणतात की, भाग्यवान व ऐश्वर्य संपन्न पुरुष आपल्यासमोर जे येईल त्याचा अव्हेर करीत नाहीत. ते गुणग्राही असतात, प्रत्येकातील गुणांचे सेवन करतात. त्याचप्रमाणे दासबोधाचे श्रोते अत्यंत गुणग्राही असल्यामुळे मी मोकळेपणाने ग्रंथ सांगत आहे. ऐश्वर्य संपन्न पुरुष नेहमी उत्तम उत्तम पक्वान्ने सदा सेवन करतात. पण तोंडाची चव पालटण्याकरिता व पक्वान्नांची रुची राहण्याकरिता मधूनमधून ते साधे अन्न खातात. त्याचप्रमाणे नेहमी संस्कृत वेदांतवाड्‍:मय सेवन करणा‍ºयांनी माझा हा प्राकृत किंवा मराठी ग्रंथ केवळ रुचिपालट होण्यासाठी वाचावा. परमेश्वराची यथासांग पूजा करणे कठीण आहे हे खरे. तरी पण आपल्या शक्तीप्रमाणे आपण मनापासून त्याची पूजा करतोच. त्याची पूजा कठीण म्हणून ती करूच नये असे कोणी कुठे सांगत नाही.

हा दासबोध लिहिताना रामदास स्वामींनी घेतलेली नम्र भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. ते म्हणतात की, त्याचप्रमाणे माझे श्रोते केवळ परमेश्वरस्वरूपच आहेत. मी वाचेने दुर्बल आहे. माझी वाचा जे बडबडेल त्या ओबडधोबड शब्दांनी श्रोतेरूप परमेश्वराची पूजा मी करण्याचा प्रयत्न करतो. वास्तविक मी कसा आहे ते पाहा. माझ्यापाशी पद्धतशीर अभ्यासाने येणारी विद्वत्ता नाही, कला नाही की चातुर्य नाही. मला व्यवस्थित मांडणी केलेला ग्रंथ लिहिता येत नाही. माझ्यापाशी भक्ती, ज्ञान व वैराग्य नाही. मला सुंदर शब्दरचना करता येत नाही. माझा वाड्‍:मयप्रकार हा असा आहे. पण पूजा करणाºयाच्या प्रेमाचा रस ईश्वर सेवन करतो. म्हणून मी स्वस्थपणे ग्रंथ लिहिण्यास प्रवृत्त झालो. माझ्या शब्दरचनेकडे तो पाहणार नाही.

त्यानंतर संतरूपी श्रोत्यांना अत्यंत नम्रपणे पण आपलेपणाने समर्थ विनंती करतात की, तुम्ही श्रोते प्रत्यक्ष परमात्मस्वरूप आहात. तुमच्यापुढे माझी विद्वत्ता केव्हाही अपुरी पडेल. मी मंदबुद्धी आहे, माझे विचार प्रगल्भ नाहीत. मी तुमच्याशी सलगीने एखाद्या थोर माणसाचा मुलगा मूर्ख असला तरी जगात त्याला मोठेपणा मिळतो. त्याच न्यायाने मी हिनदीन असलो तरी तुमचा आहे. म्हणून मी तुमच्याशी इतक्या निकटपणे वागतो. वाघ आणि सिंह या भयंकर प्राण्यांना पाहून लोक घाबरून जातात. पण त्यांची पिल्ले नि:शंकपणे त्यांच्यासमोर खेळतात. त्याचप्रमाणे मी तुम्हा संतांचे लेकरू आहे. तुमच्यापुढे दासबोध सांगतो आहे. तुम्ही माझी काळजी घ्याल यात शंकाच नाही.

रामदास स्वामी अखेरीस म्हणतात की, आपले पोर काही वावगे बोलले तर मायबापांना ते सांभाळून न्यावे लागते. तसे करा म्हणून त्यांना सांगावे लागत नाही. तसे दासबोध सांगताना मी जर काही वावगे बोललो तर तुम्ही संत आपणहून ते संभाळून घ्याल हे सांगणे नलगे. माझ्या सांगण्यात जे उणे पडेल ते तुम्ही आपोआप मला संभाळून न्याल. कारण जेथे प्रेम असते, तेथे मन स्वाभाविकपणे असे वागते. माझ्या मनातील हेतू तुम्ही आपल्या मनाने ओळखावा आणि जे योग्य असेल ते करावे. पुढे येणारा विषय मनापासून लक्ष देऊन ऐकावा अशी हा दासांचा दास रामदास तुमची प्रार्थना करतो.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

धोरणात्मक निर्णयांमध्ये युवकांचा वाढलेला सहभाग

आजचे युवक हे उद्याचे प्रौढ आणि भविष्यातील ज्येष्ठ आहेत. त्यांच्या वर्तमान आणि भविष्यासाठीच्या धोरणात्मक निर्णयांमध्ये त्यांचा सहभाग असला पाहिजे. युवक हा समाजाचा एक मोठा आणि शक्तिशाली घटक आहे. सत्ता आपला मार्ग स्वत:च शोधते. जर सत्तेचा योग्य वापर केला नाही तर ती विनाशकारी ठरू शकते, जरी त्यासाठी समाजाला किंवा देशाला मोठी किंमत मोजावी लागली तरी. गेल्या काही काळापासून देशात विद्यार्थी आणि तरुणांच्या आंदोलनांची लाट आली आहे. दिल्लीतील जंतरमंतर येथील बेबंद, अश्लील आणि हिंसक निदर्शने पूर्वनियोजित असली तरी, त्यात अनेक निरपराध विद्यार्थी आणि तरुणांनी सहभाग घेतला होता. याउलट रांचीचे अहिंसक विद्यार्थी आंदोलन एक आदर्श म्हणून कायम राहील. या दोन्ही आंदोलनांचे पडसाद लहान शहरांमध्येही उमटले, परंतु तरुणांना हे समजले आहे की, केवळ एका मंत्र्याच्या राजीनाम्याने त्यांच्या मूळ समस्या सुटणार नाहीत. दोष व्यवस्थेत आहे आणि म्हणूनच उपाय सत्ता बदलण्यात नसून व्यवस्था बदलण्यात आहे. पण व्यवस्था कशी बदलणार?

कोणतेही सरकार आले किंवा गेले तरी, मंत्री, खासदार आणि आमदारांचा भ्रष्टाचार, सरकारी कार्यालये आणि पोलिसांमधील उघड लाचखोरी, घराणेशाही आणि जातीयवाद बोकाळलेलाच राहतो. सत्तेवर येणारा पक्ष निष्पक्ष, न्याय्य आणि पारदर्शक निर्णयांना वाव देणारी व्यवस्था निर्माण करत नाही. सर्व पक्ष जनहिताच्या नावाखाली स्वत:च्या स्वार्थाचा पाठपुरावा करतात. विद्यार्थी आणि तरुणांच्या घुसमटीचे आणि संतापाचे हेच मूळ कारण आहे. देशाने तरुण आणि विद्यार्थ्यांची अनेक आंदोलने पाहिली आहेत. स्वातंत्र्यलढ्यादरम्यान, मोठ्या संख्येने तरुण आणि विद्यार्थ्यांनी असहकार आंदोलन (१९२०), सविनय अवज्ञा आंदोलन (१९३०) आणि भारत छोडो आंदोलन (१९४२) यांमध्ये भाग घेतला होता. ध्येय उदात्त होते, पण नेतृत्व गांधीजींच्या परिपक्व हातात होते. आपली ध्येये साध्य झाल्यावर तरुण पांगले आणि त्यांनी आपले भविष्य सुरक्षित करण्यावर व शिक्षणावर लक्ष केंद्रित केले. त्यांनी स्वत:ला सत्ता आणि निर्णय प्रक्रियेपासून दूर केले.

दुसरे मोठे विद्यार्थी/तरुण आंदोलन, समाजवादी नेते जयप्रकाश नारायण (जेपी) यांच्या नेतृत्वाखाली १९७४ मध्ये बिहारमध्ये महागाई, बेरोजगारी आणि गैरकारभाराविरोधात सुरू झाले आणि त्याला ‘संपूर्ण क्रांती’ म्हटले गेले. हे आंदोलन काँग्रेस आणि इंदिरा गांधी यांच्या गैरकारभार, हुकूमशाही आणि घटनाबाह्य कारवायांविरुद्ध होते. हे मोडून काढण्यासाठी तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी १९७५ मध्ये आणीबाणी लादली. त्यांनी विरोधी नेत्यांना तुरुंगात टाकले, प्रसारमाध्यमांवर निर्बंध लादले आणि अनेक तरुणांची नसबंदी केली, ज्यामुळे समाजात भीतीचे अभूतपूर्व वातावरण निर्माण झाले. या चळवळीतून चंद्रशेखर, कृष्णकांत, मोहन धारिया आणि रामधन यांच्यासारखे नेते उदयास आले.

या चळवळीमुळे १९७७ मध्ये जनता पक्षाचे सरकार स्थापन झाले, परंतु वैचारिक मतभेदांमुळे एकजूट राजकीय शक्तींचे विघटन झाले आणि तरुण पुन्हा आपल्या अभ्यासाकडे वळले. तिसरे युवा-विद्यार्थी जनआंदोलन, सामाजिक कार्यकर्ते अण्णा हजारे यांच्या नेतृत्वाखाली २०११ मध्ये काँग्रेस सरकारच्या भ्रष्टाचाराविरोधात आणि भ्रष्टाचार रोखण्यासाठी लोकपालच्या मागणीसाठी झाले. हे आंदोलन दिल्लीत झाले असले तरी, त्याने देशातील तरुणांमध्ये अभूतपूर्व जागृती निर्माण केली. दुर्दैवाने अरविंद केजरीवाल यांच्यासारख्या स्वार्थी मतलबी नेत्यांनी अण्णा हजारे यांना बाजूला सारून आम आदमी पक्षाची स्थापना केली, ज्याने १० वर्षांहून अधिक काळ दिल्लीवर राज्य केले आणि भ्रष्टाचाराचे नवीन मापदंड प्रस्थापित केले. तरुणांची पुन्हा एकदा फसवणूक झाली. या तीनही आंदोलनांचे नेतृत्व गांधी, जेपी आणि अण्णा हजारे यांच्याकडे होते, ज्यांना सक्रिय राजकारणात येण्याची कोणतीही महत्त्वाकांक्षा नव्हती.

