दहशतवाद्यांचे उदात्तीकरण चुकीचेच

कुख्यात कम्युनिस्ट हुकूमशहा जोसेफ स्टॅलिन एका मुलाखतीत म्हणाले होते की, शिक्षण हे एक शस्त्र आहे, ज्याची परिणामकारकता ते कोणाच्या हातात आहे आणि ते कोणाला लक्ष्य करते यावर अवलंबून असते. स्टॅलिन यांचे वैचारिक पूर्वसुरी, व्लादिमीर लेनिन म्हणायचे, माझ्या मुलांना शिकवण्यासाठी मला चार वर्षे द्या आणि मी पेरलेली बीजे कधीही उपटली जाणार नाहीत. अशी विधाने एका धोकादायक संकटाकडे निर्देश करतात, ज्याचा सामना आपला देश शेकडो वर्षांपासून करत आहे. शिक्षणाच्या माध्यमातून एक असे कथानक तयार केले गेले आहे, जे राष्ट्राला आणि समाजाला विनाशाच्या मार्गावर नेत आहे. या कपटी कटाचे ताजे उदाहरण म्हणजे जम्मू आणि काश्मीरमधील निवडक पुस्तकांमध्ये अशा सामग्रीचा समावेश करणे, जी तरुणांची दिशाभूल करून त्यांना फुटीरतावादाकडे ढकलते, दहशतवादाला प्रोत्साहन देते, सामाजिक अशांतता निर्माण करते आणि भारताच्या सार्वभौमत्वाला व अखंडतेला धोका निर्माण करते. हे प्रकरण केंद्र सरकार पुरस्कृत समग्र शिक्षा योजनेंतर्गत सरकारी शाळांच्या ग्रंथालयांसाठी निवडलेल्या पुस्तकांशी संबंधित आहे, ज्यांमधील मजकूर फुटीरतावाद, दहशतवाद आणि भारतविरोधी विचारांना प्रोत्साहन देतो. या वादाच्या केंद्रस्थानी दोन पुस्तके आहेत. पर्सनॅलिटीज अँड लेजेंड्स आॅफ जे अँड के आणि ग्रेट पर्सनॅलिटीज आॅफ जम्मू अँड काश्मीर. ओबेरॉय बुक्स सर्व्हिसने प्रकाशित केलेल्या या पुस्तकांमध्ये दहशतवादी मकबूल भट, फुटीरतावादी सय्यद अली शाह गिलानी, शब्बीर अहमद शाह, मसरत आलम, मीरवाईज उमर फारूक आणि मौलवी फारूक यांसारख्या राष्ट्रविरोधी घटकांना जम्मू आणि काश्मीरचे महान पुरुष म्हणून चित्रित केले आहे. तर दुसरीकडे भारताला धोकादायकपणे नकारात्मक प्रकाशात चित्रित केले आहे. कुख्यात दहशतवादी मकबूल भटला ‘महान क्रांतिकारक’ म्हणून संबोधले आहे, तर जे जम्मू आणि काश्मीरवरील भारताच्या सार्वभौमत्वाला आव्हान देतात आणि त्याचे पाकिस्तानात विलिनीकरण करण्याची वकिली करतात, त्यांचे उदात्तीकरण केले आहे. अगदी हाफिज सईदसारख्या कुख्यात आंतरराष्ट्रीय दहशतवाद्यांचीही प्रशंसा केली आहे. भारताला ‘एक आक्रमणकारी आणि जुलमी राष्ट्र’ असेही म्हटले आहे. वास्तव याच्या अगदी उलट आहे. पाकिस्तानने केवळ जम्मू आणि काश्मीरच्या एका भागावर बेकायदेशीरपणे कब्जा केला नाही, तर या गुलाम जम्मू आणि काश्मीरमधील लोकांवर इतक्या मोठ्या प्रमाणात अत्याचार करणे सुरूच ठेवले आहे की, तेथील लोक मदतीसाठी भारताकडे पाहत आहेत. ही चांगली गोष्ट आहे की, वाद समोर येताच जम्मू आणि काश्मीर सरकारने दोन्ही पुस्तके तत्काळ मागे घेण्याचे आदेश दिले. आठ अधिकाºयांना निलंबित करण्यात आले असून, दोन्ही पुस्तकांचे लेखक आणि प्रकाशक काळ्या यादीत टाकण्यात आले आहेत. या प्रकरणाची चौकशी करण्यासाठी उच्चस्तरीय चौकशी सुरू करण्यात आली आहे, परंतु या घडामोडींमुळे अनेक प्रश्न निर्माण झाले आहेत. पहिला प्रश्न म्हणजे, ही पुस्तके खरेदी करण्याची शिफारस करणाºया तज्ज्ञ समितीचे सदस्य कोण होते? तसेच पुस्तकांना मंजुरी देण्यासाठी तज्ज्ञ समिती कोणी आणि कोणत्या आधारावर स्थापन केली? त्या सर्वांवर कठोर कारवाई झाली पाहिजे. ही पुस्तके अपघाताने किंवा चुकून खरेदी झाल्यामुळे शाळांच्या ग्रंथालयात पोहोचली नाहीत. ती तज्ज्ञ समितीच्या सुनियोजित शिफारशीनुसार, एका अधिकृत प्रक्रियेद्वारे खरेदी करण्यात आली होती. ही बाबदेखील चिंताजनक नाही का की, भारत सरकारच्या एका शैक्षणिक योजनेचा वापर जम्मू आणि काश्मीर सरकारच्या निर्देशानुसार, अशी पुस्तके शिकवण्यासाठी केला जात आहे, जी एकीकडे दहशतवादी आणि फुटीरतावाद्यांचे उदात्तीकरण करतात, तर दुसरीकडे भारतीय राज्याला नकारात्मक पद्धतीने चित्रित करून आपल्या सार्वभौमत्वाला आणि अखंडतेला धोका निर्माण करतात? या प्रकरणात पुस्तकाच्या लेखकांना आणि प्रकाशकांना काळ्या यादीत टाकणे पुरेसे नाही. दहशतवाद आणि फुटीरतावादाचे उघडपणे उदात्तीकरण करणाºया राष्ट्रविरोधी लिखाणाचा प्रसार केल्याबद्दल त्यांच्यावर खटले दाखल केले पाहिजेत. यामुळे भारताच्या सार्वभौमत्वाला आणि अखंडतेला धोका निर्माण होतो. भारतीय कायदेशीर प्रणालीमध्ये राष्ट्रीय सुरक्षा, सार्वभौमत्व, अखंडता, देशद्रोह, फुटीरतावाद आणि दहशतवाद यांच्याशी संबंधित बाबींसाठी विशिष्ट घटनात्मक तरतुदी आणि फौजदारी कायदे आहेत. पुस्तकातील मजकूर कलम १९(२)चे स्पष्ट उल्लंघन आहे. इतकेच नाही, तर ते भारतीय दंड संहिता २०२३च्या कलम १५२ आणि १९७, तसेच बेकायदेशीर कृत्ये (प्रतिबंध) कायदा, १९६७च्या कलम २(१)(ओ)चेही उल्लंघन करते. जम्मू आणि काश्मीर पीपल्स फोरमसारख्या संघटनांनी या घटनेचा निषेध केला असून, दोषींवर कठोर कारवाईची मागणी केली आहे. कोणताही लोकशाही समाज दहशतवाद किंवा फुटीरतावादी विचारसरणीचा प्रचार सहन करू शकत नाही. एकेकाळी एनसीईआरटीच्या पुस्तकांमध्ये आणि इतर पुस्तकांमध्येही अशाच प्रकारची दिशाभूल करणारी माहिती होती. त्यांनी औरंगजेबासारख्या जुलमी शासकांचे उदात्तीकरण केले, तर भगतसिंग आणि चंद्रशेखर आझाद यांच्यासारख्या क्रांतिकारक देशभक्तांना दहशतवादी ठरवण्यात आले. रक्ताच्या नद्या सांडणाºया अलेक्झांडरला ‘महान’ म्हटले गेले, तर प्रशासकीय सुधारणा आणि लोककल्याणासाठी प्रसिद्ध असलेल्या छत्रपती शिवाजी महाराजांचा चुकीचा इतिहास दाखवला गेला होता. अलीकडच्या काही वर्षांत या विसंगती दूर करण्याचे काही प्रयत्न झाले असले तरी, या दिशेने गती आणखी वाढवणे आवश्यक आहे. शाळा किंवा शिक्षण हे राष्ट्र आणि समाज उभारणीसाठी आहे, दहशतवाद, फुटीरतावाद किंवा राष्ट्रविरोधी प्रचारासाठी नाही. काही पुस्तके संविधानाला, देशाच्या एकतेला, अखंडतेला आणि सार्वभौमत्वाला कमी लेखत असल्याचे उघड झाल्यामुळे समग्र शिक्षा अभियानांतर्गत मंजूर केलेल्या इतर पुस्तकांचे पुनरावलोकन केले पाहिजे. आपले शिक्षण आता भारतीय संविधान आणि आपल्या स्वत:च्या भारतीय विचार परंपरेनुसार मार्गदर्शन केले जाईल, साम्यवादी नेते लेनिन आणि स्टॅलिन यांच्या आदर्शानुसार किंवा मॅकॉलेच्या परकीय विचारांनुसार नाही. नकारात्मक कथन तयार करणाºयांनी हे समजून घेतले पाहिजे.
x