‘झुरळ जनता पक्षा’च्या तथाकथित ‘जेन-झी’ आंदोलनाचे नेतृत्व परदेशातून अचानक प्रकट झालेल्या अभिजीत दीपके यांनी इंटरनेट माध्यमांद्वारे केले. ‘जेन-झी’च्या नावाखाली चालवलेले हे आंदोलन, भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांच्या विरोधात होते. आंबेडकरांनी २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान सभेतील आपल्या अंतिम भाषणात म्हटले होते, ‘आपण आता क्रांतीच्या हिंसक पद्धती सोडून दिल्या पाहिजेत. आपण सविनय कायदेभंग, असहकार आणि सत्याग्रह यांसारख्या असंवैधानिक पद्धतीही सोडून दिल्या पाहिजेत. जेव्हा समस्या सोडवण्यासाठी घटनात्मक मार्ग उपलब्ध नव्हते, तेव्हा अशा असंवैधानिक पद्धती योग्य ठरत होत्या, परंतु जेव्हा घटनात्मक मार्ग उपलब्ध असतात, तेव्हा अशा असंवैधानिक पद्धतींना कोणतेही समर्थन नसते. डॉ. आंबेडकरांच्या सल्ल्याविरुद्ध जाऊन विरोधी पक्षांनी राजकीय फायद्यासाठी अशा आंदोलनांना पाठिंबा दिला. अनेक भोळे विद्यार्थी सीजेपी आणि विरोधी पक्षांच्या जाळ्यात अडकले. वास्तविक पाहता, तरुणांचा संताप एका ७५ वर्षे जुन्या, सडलेल्या व्यवस्थेवर होता, जिथे शिक्षण आणि रोजगारात श्रम, प्रतिभा आणि गुणवत्तेचे स्थान संकुचित होत आहे, तर दुसरीकडे राजकीय हस्तक्षेप, घराणेशाही, भ्रष्टाचार आणि अकार्यक्षमता निवडुंगाप्रमाणे वाढत आहेत.

आज, राजकीय पक्ष तरुणांशी संवाद साधत आहेत. हे स्वागतार्ह आहे, परंतु पूर्वी सत्तेत राहिलेले पक्षही आता आरोपीच्या पिंजºयात उभे राहतील. तरुण त्यांना प्रश्न विचारतील आणि त्यांच्या गैरकारभाराची आठवण करून देतील. केवळ संवादापुरते मर्यादित न राहता, पक्षांनी सत्ता संरचना, धोरणनिर्मिती, विकास, सुशासन आणि प्रशासनामध्ये तरुणांचा सहभाग सुनिश्चित केला पाहिजे. भूतकाळात विद्यापीठे आणि महाविद्यालयांमधील विद्यार्थी संघटनांवर अराजकतावादी आणि राजकीय घटकांनी ताबा मिळवल्यामुळे केवळ शैक्षणिक वातावरणच दूषित झाले नाही, तर पात्र आणि गंभीर तरुणांनाही दुर्लक्षित केले गेले. राजकारणात प्रवेश करण्याच्या संधी नाहीशा झाल्या आहेत. १९४७, १९७७ किंवा २०११-१२ च्या चुकांची पुनरावृत्ती टाळणे ही काळाची गरज आहे. राष्ट्राप्रती समर्पित आणि विकसित भारताची दूरदृष्टी बाळगणाºया प्रतिभावान तरुणांना राजकारणाकडे कसे आकर्षित करता येईल, याचा राजकीय पक्षांनी गांभीर्याने विचार केला पाहिजे.

दशक पहिला, संतस्तवननाम समास पाचवा

आपला देश विशेषत: महाराष्ट्र ही संतांची भूमी आहे. संत हे आपल्या परमार्थातील फार मोठे माध्यम आहेत. म्हणूनच दासबोधातील पहिल्या दशकातील पाचव्या समासात समर्थ रामदास स्वामी संतांचे स्तवन करतात. समर्थ म्हणतात, परमार्थाचा आधार असणाºया सज्जनांना म्हणजेच संतांना मी आता नमस्कार करतो. सूक्ष्म अशा आत्मस्वरूपाचे ज्ञान गुप्त असते. संतांच्या अस्तित्वामुळे लोकांमध्ये ते प्रकट होते. परमात्मवस्तु अतिशय दुर्लभ आहे. ती मिळणे हाच खरा अलभ्य लाभ असतो. ती दुर्लभ वस्तू संतांच्या संगतीने सुलभरीतीने लाभते.

समर्थ इथे वर्णन करतात की, खरे सांगायचे म्हणजे ती आत्मवस्तू अगदी उघड आहे. पण देहबुद्धीने पाहू म्हटले तर ती कोणासच दिसत नाही. ती प्राप्त व्हावी म्हणून नाना प्रकारच्या साधनांचे कष्ट केले तरी ती अनुभवाला येत नाही. अनेक वस्तू ओळखून काढणारे चांगले पारखी आत्मवस्तूच्या बाबतीत फसतात. डोळे असून देखील तेथे म्हणजे आत्मवस्तू पाहण्याच्या बाबतीत आंधळेपणाचा अनुभव येतो. पाहण्याचा प्रयत्न करीत असूनसुद्धा स्वत:पाशीच असणारी ती वस्तू माणसे पाहायला चुकतात. दिव्याच्या प्रकाशाने ती दिसत नाही. अनेक प्रकारच्या इतर प्रकाशांनी ती सापडत नाही. डोळ्यात अंजन घालून पाहू गेले तरी ती नजरेसमोर येत नाही. सोळा कळांनी पूर्ण असा पौर्णिमेचा चंद्रप्रकाश आत्मवस्तू दाखवू शकत नाही. इतकेच नव्हे तर प्रकाशाच्या सगळ्या कळा ज्याच्यापाशी आहेत असा तेजोमय सूर्य देखील ती वस्तू दाखवू शकत नाही. कोळ्याच्या अंगातून बाहेर येणारा अत्यंत बारीक धागा सूर्याच्या प्रकाशाने दिसतो. अणु व रेणूसारखे अतिशय बारीक पदार्थ सूर्याच्या प्रकाशाने दिसतात. इतकेच काय, पण केसांचे टोक चिरले तर तेसुद्धा सूर्यप्रकाशाने दिसते. हे जरी खरे असले तरी त्या प्रकाशाने आत्मवस्तू दिसू शकत नाहीत. ती वस्तू संतांच्या कृपेने साधकाला प्राप्त होते.

इथे रामदास स्वामी म्हणतात, वाणी, मन व बुद्धी यांच्या शक्तीच्या पलीकडे आत्मवस्तू आहे. आत्मवस्तूचे स्वरूप असे आहे की, तिच्यापुढे साºया शंका मावळतात, प्रयत्न वाया जातात; तर्काच्या साहाय्याने ती जाणायला गेल्यास तर्कच क्षीण होऊन जातो. तसेच विवेकाने तिचा शोध घेऊ म्हटले तर विवेक लुळा पडतो. शब्द स्फुरणे बंद पडते, आणि चंचल मनाची धडपड उपयोगी पडत नाही. पुराणांतरी असे वर्णन आहे की, शेषाला हजार तोंडे आहेत आणि प्रत्येक तोंड बोलू शकते. अर्थात, त्याचा बोलकेपणा सर्वांच्यापेक्षा अधिक आहे. परंतु परमात्मवस्तू एवढी अपार आहे की, तिचे स्वरूपवर्णन करता करता तोही थकून गप्प बसला. जगातील सर्व ज्ञान वेदाने प्रकाशात आणले असे ज्ञानी माणसे सांगतात. वेदांमध्ये नाही असे कांही नाही. असा सर्वज्ञ वेददेखील आत्मवस्तू कोणास दाखवू शकत नाही.

संतांची महती सांगताना समर्थ म्हणतात, सत्संगाने स्वानुभव येतो व ती वस्तू कळते. संतांच्या संगतीने साधकाला स्वस्वरूपाचा अनुभव येतो आणि आत्मवस्तू कशी आहे हे त्याला कळू लागते. त्या सत्संगाचा महिमा शब्दांनी सांगणारा माणूस जगात नाही. मायेच्या अंगी अनेक विचित्र व अनेक प्रकारच्या शक्ती आहेत. परंतु आत्मवस्तूची ओळख करून देण्याची कला आणि शक्ती तिच्यापाशी नाही. मायेच्या पलीकडे असणा‍ºया अनंत परमात्मवस्तूच्या प्राप्तीचा सोयीचा उपाय फक्त संतच सांगू शकतात.

इथे रामदास स्वामी संतांचे सांकेतिक वर्णनही करतात. ते म्हणतात, संत आत्मस्वरूपच असतात. आत्मस्वरूपाचे वर्णन करता येत नाही. म्हणून तेथे शब्द कामास येत नाहीत. हे जरी खरे तरी संत कसे असतात त्याचे खुणेने वर्णन करता येईल. संत परमानंदाचे स्थान, संपूर्ण सुखमय आणि संतोषाचे मूळ असतात. संतांपाशी अखंड विश्रांती व कायमची तृप्ती असते. भक्तीचे पर्यवसान झाले की संतपण येते.

संत हा तीर्थाप्रमाणें धर्माला जगवतो. संताचे अंत:करण म्हणजे आत्मस्वरूप ठेवण्याचे उत्तम भांडेच आहे. संताचा देह म्हणजे पुण्य साठविण्याची पवित्र जागाच असते. संताच्या देहरूपी मंदिरांत समाधीरूपी देवता वास करते. संतांच्या अंतरात उत्तम विचारांचे मोठे भांडार भरलेले असते. संतांचे जीवन म्हणजे सायुज्यमुक्तीचे विश्रांतिस्थात असते. काही झाले तरी संत सत्याला कधीही सोडत नाहीत. संताचे चरित्र म्हणजे सफल जीवनाचे दृश्य रूप असते. संतांची भेट होणे म्हणजेच आत्मवस्तू प्राप्त होण्याची वेळ आपणहून चालत येणे असे समजावे, हे समर्थ इथे पाचव्या समासात सांगतात.