संत एकनाथांची समता

एक जनार्दनी समूळ हे जाले। विठ्ठल पाऊले देखियली।। असे संत एकनाथ आपल्या अभंगात म्हणतात. म्हणजे जेव्हा मनातील ‘मी’पणा नष्ट होतो, तेव्हा संपूर्ण सृष्टीमध्ये केवळ विठ्ठलाचीच पावले दिसू लागतात. हीच समतेची दृष्टी आहे. सर्वांमध्ये विठ्ठल दिसणे किंवा विठ्ठलात सर्वजण दिसणे यातून समतेचा भाव तयार होतो. सर्व जग हे विठ्ठलमय आहे, मग भेदभाव कसला? हाच विचार पंढरीच्या वारीत असतो. हा विचार मांडण्यासाठी हरिपाठाचे माध्यम वारीमध्ये सर्वमान्य असे आहे.

हरिपाठातील नवव्या अभंगात ज्ञानेश्वर म्हणतात की, विष्णुविणे जप व्यर्थ त्याचे ज्ञान। रामकृष्णी मन नाही ज्याचे॥ १॥ उपजोनी करंटा नेणे अद्वय वाटा। रामकृष्णी पैठा कैसा होय॥ २॥ द्वैताची झाडणी गुरुविण ज्ञान। त्या कैंचे कीर्तन घडे नामी ॥ ३॥ ज्ञानदेव म्हणे सगुण हे ध्यान। नामपाठ मौन प्रपंचाचे॥ ४॥ याठिकाणी संत ज्ञानेश्वरांना म्हणायचे आहे की, विष्णूचे नामस्मरणावाचून इतर जप करणारा आणि रामकृष्णस्वरूपी ज्याचे मन नाही त्याचे ज्ञान व्यर्थ आहे. जन्माला येऊन द्वैतभावरहित अद्वैत अशा परमात्म्याला जाणण्याचा मार्ग ज्यास माहीत नाही तो हतभागी होय. त्याची वस्ती रामकृष्णस्वरूपी कशी होईल? म्हणजे रामकृष्णस्वरूपी ऐक्याला तो कसा पावेल? ज्या ब्रह्मस्वरूपाच्या अज्ञानाने अहं (मी) इदं (हे) वृत्तिरूपी द्वैताची उत्पत्ती झाली, त्या द्वैताचा नाश ब्रह्मस्वरूपाच्या ज्ञानानेच होणार आहे. ते ज्ञान देणारे गुरू आहेत. गुरूवाचून ते कधीही मिळणार नाही; व ज्या साधकाला ते मिळाले नाही, त्याला नामी जो परमात्मा, त्याचे अभेदभजन घडत नाही. श्री ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, मला हरिच्या सगुण साकार स्वरूपाचेच ध्यान आहे आणि त्याच्याच नामाची मी सतत आवृत्ती करीत असून, प्रापंचिक गोष्टी संबंधाने मौन घेतले आहे.

प्रापंचिक मौन म्हणजे जे स्वत:पुरते आहे, त्यापासून लांब आहे. सर्वसमावेशक आहे, सर्वांना सारखेपणाचा न्याय देणारे आहे तेच फक्त स्वीकारले जाते आहे. येथे समता आणि समरसतेचा भाव तयार करणारी बैठक तयार होते. म्हणूनच महाराष्ट्रातील विविध संतांना समता आणि समरसतेची मांडणी कशी केली याचे गुणगान गात आपली वारी पुढे सरकत असते. यामध्ये संत एकनाथांच्याही कथा समजून घेणे आवश्यक आहे. एकनाथ महाराजांच्या घरी त्यांच्या वडिलांचे श्राद्ध होते. त्याकाळी श्राद्धाचे जेवण आधी केवळ उच्चवर्णीय ब्राह्मणांना देण्याची प्रथा होती. जेवणाची तयारी सुरू असतानाच, महाराजांच्या घराबाहेरून काही भुकेलेले अस्पृश्य लोक चालले होते. अन्नाचा सुवास आल्यामुळे ते आपापसात बोलत होते की, किती छान वास आहे, पण आपल्याला हे अन्न कुठले मिळणार? हे शब्द एकनाथ महाराजांच्या कानावर पडले. त्यांनी विचार केला की, ‘श्राद्धाचा मुख्य उद्देश भुकेल्या तृप्त आत्म्यांना जेवू घालणे हा आहे.’ त्यांनी ब्राह्मणांची वाट न पाहता, त्या सर्व भुकेल्या बांधवांना घरात बोलावले आणि आदराने श्राद्धाचे अन्न वाढले. या क्रांतिकारी पावलामुळे त्यांना तत्कालीन समाजाने वाळीत टाकण्याचा प्रयत्न केला, पण एकनाथांनी आपल्या समतेच्या आणि करुणेच्या विचारांशी कधीही तडजोड केली नाही. हाच विचार आपल्याला वारकरी संप्रदायात दिसून येतो. म्हणून समतेची शिकवण देणाºया संतांची मांदियाळी येथे पाहायला मिळते. त्यात संत एकनाथांचे स्थान वेगळेच आहे.