समर्थ म्हणतात, संत मोठें श्रीमंत असतात. मोक्षरूपी संपत्तीने ते श्रीमंत बनतात. असंख्य दरिद्री जीवांना ही मोक्षलक्ष्मी देऊन संतांनी राजासारखे वैभवशाली केले, अर्थात अनेक अज्ञानी माणसांना त्यांनीं आत्मज्ञानसंपन्न केले. संत मोठे सामर्थ्यवान असतात व अत्यंत उदारपणे आपले सामर्थ्य दुस‍ºयाला साहाय्य करण्यासाठी वापरतात. ते विलक्षण दानशूर असतात. अशा संतांकडून आत्मज्ञान मिळणार नाही असे कसे होईल. अर्थात, त्यांच्याकडूनच आत्मज्ञान मिळणे शक्य असते. आजपर्यंत जगामध्ये पुष्कळ महाराजे व चक्रवर्ती राजे झाले, सध्या आहेत व पुढे होतील. परंतु यांपैकी कोणी सायुज्यमुक्ती देऊ शकणार नाही.

पहिल्या दशकातील पाचव्या समासाच्या समारोपात समर्थ म्हणतात, त्रैलोक्यात शोधले तरी सापडणार नाही असे अलौकिक दान संत देत असतात. त्या संतांचा थोरपणा कोणत्या शब्दांनी वर्णन करावा. जे परब्रह्म या दृश्य विश्वाहून निराळे आहे, वेद व श्रुती ज्याला जाणू शकत नाहीत ते परब्रह्म संतांच्या कृपेने साधकाच्या अंत:करणात प्रगट होते. हा संतांचा महिमा आहे. तो वर्णन करण्यास ज्या उपमा द्याव्या त्या सगळ्या अपु‍ºया पडतात. संतांमुळे मुख्य परमात्मा प्रगट होतो.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

आकाशाला गवसणी घालण्यास सज्ज नवी पिढी

जेन-झी सध्या चर्चेत आहे. अर्थात जंतरमंतरवर असलेली जेन-झी नव्हती, ती अंदाधुंद विचारांची माणसे होती. विरोधकांचा तो बाजार होता. आम्हीच जेन-झी आहोत असे या लोकांनी भासवून जेन-झीला वेगळे रूप देण्याचे प्रकार केला, पण खरी जेन-झी ही वेगळी आहे. कोणीतरी जेन-झीच्या कार्यशैलीसाठी मोबाइल फोनला दोष दिला, तर कोणीतरी बदलत्या मूल्यांबद्दल चिंता व्यक्त केली. एका व्यक्तीने तर हे तरुण लोक... असा उल्लेख केला. तो या जंतरमंतरचा परिणाम होता. पण यामधील हे हा शब्द मनाला अस्वस्थ करत आहे. हा शब्द आपल्याला आपल्या मुलांपासून दूर का करतो? जनरेशन गॅप पिढ्यान्पिढ्या, शतकानुशतके असते. पण जंतरमंतरच्या आंदोलनजीवींनी देशातील वातावरण बिघडवून टाकले आणि जेन-झीला बदनाम केले हे नाकारता येणार नाही.

जेव्हा देशाचे पंतप्रधान तरुणांना ‘माझ्या तरुण मित्रांनो’ असे संबोधतात, तेव्हा त्यामागे एक गहन दृष्टिकोन असतो. तो दृष्टिकोन तरुणांना आपल्यासमोर खुर्चीत बसवण्याचा नसून, त्यांना आपल्या शेजारी बसवण्याचा असतो. तो तरुणांना संवादात समान भागीदार म्हणून वागणूक देण्याचा असतो. तरुणांबद्दलची आपली सर्वात मोठी द्विधावस्था म्हणजे, आपण त्यांना ज्या कालबाह्य आणि संकुचित दृष्टिकोनातून पाहण्याचा प्रयत्न करतो तो आहे. प्रत्येक नवीन पिढी आपल्या काळाला कठीण प्रश्न विचारत आली आहे. ते विचारतात, हे असे का आहे?

जेव्हा महान स्वातंत्र्यसैनिक भगतसिंग यांनी राष्ट्राच्या स्वातंत्र्याला आपले सर्वोच्च आणि एकमेव ध्येय मानले, तेव्हा तेही तरुण होते, पण त्यांच्या मनात तीच ज्योत तेवत होती जी आजच्या तरुणांमध्ये आहे. व्यवस्था जशी आहे तशी स्वीकारण्यास तीव्र नकार देणे हे स्वाभाविक आहे. तरुणांना जाणून घ्यायचे आहे की, नियम जसे आहेत तसे का आहेत. हेच प्रश्न जुन्या पिढीलाही टोचताना दिसतात. जेव्हा आपण तरुण होतो, तेव्हा आपण विचारलेले प्रश्न आपल्या वडीलधाºयांना त्रासदायक ठरले असते. आपण या अंतराला केवळ पिढीतील अंतर म्हणतो. जनरेशन गॅप म्हणतो. पण ते कमी करण्याचा प्रयत्न झाला पाहिजे.

नवीन पिढी मोबाइलच्या पडद्यांमध्ये मग्न असल्याचा आरोप केला जातो, पण या आरोपाचा एक पैलू आपल्यावरच रोखलेला दिसतो. आपली मुले आपल्याला हातात पुस्तक घेऊन पाहतात का? जेवताना स्मार्टफोन आपल्यापासून दूर असतात का? आपण त्यांना कधी गावातील रस्त्यांवर  फिरायला घेऊन गेलो आहोत का? आपल्या आजीच्या आठवणींमध्ये दडलेल्या कौटुंबिक गोष्टी आपण त्यांना सांगितल्या आहेत का? आपण स्वत:ला एक कठीण प्रश्न विचारला पाहिजे की, आपण त्यांच्यासाठी मोबाइल फोनच्या पलीकडचे जग किती सुंदर आणि आकर्षक बनवले आहे? त्यामुळे मुलांकडे नुसती तक्रार करणे खूप सोपे आहे, पण त्यांच्यासमोर एक खरे आणि प्रेरणादायी उदाहरण म्हणून उभे राहणे अत्यंत कठीण आहे. कौटुंबिक संवाद महत्त्वाचा आहे.

अर्थात त्यांचा दृष्टिकोन आपल्यापेक्षा वेगळा आहे, त्यांची अभिव्यक्तीची भाषा वेगळी आहे आणि त्यांची उत्सुकताही वेगळी आहे. ते त्यामागील तर्क विचारतील आणि विचारतील का? आणि आपण त्या ‘का’ या शब्दाला घाबरता कामा नये. आपण त्यांना परंपरांमागील गहन तत्त्वज्ञान समजावून सांगितले पाहिजे, त्यांना धर्माच्या मूळ तत्त्वाची ओळख करून दिली पाहिजे आणि केवळ पुस्तकी ज्ञानाने नव्हे, तर कृतीतून आपली संस्कृती दाखवली पाहिजे.

झेन-झीला केवळ रील्स बनवण्यापुरते आणि पाहण्यापुरते मर्यादित ठेवणे अन्यायकारक ठरेल. हीच तरुण पिढी आजही सीमांवर दक्षतेने उभी आहे. हेच तरुण बुद्धिबळाच्या पटावर आपल्या बौद्धिक पराक्रमाने जगाला चकित करत आहेत. डी. गुकेशसारखे तरुण भारताच्या नव्या प्रतिभेची एक गौरवशाली ओळख निर्माण करत आहेत, ही एक अशी कामगिरी आहे ज्याचा संपूर्ण देशाला अभिमान आहे. हे तरुण तंत्रज्ञान, विज्ञान आणि उद्योजकता या क्षेत्रांमध्ये सातत्याने नवनवीन मार्ग खुले करत आहेत. सगळेच जंतरमंतरवर गेलेले भरकटलेले नाहीत. जंतरमंतरवर होते ते या जेन-झी पैकी एक टक्का पण नव्हते. त्यामुळे धान्यात जसे खडे असतात तसे हे भरकटलेले जंतरमंतरवर गेले. पण आपल्याला चांगल्या जेन-झीकडे लक्ष दिले पाहिजे.

नवीन पिढी केवळ स्वत:चाच विचार करत नाही, तर त्यांना इतर मानवांच्या वेदना आणि दु:खही खोलवर समजून घ्यायचे आहे. पर्यावरण संरक्षणाची गंभीर चिंता असो, मुक्या प्राण्यांचे आणि पक्ष्यांचे हक्क असो, तरुणांमधील मानसिक आरोग्याच्या समस्या असो, समाजात समान संधींची मागणी असो किंवा दुर्बळ आणि असहाय्यांच्या पाठीशी उभे राहणे असो, आजचे तरुण या सर्व संवेदनशील विषयांवर अधिक सहजतेने आणि ठामपणे आपले मत मांडतात.

आधीच्या काळात गोष्टी कशा होत्या, ही जुनीच कहाणी त्यांना सतत सांगण्याची आपल्याला गरज नाही. आपले नाते उपदेशक आणि श्रोता असे नसावे, तर ते परस्पर संवादाचे असावे. म्हणूनच, हो, ते जेन-झी आहेत, पण ते ‘हे ​​लोक’ नाहीत. ती आपलीच मुले आहेत. साहजिकच, ते जे काही म्हणतील ते नेहमीच बरोबर असेल असे नाही, जसे आमच्या काळात आम्ही सांगितलेली प्रत्येक गोष्ट बरोबर नव्हती. आमच्याप्रमाणेच तेही त्यांच्या आयुष्यात अनेक चुका करतील.

पण आपण हे समजून घेतले पाहिजे की, या देशाचा पुढचा प्रवास याच कणखर खांद्यांवर अवलंबून असेल. त्यांची परीक्षा घेण्याऐवजी, आपल्या पूर्ण ताकदीनिशी त्यांच्या पाठीशी उभे राहा. मुलांशी संवाद वाढवा. त्यांचे काळजीपूर्वक ऐका, त्यांच्या भावना समजून घ्या आणि त्यांच्यावर पूर्ण विश्वास ठेवा. कारण भविष्याला भूतकाळाच्या जुन्या साच्यात कधीही घडवता येत नाही. नेहमी लक्षात ठेवा की, भारताची पुढची कहाणी इतर कोणीही नाही, तर हेच हात लिहिणार आहेत.

दशक पहिला : स्तवननाम १ समास चौथा : सद्गुरुस्तवन

गुरू-शिष्य संवादाचा असलेल्या दासबोधातील पहिल्या दशकातील चौथ्या समासात सद्गुरूचे स्तवन समर्थांनी केलेले आहे. या समासात समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात की, श्रीसद्गुरू हे वर्णनातीत आहेत. आता सदगुरूंचे स्तवन करायचे. पण श्रीसमर्थ म्हणतात की, सद्गुरूच्या स्वरूपाला माया स्पर्श करू शकत नाही. आपले सगळे ज्ञान मायेच्या कक्षेतील असते. त्यामुळे सद्गुरूस्वरूप आपल्यासारख्या अज्ञानी माणसाला कळणे शक्य नसते. म्हणून सद्गुरूचे वर्णन करता येत नाही. श्रुती ही आत्मविद्येची आई आहे. परमात्मस्वरूपाचे वर्णन करण्यास तिने प्रयत्न केला. पण अखेर ते स्वरूप कळत नाही; ते असे नव्हे, असे नव्हे याप्रमाणे बोलून नाईलाजाने गप्प बसली. तेथे आपल्यासारख्या मूर्खाची बुद्धी त्या स्वरूपाचे आकलन कसे करील. असे म्हणून सद्गुरूची अमर्याद व्याप्ती येथे ते दाखवतात.

समर्थ म्हणतात की, सद्गुरूस्वरूपाचा विचार मला कळत नाही म्हणून मी त्याला दुरूनच नमस्कार करतो. श्री समर्थ प्रार्थना करतात की, हे गुरुदेवा, मायेच्या कक्षेतून मला पलीकडे न्या. मुख्य परमात्मा आकलन होत नाही म्हणून त्याची प्रतिमा करावी लागते. त्याचप्रमाणे सद्गुरूस्वरूप अनाकलनीय आहे तरी मायेची मदत घेऊन त्या स्वरूपाचा महिमा मी वर्णन करीन. जशी ज्याची भावना तशी देवाची कल्पना करून माणूस त्याचे चिंतन करतो. या नियमास अनुसरून मी आता सद्गुरूची वंदना करतो.

श्री समर्थांनी केलेले सद्गुरूचे स्तवन अतिशय सुंदर असे आहे. विश्वाला भरून उरणारा, विश्वाचे मूळ, सर्वोत्तम पुरुष. मोक्षाची विजयपताका आणि दीनांचा मित्र असा जो सद्गुरू, त्याचा जयजयकार असो. येथे ते सद्गुरूंना सूर्यप्रकाशाची उपमा देतात. सूर्याच्या प्रकाशाने अंधार पळून जातो. त्याचप्रमाणे सद्गुरूचा अभयहस्त ज्याच्या मस्तकी राहतो, त्याची कृपा ज्याच्यावर होते, त्याच्यावर असलेला या अनावर मायेचा अंमल नाहीसा होतो. याशिवाय उपमेतील उणेपणा ते दाखवून देतात. सूर्यप्रकाश असतो तर तोपर्यंत अंधार नसतो हे खरे. पण सूर्यास्त होऊन त्याचा प्रकाश लोपला की, रात्र होते आणि पुन: अंधार ब्रह्मांडांत भरतो. सद्गुरू स्वामीराजा तसा नाही. अज्ञानाला तो मुळासकट उपटून टाकतो. त्याचा ठावठिकाणा साफ नाहीसा करतो. त्यामुळे जीव जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून सुटतो.

या समासात समर्थ शिष्याला सोने आणि सरिता यांची उपमा देतात. सोने खराब होऊन त्याचे लोखंड कधीच होत नाही. तसे सद्गुरूच्या दासाचे मन इतके शुद्ध असते की, त्यात संशय कधीच उत्पन्न होत नाही किंवा एखादी लहान नदी गंगेला मिळते आणि मिळाल्यानंतर ती गंगाच बनते. मग तिला गंगेतून वेगळी काढायचे म्हटले तरी ती कधीच वेगळी होणार नाही. गंगेला मिळण्यापूर्वी त्या नदीला लोक एक लहान ओढा समजतात. त्याचप्रमाणे सद्गुरूची भेट व संगती होण्यापूर्वी शिष्य सामान्य माणूस असतो. परंतु सद्गुरूची गाठ फसली की, तो लगेच तद्रूप होतो. त्याला सद्गुरूचा अधिकार येतो.

उपमा द्यायची आणि त्यातील उणेपणाही दाखवून द्यायचा हे समर्थ साहित्यातील फार मोठे लक्षण आहे. येथे समर्थ परिसाची उपमा व तिचा उणेपणा दाखवतात. परीस लोखंडाचे सोने करतो, पण ते सोने दुस‍ºया लोखंडाला लावले तर त्याचे काही सोने होत नाही. म्हणजे परीस लोखंडाला परीसपणा देत नाही. पण सद्गुरूला शरण गेलेला शिष्य पुष्कळ लोकांना उपदेश करून तारतो. याचा अर्थ असा की, शिष्याला गुरूपद प्राप्त होते.

येथे सागर व त्याचा उणेपणापण समर्थ सांगतात. सद्गुरू सागरासारखा आहे आहे म्हणावे तर ते योग्य नाही. सागराचे पाणी खारट असते. म्हणून ही उपमा उणी पडते. सद्गुरूंना काय उपमा द्यायची? समर्थ म्हणतात की, सद्गुरू गगनासारखा आहे म्हणावे तर ते बरोबर नाही. आकाश केवळ शून्य दिसते. पण सद्गुरू शून्यापलीकडील स्वरूप आहे. म्हणून ही उपमा उणी पडते. सद्गुरू पृथ्वीसारखा निश्चल, निर्भय आणि गंभीर आहे म्हणावे तर ते बरोबर नाही. कल्पांताच्या वेळी पृथ्वी विरून जाईल, पण सद्गुरू अभंग राहील.

समर्थ इथेच थांबत नाहीत. ते म्हणतात की, सद्गुरू सूर्यासारखा आहे म्हणावे तर ते बरोबर नाही सूर्याचा प्रकाश तो किती? शास्त्रांमध्ये सूर्यप्रकाशाच्या मर्यादा सांगितल्या आहेत. पण सद्गुरूला मात्र मर्यादा नाहीत. सद्गुरूच्या ज्ञानाच्या प्रकाशाला कुठेच मर्यादा नाहीत. म्हणून सूर्य उपमेला उणा पडतो. आता शेषाची उपमा घ्यावी तर तो डोक्यावर ओझे वाहतो. म्हणून ती उपमा उणी पडते.

सद्गुरू पाण्यासारखा आहे म्हणावे तर ते योग्य नाही पाणी चंचळ असते. आणि कालांतराने सगळे आटून जाते. परंतु सद्गुरूस्वरूप मोठे निश्चल असून, ते कधीच नाश पावत नाही. सद्गुरूंपुढे अमृतही उणे पडते. सद्गुरू अमृतासारखा आहे म्हणावे तर ते बरोबर नाही. स्वर्गांत राहून नित्य अमृत पिणारे देव अखेर मृत्यूच्या मार्गाने जातात. पण सद्गुरू ज्याच्यावर कृपा करतात तो ख‍ºया अर्थाने अमर बनतो.

सद्गुरू कल्पतरूपेक्षाही मोठा आहे हे सांगताना कल्पतरू व त्याचा उणेपणा समर्थ या समासात सांगतात. सद्गुरू कल्पतरूसारखा आहे म्हणावे तर ते योग्य नाही. आपण जेवढी कल्पना करू तेवढेच कल्पतरू आपल्याला देतो. परंतु सर्व मानवी कल्पनाच्या पलीकडे असणाºया सद्गुरूपुढे कल्पतरूची किंमत राहत नाही. किंबहुना कल्पना ओलांडूनच सद्गुरूपाशी जावे लागते. म्हणून ही उपमा उणी पडते.

सद्गुरू चिंतामणीसारखा आहे म्हणावे तर ते योग्य नाही. ज्याच्या मनात चिंता आहे त्याला चिंतामणीचे महत्त्व वाटते. सद्गुरू शिष्याच्या मनात कसली चिंताच उरू देत नाही. ज्याला काही इच्छाच शिल्लक उरली नाही तो कामधेनूची धार काढायला जाणार नाही. म्हणून ही उपमा उणी पडते.

त्यानंतर समर्थ श्रीमंती व तिचा उणेपणा दाखवून देतात. सद्गुरूला श्रीमंत म्हणावे तर ते योग्य नाही. जगातील सर्व संपत्ती नाशवंत असते. पण सद्गुरूच्या द्वाराशी अविनाशी मोक्षलक्ष्मी तिष्ठत असते. स्वर्गलोक, इंद्रपद आणि त्याचे ऐश्वर्य ही सगळी कालांतरानी नाश पावतात. पण सद्गुरूच्या कृपेची प्राप्ती झाली की, ती कोणत्याही काली नाश पावत नाही. म्हणून ही उपमा उणी पडते.

सद्गुरूचे व्यापक स्वरूप समर्थांनी या स्तवनात फारच सुंदरपणे वर्णन केलेले आहे. विनाशी विश्व उपमेस उणे आहे हे पण समर्थ सांगतात. ब्रह्मा, विष्णू आणि शंकर हे सगळे नाश पावतात. एक सद्गुरूचे स्थानच तेवढे सदैव अविनाशपणे टिकते. सगळी सृष्टी नाशवंत असल्यामुळे दृश्य विश्वामधील कोणत्याही वस्तूची उपमा शाश्वत स्वरूपाच्या सद्गुरूला देता येत नाही. पंचमहाभूतांची उठाठेव सद्गुरूस्वरूपात नाही.