प्रफुल्ल फडके/संतकृपा

अमेरिकेला युद्ध तोट्याचे ठरले

अमेरिका आणि इराण यांच्यातील शांतता करारामुळे संपूर्ण जगाने सुटकेचा नि:श्वास टाकला असतानाच अमेरिकेने दोन दिवसांत पुन्हा हल्ले केले. हे ट्रम्प कशासाठी करत आहेत हे अनाकलनीय आहे. कराराच्या अंमलबजावणीत काही अडथळे असूनही, परिस्थिती नियंत्रणात आहे. करार होऊन काही काळ लोटल्यामुळे या युद्धातून आणि त्याच्या परिणामातून कोणाला काय मिळाले याचे मूल्यांकन करण्याची उत्सुकता असणे स्वाभाविक आहे. जर आपण याचे परीक्षण केले, तर अमेरिकेला सर्व प्रकारे नुकसान झाले आहे. जगातील सर्वात शक्तिशाली राष्ट्र म्हणून असलेल्या त्याच्या प्रतिमेला मोठा धक्का बसला आहे. त्याचा राग अमेरिका आता पुन्हा हल्ले करून व्यक्त करत आहे का?
कराराच्या अटी पाहताही अमेरिका बॅकफूटवर असल्याचे दिसते. उदाहरणार्थ, करारातील एका अटीनुसार दोन्ही पक्ष एकमेकांच्या सार्वभौमत्वाचा आणि प्रादेशिक अखंडतेचा आदर करतील. इराणसाठी अमेरिकेवर हल्ला करणे भौगोलिकदृष्ट्या अशक्य असल्याने या तरतुदीचा इराणला फायदा होतो, कारण अमेरिका आता त्यावर हल्ला करू शकत नाही. अमेरिका आपले व्यापक हितसंबंध पूर्ण करण्यासही असमर्थ ठरली. इराणमध्ये सत्तापालट घडवून आणण्याची अमेरिकेची योजना अपूर्ण राहिली.
इराणमध्ये केवळ कट्टरतावादी सरकार सत्तेवर आहे असे नाही, तर दिवंगत सर्वोच्च नेते खामेनी यांच्या अंत्यविधीसाठी जमलेल्या प्रचंड गर्दीने हे देखील दाखवून दिले की, इराणला असलेला पाठिंबा कमी झालेला नाही. इतके दिवस गंभीर हल्ल्यांना तोंड देऊनही इराणने अजूनही आपला निम्मा ड्रोन आणि क्षेपणास्त्रांचा साठा टिकवून ठेवला आहे. अमेरिका इराणचा अणुकार्यक्रम पूर्णपणे विस्कळीत करण्यासही असमर्थ ठरली आहे.
दुसरीकडे, अमेरिकेवरील भाराचा विचार करता, अमेरिकेने या युद्धात १,००० हून अधिक क्रूझ क्षेपणास्त्रे आणि १,५०० हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्रे खर्च केली आहेत. एवढ्या मोठ्या प्रमाणात झालेल्या संरक्षण उत्पादनाची भरपाई करण्यासाठी सहा वर्षांपर्यंतचा कालावधी लागू शकतो. पेंटागॉनने अलीकडेच शस्त्रास्त्र उत्पादन आणि पुरवठ्यासाठी २९ अब्ज डॉलर्सच्या अर्थसंकल्पाची मागणी केली आहे, जो मूडीजच्या विश्लेषणानुसार १३२ अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त असू शकतो. यामध्ये आखातातील २० नुकसानग्रस्त अमेरिकी लष्करी तळ आणि ४२ लढाऊ जहाजांच्या दुरुस्तीच्या खर्चाचा समावेश नाही. या युद्धामुळे १ ट्रिलियन डॉलर्सचा आर्थिक भार पडण्याची शक्यता आहे, ज्यापैकी ३०० अब्ज डॉलर्स इराणच्या पुनर्बांधणीच्या वचनबद्धतेतील गुंतवणुकीशी संबंधित आहेत. या युद्धात १३ अमेरिकी सैनिकांचा बळी गेला आणि अमेरिकेत महागाईही वाढली.
इराण युद्धामुळे झालेल्या जागतिक नामुष्कीमुळे राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांचा देशांतर्गत राजकीय मार्ग निसरडा झाला आहे. केवळ विरोधी डेमोक्रॅट्सच नव्हे, तर रिपब्लिकन पक्षाचे गटही त्यांच्या विरोधात उभे राहिले आहेत. ट्रम्प यांचे निष्ठावान असलेले रिपब्लिकन सिनेटर बिल कॅसिडी यांनी या कराराला गेल्या अनेक दशकांतील अमेरिकेच्या परराष्ट्र धोरणातील सर्वात मोठी चूक, असे म्हटले आहे. इराणविरुद्धची इस्रायली मोहीम अंतिम टप्प्यापर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच थांबवण्यात आल्याने ज्यू समुदायदेखील संतप्त झाला आहे. अमेरिकेच्या सत्ता आणि व्यावसायिक वर्तुळात ज्यूंचे वर्चस्व आहे, हे काही गुपित नाही. या करारामुळे ट्रम्प यांची प्रतिमा काही प्रमाणात कमकुवत झाली असली, तरी त्याच्या अपयशामुळे अपरिहार्यपणे आणखी मोठे राजकीय नुकसान होईल. नोव्हेंबरमधील मध्यावधी निवडणुकांमध्ये ट्रम्प आणि त्यांच्या धोरणांची स्वाभाविकपणे कसोटी लागेल.