त्यानंतर समर्थ म्हणतात की, वर्णन करता येत नाही हेच सद्गुरूचे वर्णन आहे. या कारणास्तव सद्गुरूचे वर्णन करता येत नाही. त्याचे वर्णन करण्याचा प्रयत्न करून ते करता न येणे हेच त्याचे वर्णन समजावे. सद्गुरूरूपाचा अनुभव ही आतील अवस्था आहे. जे स्वत: अंतर्यामी स्थिर झाले आहेत. त्यांनाच त्या अवस्थेच्या खुणा कळतात. म्हणून या समासांत सद्गुरूबद्दल जे मी सांगितले ते फक्त अंतर्निष्ठांनाच कळेल, असे सुंदर सद्गुरूंचे स्तवन या चौथ्या समासात समर्थ करतात.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

राहुल गांधी सत्य नाकारत आहेत

अलीकडेच राहुल गांधी भारताच्या ७० कोटी महिलांबद्दल बोलले, तेव्हा ते मुस्लीम महिलांना विसरले. मुस्लीम समाजातील धार्मिक नेते त्यांच्यावर इस्लामी वैयक्तिक कायदा लागू करतात. राहुल गांधी हिंदू स्त्रियांना कनिष्ठ मानत होते आणि त्याचे कारण त्यांनी मनुस्मृतीला दिले, जरी मनुस्मृतीचा भारतीय संविधानाच्या किंवा कायद्याच्या एकाही कलमावर प्रभाव नसला तरी. तथापि, त्याच मनुस्मृतीतून प्रेरणा घेऊन स्वामी दयानंद आणि विवेकानंद यांच्यासारख्या अनेक महान पुरुषांनी ऐतिहासिक सामाजिक सुधारणा घडवून आणल्या. हे त्यांच्या लिखाणात, व्याख्यानांमध्ये आणि सामाजिक वारशात स्पष्ट दिसते. असे निश्चितपणे दिसते की, राहुल गांधींनी मनुस्मृती वाचलेली नाही, जी स्त्रियांचा आदर करणे ही एक दैवी शिकवण असल्याचे मानते. त्यांच्या अर्धवट ज्ञानी डाव्या सल्लागारांनी त्यांची दिशाभूल केली, ज्यामुळे ते हवेतच बोलत राहिले. पंतप्रधानपदाचे स्वप्न पाहणारा एक नेता अभ्यास न करता कसे काय बोलू शकतो? असा प्रश्न प्रत्येक भारतीयाला पडल्याशिवाय राहणार नाही.

हिंदू स्त्रियांची परिस्थिती त्यांनी आता किंवा पूर्वी जशी समजली होती तशी कधीच नव्हती. राहुल गांधी यांना खºया पीडितांची आणि त्यांना कायम ठेवणाºया विद्यमान कायद्यांची जाणीव नाही असे दिसते. भारतात, १९७८ मधील शाह बानोपासून ते २०१६ मधील सायरा बानोपर्यंत, शोषित मुस्लीम महिलांना त्यांच्यावर लादलेल्या जाचक धार्मिक प्रथांपासून दिलासा मिळवण्यासाठी न्यायालयाकडे दाद मागावी लागली. या प्रथांनुसार, मुस्लीम पुरुष आपल्या इच्छेनुसार तत्काळ घटस्फोट देतात आणि आपल्या घटस्फोटित पत्नींना त्यांच्या नशिबावर सोडून देतात. याचा आधार इस्लामी कायदा आहे. प्रत्येक धर्मगुरू त्याचे समर्थन करण्यासाठी किंवा स्पष्टीकरण देण्यासाठी त्यांच्या मूळ ग्रंथांचा हवाला देतो. राहुल गांधी कधीकधी अशा ग्रंथाचा हवाला देतात, जो स्त्रियांना पुरुषांची मालमत्ता आणि उपभोगाची वस्तू यापेक्षा अधिक काही मानत नाही.

शाह बानोपासून ते आजपर्यंत, चर्चा केलेल्या सर्व प्रकरणांमध्ये एक समान धागा आहे. मुस्लीम स्त्रियांमध्ये स्व-इच्छाशक्ती किंवा आत्मसन्मानाचा अभाव होता. प्रत्येक स्त्रीला तिच्या पतीकडून किंवा उलेमांकडून मालमत्तेच्या तुकड्यासारखी वागणूक दिली जात होती. इस्लामी विवाहाच्या केंद्रस्थानी पुरुष आहे. शारीरिक सुख, उपभोग आणि उम्माच्या वाढीव्यतिरिक्त त्यात दुसरा कोणताही अर्थ किंवा आध्यात्मिक घटक नाही. मुस्लीम पुरुषांना मिळणाºया अनियंत्रित सत्तेचा स्रोत कुराण, हदीस आणि त्यावर आधारित शरिया कायदा आहे. त्यामुळे राहुल मुस्लीम स्त्रियांच्या दुर्दशेबद्दल अनभिज्ञ आहेत हे आश्चर्यकारक आहे.

ते हिंदू धर्मग्रंथांमधील असे शेर वाचत आहेत ज्यांचा आधुनिक जीवनाशी काहीही संबंध नाही. लाखो मुस्लिमांचे जीवन-मृत्यू, शिक्षण, संस्कृती आणि वैयक्तिक कायदे ठरवणाºया ग्रंथावर राहुल मौन बाळगतात, ज्या वस्तुस्थितीबद्दल खुद्द मुस्लीम महिलांनी वारंवार तक्रार केली आहे आणि जी लेखी दस्तऐवजांमध्ये सार्वजनिकरीत्या उपलब्ध आहे. राहुल त्याचे परीक्षणही करू शकतात. तेव्हा त्यांना दिसेल की, कोणत्याही मुस्लीम देशात महिलांचा दर्जा हिंदू महिलांइतका सन्मानित किंवा प्रगत नाही. हे मानवी मूल्यांमुळे आणि त्याला अनुरूप असलेल्या धर्मनिरपेक्ष संविधानामुळे आहे, जे पुरुष आणि महिलांना कोणत्याही भेदभावाशिवाय समान हक्कांची हमी देते.

हिंदू आणि मुस्लीम महिलांच्या कायदेशीर आणि सामाजिक परिस्थितीची तुलना करूनही राहुल गांधींना सत्य दिसेल. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनीही याचा उल्लेख केला आहे. त्यांनी लिहिले आहे की, १९३९ पर्यंत, जेव्हा भारतातील एखादी विवाहित मुस्लीम महिला इस्लाम धर्माचा त्याग करत असे, तेव्हा तिचा विवाह आपोआप रद्द होत असे आणि तिला तिच्या नवीन धर्मातील कोणत्याही पुरुषाशी लग्न करण्याचे स्वातंत्र्य होते. साठ वर्षे, भारतातील सर्व न्यायालयांमध्ये या कायद्याचे काटेकोरपणे पालन केले जात होते. त्या वेळी मुस्लीम महिलेने इस्लाम धर्म स्वीकारणे आणि हिंदू धर्मात परत जाणे स्वीकारार्ह होते. तथापि, इस्लाम शक्य तितका लादण्याच्या दबावाखाली मौलानांनी १९३७ मध्ये शरिया कायदा लागू केला आणि १९३९ मध्ये मुस्लीम विवाह कायदा रद्द केला. हा शरिया कायदा भारतात आजही लागू आहे. त्यामुळे मुस्लीम महिलांना लागू होणाºया तिहेरी तलाक, एका पुरुषाला एकाच वेळी चार बायका ठेवण्याची परवानगी आणि हलाला यांसारख्या अन्यायकारक प्रथांचा उगम त्यांच्याच ग्रंथात आहे. मुस्लीम महिला स्वत:च याविरुद्ध लढत आहेत.

इस्लामिक जग पूर्णपणे पुरुषप्रधान आहे, ज्यात महिलांचा दर्जा स्पष्टपणे खूप कमी आहे. राहुल गांधींनी याबद्दल बोलायला नको होते का? त्यांनी त्या ग्रंथाचा संदर्भ द्यायला हवा होता, जो महिलांना पुरुषांची मालमत्ता म्हणून वर्णन करतो. पुण्यात येऊन काय मुक्ताफळे उधळली राहुल गांधींनी? पत्नींव्यतिरिक्त, दासी देखील उपभोगाच्या अतिरिक्त वस्तू आहेत. हदीसमध्येही अशाच आज्ञांचा पुनरुच्चार केला आहे. जणू काही महिला केवळ मालमत्ता आहेत, ज्यांना इच्छेनुसार आणले, वाटले आणि टाकून दिले जाऊ शकते. एका हदीसनुसार, जी स्त्री स्वत:च्या इच्छेने लग्न करते तिला अनैतिक मानले जाते. दुसºया एका हदीसनुसार, पालकाशिवाय स्त्रीचे लग्न बेकायदेशीर आणि अवैध आहे. आजही मुस्लिमांसाठी अशा असंख्य प्रथा कायद्याने पाळल्या जातात. जगभरातील मौलानांचा यावर विश्वास आहे आणि ते आपल्या परीने त्याची अंमलबजावणी करतात. अफगाणिस्तान आणि इराण ही याची सध्याची उदाहरणे आहेत. मुस्लीम महिलांची दुर्दशा केवळ मनमानी घटस्फोटापुरती मर्यादित नाही. हलाला, बहुपत्नीत्व, मुताह, स्त्रीसुंता इत्यादी सर्व गोष्टी सक्तीच्या आणि एकतर्फी आहेत. मुस्लीम महिला सतत दहशतीच्या छायेखाली जगतात, कारण त्यांच्या समाजात मनमानी घटस्फोट ही तक्रारीची बाब नाही. याकडे राहुल गांधी का डोळेझाक करतात? हिंदू महिलांना अक्कल शिकवायची गरज नाही. त्या सुजाण आहेत, हे राहुल गांधींनी लक्षात घेतले पाहिजे.

भारतासारख्या उदारमतवादी देशात, संविधानात स्पष्ट सूचना असूनही, उलेमांच्या विरोधामुळे अद्याप समान नागरी संहिता लागू करण्यात आलेली नाही. तस्लिमा नसरीन यांनी समान नागरी संहितेसाठी वारंवार आग्रह धरला आहे. त्या नेमका हाच प्रश्न उपस्थित करतात का? किंवा एखाद्या पुस्तकापेक्षा माणसाची सद्सद्विवेकबुद्धी अधिक श्रेष्ठ आहे का? तस्लिमा, तेहमीना दुर्रानी, ​​वफा सुलतान, यास्मिन मोहम्मद, अय्यान हिर्सी अली आणि इतर मुस्लीम विदुषींचा आवाज ऐकण्यात राहुल गांधी अपयशी ठरले का? आज, जेव्हा मुस्लीम महिला स्वत: मानवी न्याय आणि समान हक्कांसाठी उभ्या आहेत, तेव्हा राहुल गांधींनी त्यांच्या समर्थनार्थ आवाज उठवला पाहिजे. त्याऐवजी ते हिंदू महिलांची कीव करत आहेत, जे एक अनावश्यक आणि अवेळी शोकगीत म्हणण्यासारखे आहे. जिथे खरे दु:ख आहे अशा घरांमध्ये जाण्याऐवजी ते आनंदी घरांमध्ये जाऊन आक्रोश करत आहेत. याचा काँग्रेस आणि राहुल गांधींना कोणताही फायदा होणार नाही.

दशक १ समास ३ : शारदा स्तवन

मनाच्या श्लोकात जसे गणाधीश जो ईश सर्वागुणांचा या पहिल्याच श्लोकात गणेशानंतर नमू शारदा मूळ चत्वारवाचा असे म्हणून शारदेचे स्मरण केले आहे. त्याचप्रमाणे दासबोधात दुसºया समासात गणेशाचे स्तवन केल्यानंतर तिसºया समासात शारदेचे म्हणजे सरस्वतीचे स्तवन केलेले आहे.

या समासात त्यांनी शारदेचे मूळ स्वरूप सांगितले आहे. तिचे वर्णन करताना रामदास स्वामी म्हणतात की, वेदांची आई, ब्रह्मदेवाची कन्या, नादाचे जन्मस्थान, वाणीची स्वामिनी आणि महामाया अशी जी श्रीशारदा तिला मी नमस्कार करतो. हे सरस्वतीचे पूर्ण स्वरूप आपल्याला या वर्णनात दासबोधात दिसून येते.

त्यानंतर समर्थ रामदास स्वामी शारदा काय करते याकडे लक्ष वेधतात. ते सांगतात की, तिच्यामुळे सूक्ष्म रूपाने शब्द उत्पन्न होतात, वैखरीने अपार शब्द बोलले जातात आणि तीच शब्दांचे अंतरंग मंजे स्पष्ट करून दाखविते. त्याचप्रमाणे या समासात समर्थ जीवनात शारदा कुठे कुठे आढळते, याबाबत भाष्य करतात. ते म्हणतात की, योग्यांच्या समाधीमध्ये व धाडसी पुरुषांच्या निर्भयतेमध्ये ती आढळते. विद्या व अविद्या या दोन्ही उपाधी ती नाहीशा करते. आदिपुरुष जो ईश्वर त्याची ती भार्या आहे. ईश्चराशी अत्यंत निकट असता भक्ताच्या अनुभवास येणारी तुर्यावस्था ती हीच आहे. तिच्या जोरावरच साधु पुरुष महान कार्य करण्यास प्रवृत्त होतात. थोर पुरुषांच्या शांतीमध्ये आणि ज्ञानी पुरुषांच्या विरक्तीमध्ये शारदाच प्रगत होते. ईश्वराची स्वत:ची ही शक्ती अत्यंत वासनारहित अवस्थेचे सौंदर्य समजतात.

यानंतर समर्थ या समासात शारदेचे सामर्थ्य समजावून सांगतात. शारदा अनंत विश्वे निर्माण करते आणि गंमतीने खेळ खेळावा म्हणून त्यांना मोडून टाकते. पण आपण मात्र ईश्वराच्या स्वरूपांत लीन होऊन लपून बसते. इंद्रियांनी पाहू लागले तर ती दिसते, पण विचाराने तिचा शोध घेऊ लागले तर ती आढळत नाही. म्हणून ब्रह्मादिकांना तिचा अंत लागत नाही. तिचे खरे स्वरूप आकलन होत नाही.

समर्थ सांगतात की, शारदेचे विविध रंगी रूप आहे. विश्वरूपी नाटकांतील दृश्य घटकांना त्यांच्या अंतर्यामी राहून शारदा आपल्या शक्तीने नाचविते. जाणीवेमध्ये उत्पन्न होणारी अत्यंत निर्मळ स्फूर्ती म्हणजे साक्षात तीच आहे. ज्ञानांमध्ये वास करणारे सामर्थ्य तिचेच रूप असून, तिच्या कृपेनेच परमानंदाचा विलास भोगता येतो.

शारदेचे वर्णन करताना समर्थ म्हणतात की, विश्वातील सौंदर्याची ती सुंदर स्वामिनी शोभते, परब्रह्मरूप सूर्याशी त्याच्या तेजाप्रमाणे ती अगदी एकरूप असते. दृश्य विश्वाचा हा पसारा शब्दांच्या सहय्याने ती नाहीसा करते. शारदा म्हणजे मोक्षाचे वैभव व मंगलांत मंगल अशी अमृतरूपी सतरावी जीवनकलाच ती आहे. लावण्यखाणी शारदा जीवाला शांती देणारी सत्वगुणांची लीला आहे. अव्यक्त ईश्वराला ती व्यक्त बनवते, त्याच्या संकल्पांचा विस्तार करणारी इच्छाशक्ती तीच आहे. काळावर स्वामित्व गाजविणारी सद्गुरूकृपा ती हीच आहे. परमार्थाचे साधन करणा‍ºया साधकाला आत्मानात्मविवेकाने शारदा आत्मस्वरुपाची बरोबर कल्पना देते. शब्दांच्या मदतीने म्हणजे श्रवणमनाने ती साधकाला दृश्य संसाराच्या पलीकडे घेऊन जाते. अशा प्रकारे पुष्कळ रूपांनी नटणारी ही शारदा एकच माया आहे. ती स्वयंभू आणि पूर्ण आणि एकरूप असली तरी माणसाच्या अंतर्यामी चार प्रकारे साचलेली आढळते.

समर्थ या समासात इथेच थांबत नाहीत तर हे घडणारे कर्तृत्व सगळे शारदेचे असल्याचे सांगतात. माणसाच्या अंत:करणाला परा, पश्यंती व मध्यमा या तीन वाणींमध्ये जे स्फुरते ते वैखरीने प्रत्यक्ष शब्दांत प्रगट होते. शब्दाने सर्व व्यवहार चालतो. म्हणून जगातील सगळे कर्तृत्व शारदेच्या शक्तीने चालते. शारदा ब्रह्मादिकांची आई आहे. विष्णु शिव तिच्या पोटी जन्मतात. तीन लोक असलेली ही अफाट विश्वरचना एका शारदेचाच विस्तार आहे असे येथे वर्णन करतात.

त्यानंतर साधकाच्या जीवनात शारदेचे स्थान कुठे आहे याची जाणिव समर्थ करून देतात. ते सांगतात की, शारदा परमार्थाचे मूळच आहे, इतकेच नव्हे तर केवळ अत्म्विद्याच आहे. शारदा म्हणजे ईश्वराची निवांत, निर्मळ आणि निश्चळ अवस्था असते. योग्यांना ध्यान लावण्यास मदत करणारी, साधकांना आत्मचिंतनाची कला शिकविणारी आणि सिद्धांच्या अंत:करणात समाधीरूपाने स्थिर होणारी तीच प्रत्यक्ष शारदाच असते.

शारदेचे स्वरूप आकलन झाले की, निर्गुणाची ओळख होते व स्वस्वरूपाचा अनुभव आल्याची खूण पटते. सर्व दृश्य आकारांत ती संपूर्ण भरून राहिलेली आहे असा अनुभव येतो. शास्त्रे, पुराणे, वेद, श्रुती, इत्यादि ग्रंथ सारखे शारदेचेच स्तवन करतात. सगळी माणसेदेखील नाना रूपांनी तिलाच स्तुती अर्पण करतात. यानंतर समर्थ शारदेचे माहात्म्य वर्णन करताना, शारदेमुळे वेदशास्त्रांना मोठेपणा आहे. वास्तविक परमात्मस्वरूप कल्पनेच्या पलीकडे आहे. शब्द तेथे पोहोचूच शकत नाही. त्याला मानवी कल्पनेच्या कक्षेमध्ये आणून ‘परमात्मा’ असे नाव देणारी, उपमेच्या पलीकडे असणा‍ºयाला उपमेच्या प्रांतांत आणणारी ही शारदा आहे. परमात्मास्वरूप ‘मी आहे’ अशी केवळ ज्ञानमय शुद्ध जाणीव होणे हे शारदेचे स्वरूप समजावे. मुळात ती ज्ञानमयच असल्याने सर्व प्रकारच्या विद्या, कला, सिद्धी आणि निश्चित बुद्धीरूप ज्ञान शारदेचाच विलास असतो. त्याचप्रमाणे भगवंताच्या भक्तांची भक्ती अंतर्मुख होऊन आत्मनिष्ठ राहणा‍ºया ज्ञानी पुरुषांची आत्मस्थिती आणि जीवन्मुक्तांची सायुज्यमुक्ती ती शारदाच आहे.

शारदा म्हणजे जिचा अंत लागत नाही अशी भगवंताची किंवा ईश्वराची माया आहे. तिने मोठ्या कौशल्याने रचलेले विश्वरूप नाटक कोणालाच आकलन होत नाही. स्वत:ला ज्ञानी समजणा‍ºया मोठमोठ्या ज्ञानी पुरुषांना ज्ञानाच्या अभिमानाने ती अधिक गुंतवते. डोळ्यांनी जे दिसते, शब्दांनी जे जाणता येते आणि मनाला जे जे कल्पिता येते ते सगळे हिचेच रूप समजावे. भगवंताचे स्तवन असो, भजन असो किंवा त्याची भक्ती असो, शारदेच्या म्हणजेच मायेच्या मदतीशिवाय ते करता येत नाही. माझ्या या वचनाचा खरा अर्थ स्वानुभवी पुरुषांनाच कळेल असे समर्थ येथे सांगतात. म्हणून शेवटी थोरांपेक्षा थोर व ईश्वराचा ईश्वर असणा‍ºया शारदेला तिच्या अंशानेच म्हणजे तादात्म्यानेच मी नमस्कार करतो असे या समासात समर्थ म्हणतात.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

इथेनॉलच्या धोरणावर पुनर्विचार केला पाहिजे

केंद्र सरकारने १० वर्षांत प्रथमच साखर आयात करण्याचा निर्णय घेतला आहे. आता साखर परदेशातून अमेरिकन डॉलरच्या दराने आयात केली जाईल. त्याउलट २०२२ पर्यंत युरोपियन युनियन (ईयू) आणि अमेरिकेला (यूएस) निर्यातीचा ठरलेला कोटा पूर्ण झाल्यावर पुढील साखर निर्यातीवर निर्बंध लादण्यात आले, ज्यामुळे देशांतर्गत मागणी पूर्ण करणे सोपे झाले आणि साखरेच्या किमती वाढण्यापासून रोखल्या गेल्या. आता अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे की, घरगुती वापरासाठीचा साखरेचा साठा गेल्या वर्षीच्या तुलनेत २० टक्क्यांनी कमी झाला आहे. या तुटवड्याचे मुख्य कारण इथेनॉल निर्मितीसाठी उसाचा वापर सुरू असल्याचे मानले जाते. भारतात आधीपासूनच धान्यापासून अल्कोहोलचे उत्पादन होते. अन्नधान्यापासून पेट्रोल आणि अल्कोहोलचे मोठ्या प्रमाणावर होणारे उत्पादन हे धोरणकर्त्यांच्या दूरदृष्टीचा अभाव दर्शवते.