युद्धात मोठे नुकसान सोसूनही इराण काहीशा फायद्याच्या स्थितीत असल्याचे दिसते. अमेरिकेने इराणी उत्पादनांवरील निर्बंध उठवण्याचा प्रस्तावित निर्णय इराणच्या अर्थव्यवस्थेला चालना देईल. इराणवर अणुऊर्जा संवर्धन आणि शस्त्रनिर्मितीवर बंदी कायम असली तरी, वीज निर्मितीसारख्या नागरी कामांसाठी अणुऊर्जेचा वापर करण्याची परवानगी दिली जाईल. होर्मुझच्या सामुद्रधुनीने उपलब्ध करून दिलेल्या सामरिक पर्यायाचाही इराणला लक्षणीय फायदा झाला आहे. इराण होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर सीमा शुल्क लावण्याबद्दल बोलत असताना, ओमानने हा विषय टाळला आहे. दरम्यान, ट्रम्प यांनी वारंवार पुनरुच्चार केला आहे की, इराणला कोणतेही शुल्क आकारण्याची परवानगी दिली जाणार नाही. जर इराणला असा अधिकार मिळाला, तर त्याचे विनाशकारी परिणाम होतील, कारण मलाक्का सामुद्रधुनी, पाल्क सामुद्रधुनी आणि बाब अल-अंदाब यांसारख्या मोक्याच्या ठिकाणांच्या आसपासचे किनारपट्टीवरील देशही अशा शुल्कांची मागणी करू लागतील.
जर हा करार त्याच्या सध्याच्या स्वरूपात लागू झाला, तर अमेरिकेनंतर इस्रायलला सर्वाधिक नुकसान सोसावे लागेल. जवळपास चार महिन्यांच्या युद्धात मोठे नुकसान सोसल्यानंतर देशाने काय साध्य केले आहे, असा प्रश्न इस्रायली जनता पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांना विचारेल. त्यांच्यासाठी हा राजकीय अस्तित्वाचा प्रश्न बनला आहे. अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षांपासूनचे राजनैतिक अंतर आणि जनतेचा रोष त्यांच्या समस्या आणखी वाढवेल. अमेरिकेच्या सुरक्षा कवचावरील आखाती देशांचा विश्वासही डळमळीत झाला आहे. आता करारानुसार आपला शत्रू असलेल्या इराणच्या पुनर्बांधणीसाठी हे देश सहकार्य करतील की नाही, हे पाहणे बाकी आहे.
इतर देशांच्या दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, युद्ध थांबल्यास चीनला सर्वाधिक फायदा होईल. इराणमधील ४०० अब्ज डॉलर्सच्या गुंतवणुकीच्या बदल्यात चीनने स्वाक्षरी केलेला २०२१चा तेल पुरवठा करार युद्ध संपल्यास सुरू राहील. युद्धविरामाचा भारतालाही फायदा होतो. यामुळे विस्कळीत झालेला कच्च्या तेलाचा पुरवठा पूर्ववत होईल. भारताचा चाबहार प्रकल्पाचा मार्गही सुकर होऊ शकतो. इराण आणि सौदी अरेबिया यांच्यामध्ये चिरडले जाणे टाळण्यातच पाकिस्तानला एकमेव दिलासा आहे.
तथापि, या कराराचे श्रेय घेण्याची रशियाची योजना अयशस्वी ठरली, कारण मध्यस्थीचे श्रेय कतारला देण्यात आले. हा करार इस्लामाबादमध्ये नव्हे, तर जिनिव्हामध्ये झाला. रशियालाही याचा फायदा होणार आहे, कारण त्यांच्यावरील निर्बंध शिथिल होतील आणि इराणसोबतच्या संबंधांना एक नवीन दिशा मिळेल. तथापि, याचा रशियाच्या तेल आणि वायू निर्यातीवर परिणाम होऊ शकतो. युरोपला ऊर्जा क्षेत्रातही स्थिरता मिळेल. रशियाबद्दल युरोपीय देशांचा दृष्टिकोनही नरम होऊ शकतो. हे सगळे पाहता अमेरिकेला या युद्धाचा काहीही फायदा झाला नाही.

हरिपाठ सोहळा आणि वारी

पर्वताप्रमाणे पातक करणे। वज्रलेप होणे अभक्तांसी।। असे संत ज्ञानेश्वर हरिपाठातील सातव्या अभंगात म्हणतात. हरिपाठात २७ अभंग आहेत. त्याचे तीन गट तयार केले आहेत. या हरिपाठालाच वारकºयांची संध्या असेही म्हटले जाते. संत ज्ञानेश्वरांचा हरिपाठ आपण जाणतोच. पण ज्ञानेश्वरांप्रमाणेच निवृत्तीनाथ, सोपान, मुक्ताबाई आणि नामदेव महाराज यांनीही हरिपाठांची रचना केलेली आहे. नामदेव, निवृत्ती, एकनाथ, तुकाराम आणि ज्ञानदेव यांचा पंचरत्नी हरिपाठही प्रसिद्ध आहे. या सगळ्यांचा उच्चार आणि गजर हा वारीत होत असतो. हाच तो हरिपाठ सोहळा.

हरिपाठातील सातव्या अभंगात ज्ञानदेव म्हणतात की, जे लोक देवाचे नाव घेत नाहीत, त्यांच्या हातून डोंगराएवढी पापे घडतात. पण हरि नामाचा आश्रय घेताच ही पापे नष्ट होतात. अत्यंत साधा सिद्धांत आहे, सोप्या भाषेत मांडलेला विचार आहे हा. पर्वताप्रमाणे पातक करणे। वज्रलेप होणे अभक्तांसी ॥ १॥ नाही ज्यासी भक्ति ते पतित अभक्त। हरिसी न भजत दैवहत ॥ २॥ अनंत वाचाळ बरळती बरळ। त्या कैसेनि गोपाळ पावे हरि॥ ३॥ ज्ञानदेवा प्रमाण आत्मा हा निधान। सर्वांघटी पूर्ण एक नांदे ॥ ४॥ या चार कडव्यांमधून ज्ञानदेव स्पष्ट करतात की, ज्यांनी पर्वतासारखी मोठमोठी पातके केली असून, जे हरिविषयींच्या आत्यंतिक प्रेमरूपी भक्तिविषयी विन्मुख आहेत, म्हणजे जे अभक्त आहेत, त्यांचे ते पातक कोणत्याही अन्य उपायांनी नाहीसे होत नाही. ज्याला हरिची प्रेमलक्षणा भक्ती नाही तो पतित अभक्त आहे. तो करंटा हरिचे भजन कसे करील? जे वायफळ बडबड करणारे, झोपेत बरळण्याप्रमाणे अमर्याद बडबड करतात, असल्यांना दीनदयाळ हरि कसा प्राप्त होईल? श्री ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, सर्व देहामध्ये एक परिपूर्ण असणारा आत्मा हाच कोणी ठेवा मला मान्य आहे, हाच माझे सर्वस्व आहे. असे सांगून ज्ञानदेव हरिपाठातून आत्मज्ञानाकडे घेऊन जातात.

हरिनाम संकीर्तन हा सर्वजन सुलभ असा भक्तिमार्ग आहे, असे हरिपाठाच्या माध्यमातून ज्ञानदेव सांगतात, दाखवून देतात. हरिपाठातूनच मुक्ती प्राप्त होते हे हरिपाठाचे मुख्य सांगणे आहे, हे लक्षात घेतले पाहिजे. मुक्तीची आस असली पाहिजे. योगसाधना, व्रतवैकल्ये, यज्ञकर्म, तीर्थ यात्रा, घोर तप याच्या मागे न लागता केवळ हरिनामातून सगळे साध्य होते ते सांगणारे तत्त्वज्ञान म्हणजे हरिपाठ.

हरिपाठातील पाचव्या अभंगातच ज्ञानेश्वर स्पष्टपणे सांगतात की, योग याग विधी येणे नोहे सिद्धि। वायांचि उपाधि दंभधर्म ॥ १॥ भावेवीण देव न कळे नि:संदेह। गुरुवीण अनुभव कैसा कळे ॥ २॥ तपेवीण दैवत दिधल्यावीण प्राप्त। गुजेवीण हित कोण सांगे ॥ ३॥ ज्ञानदेव मार्ग दृष्टांताची मात। साधूचे संगती तरुणोपाय ॥ ४॥ म्हणजे अष्टांगयोग व यज्ञ याचे यथाविधी आचरण केल्याने हरिची प्राप्ती होणार नाही. कारण ही सर्व हरि प्राप्तीविषयी बहिरंगे, दूरची साधने आहेत. याचे अनुष्ठान करणाºयांमध्ये मी मोठा योगी आहे, याज्ञिक आहे, माझी सर्वत्र ख्याती व्हावी अशी वासना उत्पन्न होते व ती वासना पूर्ण होण्याचे इच्छेने तो योग, यज्ञ वगैरे करतो व त्यामुळे खरा धर्म न होऊन पीडा करणारा व्यर्थ दांभिकधर्म मात्र होतो. भावावाचून साधकास देव केव्हाही नि:संशय कळावयाचा नाही, म्हणजे देववचन, गुरुवचन याच्यावर दृढ विश्वास असल्यावाचून देवाचे नि:संशय ज्ञान होणार नाही. कारण देवस्वरूपाचा जो अनुभव होतो, तो गुरूंनी केलेल्या महावाक्योपदेशानेच होतो; आजपर्यंत सर्वांना देवाचा अनुभव गुरूद्वाराच मिळालेला आहे, म्हणून त्यावाचून देवाचा अनुभव कसा कळेल? यासाठी हरिनाम आणि हरिपाठ हे एक फार मोठे साधन आहे, परमेश्वरापर्यंत पोहोचवणारी ती शिडी आहे, सोपान आहे हे वारीच्या मार्गावर गेल्यावर समजते.

भारताची पॅसिफिक राजनैतिकता अधिक मजबूत होत आहे

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचा इंडोनेशियासोबतच आॅस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंडचा दौरा अशा वेळी होत आहे, जेव्हा इंडो-पॅसिफिक प्रदेश जागतिक राजकारण आणि अर्थव्यवस्थेचे एक महत्त्वाचे केंद्र बनले आहे. जागतिक पुरवठा साखळ्यांची पुनर्रचना होत आहे, तांत्रिक स्पर्धा तीव्र होत आहे, ऊर्जा प्रणालीमध्ये मोठे परिवर्तन होत आहे आणि सागरी सुरक्षा पूर्वीपेक्षा अधिक महत्त्वाची झाली आहे. आज भारत अशा विश्वासार्ह भागीदारांच्या शोधात आहे, जे त्याच्या सामरिक स्वायत्ततेशी तडजोड न करता भारताच्या आर्थिक प्रगती, तांत्रिक क्षमता आणि राष्ट्रीय सुरक्षेला पाठिंबा देऊ शकतील. या संदर्भात आॅस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंड हे भारतासाठी नैसर्गिक भागीदार आहेत. दोन्ही लोकशाही राष्ट्रे आहेत, त्यांच्याकडे सागरी सामर्थ्य आहे आणि ते इंडो-पॅसिफिकमध्ये एका स्थिर, खुल्या आणि नियमांवर आधारित व्यवस्थेचे पुरस्कर्ते आहेत.

गेल्या दशकात आॅस्ट्रेलिया भारताच्या सर्वात महत्त्वाच्या सामरिक भागीदारांपैकी एक बनला आहे. ‘क्वाड’च्या माध्यमातून दोन्ही देशांमधील सहकार्य सातत्याने अधिक दृढ झाले असून, संरक्षण, सागरी सुरक्षा, ऊर्जा, तंत्रज्ञान आणि पुरवठा साखळी यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये लक्षणीय प्रगती झाली आहे. प्रादेशिक सुरक्षेबाबतही दोन्ही देशांच्या विचारांमध्ये व्यापक एकमत आहे. पंतप्रधान मोदींच्या आॅस्ट्रेलिया दौºयात दोन्ही देशांमधील संरक्षण सहकार्य अधिक वाढवण्यावर लक्ष केंद्रित होण्याची शक्यता आहे. सागरी निगराणी क्षमता वाढवणे, नौदल समन्वय मजबूत करणे, संयुक्त गस्त, संरक्षण उद्योगांमधील सहकार्य आणि लष्करी क्षमता बांधणी यांसारखे विषयदेखील चर्चेच्या केंद्रस्थानी असण्याची शक्यता आहे.

आॅस्ट्रेलियाकडे लिथियम, कोबाल्ट आणि दुर्मीळ मृदा खनिजांचे प्रचंड साठे आहेत, जे इलेक्ट्रिक वाहने, बॅटरी उत्पादन, सेमीकंडक्टर उद्योग आणि नवीकरणीय ऊर्जा यांच्या विस्तारासाठी आवश्यक आहेत. हरित ऊर्जा, प्रगत उत्पादन आणि तांत्रिक आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने वेगाने प्रगती करण्यासाठी भारताला या संसाधनांपर्यंत दीर्घकालीन आणि विश्वसनीय पोहोच सुनिश्चित करणे ही एक धोरणात्मक गरज आहे. नागरी अणुऊर्जा कार्यक्रमांसाठी युरेनियमचा पुरवठा, हरित हायड्रोजन आणि स्वच्छ ऊर्जा या क्षेत्रांमधील सहकार्यदेखील दोन्ही देशांमधील संबंधांना एक नवीन दिशा देऊ शकते. दोन्ही देशांमधील वार्षिक व्यापार २५ अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त आहे. भारत-आॅस्ट्रेलिया आर्थिक सहकार्य आणि व्यापार करारामुळे व्यापाराला नवीन चालना मिळाली आहे, तर पायाभूत सुविधा, खाणकाम, शिक्षण, वित्तीय सेवा आणि नवीकरणीय ऊर्जा क्षेत्रांमध्ये आॅस्ट्रेलियन गुंतवणूक सातत्याने वाढत आहे. आता गरज आहे ती एका व्यापक आर्थिक भागीदारीद्वारे गुंतवणूक आणि व्यापारासाठी अधिक अनुकूल वातावरण निर्माण करण्याची.

जर आॅस्ट्रेलिया भारताच्या इंडो-पॅसिफिक धोरणाचा सुरक्षेचा आधारस्तंभ असेल, तर न्यूझीलंड आर्थिक आणि तांत्रिक सहकार्यासाठी नवीन मार्ग खुले करू शकते. नुकत्याच संपन्न झालेल्या भारत-न्यूझीलंड मुक्त व्यापार करारामुळे दोन्ही देशांमधील आर्थिक संबंधांना एक नवी दिशा मिळाली आहे. सध्या, द्विपक्षीय व्यापार अंदाजे २.४ अब्ज अमेरिकी डॉलर आहे, जो दोन्ही अर्थव्यवस्थांच्या क्षमतेपेक्षा खूपच कमी आहे. भारत ही एक मोठी ग्राहक बाजारपेठ आणि वेगाने वाढणारी अर्थव्यवस्था आहे, तर न्यूझीलंडकडे कृषी, अन्न प्रक्रिया, वनीकरण, जैवतंत्रज्ञान, शिक्षण आणि संशोधन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विशेष प्रावीण्य आहे.

हवामान बदल आणि अन्नसुरक्षा यांसारख्या आव्हानांच्या पार्श्वभूमीवर भारताच्या कृषी क्षेत्राला अधिक उत्पादक, शाश्वत आणि आधुनिक बनवण्यासाठी न्यूझीलंडचा अनुभव महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावू शकतो. उच्च शिक्षण आणि संशोधन संस्थांमधील सहकार्य भविष्यातील भागीदारी अधिक मजबूत करेल. द्विपक्षीय मुक्त व्यापार करारांतर्