गेल्या दोन महिन्यांत साखरेच्या किमती ४० टक्क्यांनी वाढल्या आहेत. रक्षाबंधन, गणेशोत्सव आणि कृष्ण जन्माष्टमी यांसारखे मोठे सण पुढे येत आहेत, ज्यामध्ये मिठाई आणि प्रसाद वाटपासाठी साखरेची मागणी असते. यानंतर लगेचच नवदुर्गा, विजयादशमी आणि दिवाळी यांसारखे मोठे सण आहेत, ज्यात साखरेचा सर्वाधिक वापर होतो. जर वेळेवर साखरेची आयात झाली नाही, तर साखरेच्या किमती गगनाला भिडतील. तथापि, सरकारचा दावा आहे की, पेट्रोलमधील इथेनॉलचे प्रमाण वाढवल्याने साखर महाग झालेली नाही. उलट खराब हवामानामुळे देशात उसाचे उत्पादन कमी झाले आहे. सरकारने दिलेले आणखी एक कारण म्हणजे आंतरराष्ट्रीय बाजारात साखरेच्या किमतीत झालेली वाढ. सरकार ई-२० इथेनॉल पेट्रोलच्या उत्पादनावर नियंत्रण ठेवण्यास तयार नाही. म्हणूनच सरकारने ई-१०, म्हणजेच १०% इथेनॉल-मिश्रित पेट्रोल तयार करण्याच्या सूचना सरळ नाकारल्या आहेत.

देशाची इथेनॉल उत्पादन क्षमता प्रति वर्ष २० अब्ज लिटरपेक्षा जास्त वेगाने वाढली आहे, तर दुसरीकडे पेट्रोल वाहनांमध्ये इथेनॉल-मिश्रित पेट्रोल वापरल्याने वाहनांच्या मायलेजवर परिणाम होत आहे. असे असूनही नवीन इथेनॉल उत्पादन प्रकल्प उभारले जात आहेत. बँकांनी या क्षेत्राला १ लाख कोटी रुपयांचे कर्ज दिले आहे. सरकारसमोर आता पेचप्रसंग आहे की, पेट्रोलमधील मिश्रण कमी केल्यास हजारो कोटी रुपयांची बँक कर्जे आणि देशांतर्गत व विदेशी गुंतवणूक गमावण्याचा धोका वाढेल. मिश्रण म्हणजे अशी प्रक्रिया, ज्यामध्ये ई-२० किंवा ई-१० टक्के इथेनॉलसारखे विशिष्ट प्रमाणात जैवइंधन पेट्रोलमध्ये मिसळले जाते. तथापि, हे जीवाश्म इंधन पर्यावरणास अनुकूल आहे आणि हवामान बदलाला आळा घालण्याचे त्याचे उद्दिष्ट आहे. त्यामुळे अनेक देश जैवइंधनाचे उत्पादन वाढवत आहेत.

केअर एज रेटिंग्सच्या अहवालानुसार, चालू आर्थिक वर्षाच्या अखेरपर्यंत इथेनॉल उत्पादन क्षमतेत आणखी ४ अब्ज लिटरने वाढ होईल. याचा अर्थ एकूण उत्पादन क्षमता अंदाजे २.४ अब्ज लिटरपर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे. २०१४ मध्ये इथेनॉलचे उत्पादन प्रति वर्ष ४.२१ अब्ज लिटर होते, जे आता चौपट झाले आहे. चालू आर्थिक वर्षात ई-२० पेट्रोलमध्ये मिश्रण करण्यासाठी १.२ अब्ज लिटर इथेनॉलची आवश्यकता असेल. याशिवाय उद्योग, औषध कंपन्या आणि रासायनिक क्षेत्राकडून ३५० अब्ज लिटर इथेनॉलची मागणी आहे. २०२५पर्यंत देशात ई-२० पेट्रोल विकले जाईल.

असे दिसते की, अमेरिका आणि इराण, रशिया आणि युक्रेन आणि इस्रायल यांच्यातील अलीकडील युद्धांमुळे केंद्र सरकारने इथेनॉल-मिश्रित पेट्रोलला अधिक प्रोत्साहन देण्याचा निर्णय घेतला आहे. दरम्यान, नवीन इथेनॉल प्रकल्पांच्या स्थापनेमुळे ई-३० किंवा त्याहून अधिक इथेनॉल-मिश्रित पेट्रोल देशभरात विकले जावे, अशी मागणी उद्योग करत आहे. सध्या ऊस, मका आणि इतर धान्यांपासून बनवलेल्या इथेनॉलच्या निर्यातीवर बंदी घातली पाहिजे, कारण अन्नधान्यापासून बनवलेल्या इथेनॉलच्या निर्यातीमुळे देशातील धान्याचा पुरवठा तर कमी होईलच, पण त्याच्या किमतीही वाढतील. शेतीतील अवशेष आणि बायोमासपासून बनवलेल्या इथेनॉलच्या निर्यातीला सप्टेंबर २०२५ पर्यंत परवानगी देण्यात आली असली तरी, नेपाळ आणि इंडोनेशियासारख्या देशांमध्ये निर्यातीच्या शक्यता सरकारने शोधाव्यात, अशी मागणी उद्योग करत आहे.

धान्ये, फळे आणि भाज्या मानवी अस्तित्वासाठी मूलभूत आहेत, परंतु औद्योगिक उत्पादनासाठी ऊर्जा पुरवण्यासाठी आणि आधुनिक जीवनशैलीसाठी आवश्यक असलेल्या भौतिक उपकरणांसाठी पर्यायी स्रोत म्हणून पिकांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जात आहे. अन्नसंकट कायम राहण्याचे हे एक प्रमुख कारण आहे. जैवइंधनासाठी धान्याच्या वापराला पूर्ण मोकळीक दिल्यास भारतातील उपासमारीचे संकट अधिक गंभीर होऊ शकते. अशा परिस्थितीत वाहनांचे उत्पादन वाढवणे आणि बँक कर्जाद्वारे त्यांच्या विक्रीला चालना दिल्यास उपासमारीची परिस्थिती आणखी बिकट होईल. या संदर्भात ब्रिटिश स्वयंसेवी संस्था आॅक्सफॅमने जगातील वाढत्या अन्नसंकटाबद्दल इशारा दिला आहे की, जर धान्यांपासून अल्कोहोल आणि इथेनॉलचे उत्पादन थांबवले नाही, तर २०३०पर्यंत अन्नधान्याची मागणी ७० टक्क्यांनी वाढू शकते आणि धान्याच्या किमतीही दुप्पट होऊ शकतात. अशा परिस्थितीत इथेनॉल धोरणावर पुनर्विचार केला पाहिजे.

दशक पहिला : स्तवननाम समास दुसरा : गणेशस्तवन

श्री समर्थ रामदास स्वामीकृत ‘श्री दासबोध’ या ग्रंथाच्या पहिल्या दशकाचे नाव स्तवननाम दशक असे असून, त्यातील दुसरा समास म्हणजेच यात गणेशस्तवन समर्थांनी केलेले आहे. कोणताही ग्रंथ वा कार्य निर्विघ्नपणे पार पाडावे आणि ग्रंथाची सुरुवात मंगलमय व्हावी, यासाठी भारतीय परंपरेनुसार प्रथम आराध्य दैवत श्री गणेशाचे स्तवन केले जाते. या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी श्री गणेशाचे तात्त्विक (निर्गुण) आणि सगुण (रुपवर्णन) असे दोन्ही प्रकारे अत्यंत सुंदर व सविस्तर निरूपण केले आहे.

श्री गणेशाचे तात्त्विक व आध्यात्मिक स्वरूप (निर्गुण निरूपण) करताना समर्थ समासाच्या सुरुवातीला समर्थ गणेशाला केवळ भौतिक देवता न मानता त्याचे परब्रह्मस्वरूप स्पष्ट करतात. गणनायक व सिद्धिफळदाता असा आहे. गणेश हा सर्व गणांचा पती (नायक) आणि सर्व प्रकारच्या सिद्धी व फळे देणारा आहे. त्याचप्रमाणे तो अज्ञानभ्रांतीच्छेदक असा आहे. जो माणसाच्या मनातील अज्ञान, भ्रम आणि संशयाचे आवरण दूर करून शुद्ध बोध (ज्ञान) रूप प्रकाश देतो, तो गणेश होय.

गणेश हा काळावर विजय मिळवणार आहे असे या स्तवनात समर्थ सांगतात. समर्थ म्हणतात की, गणेशाच्या कृपेचे सामर्थ्य इतके अफाट आहे की, त्याच्या कृपेने माणसाचे अज्ञान तर विरघळून जातेच, पण संपूर्ण विश्व गिळून टाकणारा ‘काळ’ सुद्धा त्याच्या दास्यात (गुलामगिरीत) येतो.

या स्तवनात समर्थ गणरायाच्या विघ्नहर रूपाचेही वर्णन करतात. समर्थ म्हणतात की, गणेशाच्या केवळ नामस्मरणाने सर्व प्रकारची संकटे आणि बाधा थरथर कापत दूर पळून जातात, म्हणूनच त्याला ‘विघ्नहर’ किंवा अनाथांचे माहेर म्हटले आहे.

याठिकाणी समर्थ रामदास स्वामींनी श्री गणेशाच्या सगुण रूपाचे विलोभनीय वर्णन केलेले आहे. समर्थ रामदास स्वामींनी गणेशाच्या सगुण रूपाचे अत्यंत चित्रमय आणि सुंदर शब्दांकन केले आहे. गणेशाची प्रसन्न व भव्य मूर्ती त्यांच्या डोळ्यांपुढे आहे. श्री गणेश हे सदा आनंदात डुलणारे, गंडस्थळावरून मद (अद्भूत सुगंधी द्रव) गळणारे आणि सदैव प्रसन्न वदनाचे आहेत. त्यांची मूर्ती भव्य, महाप्रचंड आणि विस्तीर्ण मस्तकावर शेंदूर चर्चिलेली किंवा लेपलेली अशी आहे.

गणेशाच्या अलंकार व मुकुटाचे वर्णन करताना समर्थ म्हणतात की, त्यांच्या मस्तकावर रत्नखचित मुकुट झळाळत आहे, ज्यातून नानाविध रंगांच्या किरणोत्सर्गाची कीळ पसरते. कानातील कुंडले आणि नीळमणी चमकत असतात. गणेशाच्या विविध अवयवांचे वर्णन करताना या समासात समर्थ म्हणतात की, पांढरे शुभ्र सुदृढ दात, सोटासारखी लांब सरळ किंवा मुरडलेली सोंड, लहान चंचल डोळे आणि पंख्यासारखे हलणारे मोठे कान (कर्णथापा) यांमुळे त्यांचे रूप अधिकच खुलून दिसते.

गणेशाच्या भोवती असलेले नागबंध व आभूषणे याचे वर्णन करताना समर्थ म्हणतात की, त्यांच्या मोठ्या सुटलेल्या पोटाभोवती (लंबोदर) जिवंत नाग वेढा घालून बसलेला असतो आणि तो फणा काढून फुत्कार टाकत असतो. गळ्यात सुंदर फुलांच्या माळा आणि हृदयावर रत्नजडित पदक शोभून दिसते.

त्याचप्रमाणे गणेशाच्या नृत्यकला निपुणतेबाबत समर्थ म्हणतात की, गणेश हे चंचल व अत्यंत नटखट स्वरूपात विविध छंदांनी नृत्य करतात, ज्यांचे लावण्य पाहून सर्व देवही तटस्थ (थक्क होऊन) पाहत राहतात. असे अत्यंत सुंदर आणि अद्भूत असे वर्णन या गणेश स्तवन नाम समासात रामदास स्वामी करतात.

समर्थ इथेच थांबत नाहीत, तर ते या समासात गणेशोपासनेचे महत्त्व आणि फळश्रुती पण सांगतात. या समासाच्या शेवटी समर्थ गणेशाच्या उपासनेचे महत्त्व सांगताना म्हणतात की, याच्या स्तवनाने बुद्धीचा विकास होतो. हे बुद्धीचे दैवत आहे. ज्या लोकांची बुद्धी मंद असते, जे लोक अज्ञानी, हीन किंवा अवलक्षणी असतात, ते जरी गणेशाचे चिंतन करू लागले तरी ते सर्व विद्यांमध्ये (विशेषत: चौदा विद्या आणि ६४ कलांमध्ये) प्रवीण, हुशार व तार्किक बनतात.

कोणत्याही कार्यसिद्धीसाठी गणेशाचे महत्त्व खूप आहे. आपण कोणत्याही कामाची सुरुवात करताना श्रीगणेशाने केली असे म्हणतो. त्यामागे कार्य सिद्धी होणे अभिप्रेत असते. कोणतेही शुभ कार्य सुरू करताना श्री गणेशाचे ध्यान व वंदन केल्यास कोणतीही बाधा किंवा अडथळा येत नाही आणि कार्य यशस्वी होते, याचा विश्वासच समर्थ रामदास या समासात देतात. दासबोधातील पहिल्या दशकातील या दुसºया समासात समर्थ रामदास स्वामींनी श्री गणेशाच्या बाह्य सौंदर्याचे जसे डोळ्यांत भरण्यासारखे वर्णन केले आहे, त्याचबरोबर त्याच्या आंतरिक व आध्यात्मिक सामर्थ्याद्वारे मानवाचे अज्ञान कसे नष्ट होते, याचे विलक्षण दर्शन घडवले आहे.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

दशक पहिला समास १

श्रीसमर्थ रामदास स्वामीकृत दासबोधातील दशक पहिला हा स्तवनांचा आहे. यातील समास पहिला- ‘ग्रंथारंभलक्षण’ याचे सविस्तर वर्णन करतो. या ग्रंथाचे स्वरूप आणि नाव काय आहे असा प्रश्न उपस्थित करतच हा ग्रंथ सुरू होतो. गुरू-शिष्य संवादातून निर्माण झालेला हा ग्रंथ आहे. आपल्याकडे गुरूचरित्रही सिद्ध आणि नामधारक या गुरू-शिष्यांच्या चर्चेतून तयार झालेला ग्रंथ आहे. त्यानंतरच्या काळात समर्थांनी लिहिलेला दासबोध हा सर्वप्रकारच्या विद्या, शिक्षण, व्यवस्थापन, ज्ञान आाणि मार्गदर्शक असा ग्रंथ आहे. यातील पहिल्या दशकातील पहिल्या समासात गुरू-शिष्य संवाद प्रकट होताना दिसतो. हा ग्रंथ सद्गुरू आणि शिष्य यांच्यातील अत्यंत सोप्या व अर्थपूर्ण संवादाच्या रूपात रचला गेला आहे.

समर्थ सांगतात की, या ग्रंथाचे नाव ‘दासबोध’ असे असून यात प्रामुख्याने भक्तिमार्ग, ज्ञान, वैराग्य आणि अध्यात्म निरोपण (अध्यात्माचे विवेचन) सविस्तरपणे सांगितले आहे. या ग्रंथाचा मुख्य उद्देश व प्रतिपाद्य विषय काय आहे तर याची यादीच येथे दिलेली आहे. या पहिल्या दशकातील पहिल्या समासात समर्थांनी ग्रंथात पुढे काय काय स्पष्ट केले आहे, याची यादी दिली आहे. यामध्ये निश्चयात्मक ज्ञान म्हणजे काय हे सांगितले आहे. नवविधा भक्ती, सायुज्य मुक्ती, मोक्षप्राप्ती, विदेहस्थिती, अलिप्तपणा आणि ‘आपण स्वत: कोण आहोत’ (आत्मा व परब्रह्म) या विषयांचा ठाम निश्चय यात सांगितला आहे.

याशिवाय चातुर्य व व्यवहार याचे शिक्षण ते येथे देतात. केवळ परमार्थच नाही, तर उत्तम उपासना, कवित्व, चातुर्य, पंचभूतांचे लक्षण आणि सृष्टीचा कर्ता कोण याबद्दलचे व्यावहारिक व अध्यात्मिक ज्ञान यात दिले आहे.

याशिवाय शंकांचे निरसन करणारा हा ग्रंथ आहे. श्रोत्यांच्या मनातील सर्व संशय, किंतू आणि आशंका दूर करण्याचे सामर्थ्य या ग्रंथात आहे. त्याशिवाय प्रमाणांची (प्रमाणीकरण) विविधता येथे दिसून येते. समर्थ स्पष्ट करतात की हा ग्रंथ स्वत:च्या कल्पनेने रचलेला नाही. याला उपनिषिदे, वेद, श्रुती, भगवद्गीता, गणेशगीता, गुरुगीता, भागवत इत्यादी अनेक प्राचीन ग्रंथांचे प्रमाण (संमती) आहे. यात सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे यात ‘आत्मप्रचिती’ (स्वत:चा अनुभव) आणि प्रत्यक्ष अनुभवाची जोड दिली आहे.

या ग्रंथाची फळश्रुती (श्रवणाचे फायदे) काय हे पण समर्थ येथे सांगतात. हा ग्रंथ मनापासून ऐकल्याने किंवा वाचल्याने मानवी जीवनात तत्काळ सकारात्मक बदल घडून येतात. आज माणसाच्या मनात सकारात्मक विचार असणे ही काळाची गरज आहे. सगळीकडे तिरस्काराची भावना, कपटाचे राजकारण चालू असताना समाजाला भरकटवणाºया प्रवृत्तीपासून प्रत्येकाचे मन सावरले पाहिजे. त्यासाठी सकारात्मक विचारांची गरज आहे. त्यासाठी हा ग्रंथ अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

हा ग्रंथ अज्ञानाचा नाश करतो. संशय, दु:ख आणि भ्रांती नष्ट होऊन शीघ्र ज्ञानप्राप्ती होते. यामुळे माणसाच्या वर्तनात बदल घडतो. भ्रांत, अवगुणी आणि अवलक्षणी माणसे सुलक्षणी व चतुर होतात. आळशी माणसे उद्योगी बनतात आणि निंदक सुद्धा भक्तिमार्गाला लागतात. या ग्रंथामुळे मोक्ष व समाधान प्राप्त होते असे या पहिल्या समासात समर्थ सांगतात. बद्ध जीव मुमुक्षू (मोक्षाची इच्छा असणारे) बनतात, संसारातील उद्वेग शांत होतो आणि मनाला परम शांती व समाधान लाभते.

थोडक्यात सांगायचे तर दासबोधातील दशक एक समास पहिल्यामध्ये समर्थ रामदासांनी दासबोध ग्रंथाची प्रस्तावना मांडली आहे. हा ग्रंथ माणसाला अज्ञानातून काढून ज्ञानाकडे नेणारा, संशयांचे छेद करणारा आणि प्रत्यक्ष अनुभूतीवर आधारित असलेला एक महान मार्गदर्शक ग्रंथ आहे. तो प्रत्येकाने वाचला पाहिजे. आपल्याला फक्त भगवतगीता माहिती असते. ती पण पूर्ण नाही. पण दासबोधात चोवीस प्रकारच्या गीता आढळून येतात. यातील पहिल्या दशकातील पहिल्या समासात ओवी १८मध्ये समर्थांनी स्पष्ट केले आहे की, शिवगीता, रामगीता, गुरुगीता, गर्भगीता, उत्तरगीता, अवधूतगीता तसेच वेद आणि वेदांत. त्याचप्रमाणे ओवी १९मध्ये भगवद्गीता, ब्रह्मगीता, हंसगीता, पांडवगीता, गणेशगीता, यमगीता, उपनिषदे आणि श्रीमद्भगवत पुराण इत्यादी विविध ग्रंथांचा सिद्धांत आणि विचार येथे (या ग्रंथात) अगदी स्पष्टपणे आणि निश्चितीने मांडला आहे. हे सर्व भगवंताचेच यथार्थ वचन आहे. या या श्लोकांमध्ये आलेले प्रमुख ग्रंथ किंवा विविध गीता म्हणजे, शिवगीता, रामगीता, गुरुगीता, गर्भगीता, उत्तरगीता, अवधूतगीता, भगवद्गीता, ब्रह्मगीता, हंसगीता, पांडवगीता, गणेशगीता, यमगीता यांचा समावेश आहे. याशिवाय इतर धार्मिक ग्रंथांपैकी वेद, वेदांत (उपनिषदे) आणि भागवत पुराणातील दाखले येथे आहेत असे समर्थ या पहिल्या समासात सांगतात. त्यामुळेच हा ग्रंथ अत्यंत परिपूर्ण असा आहे.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा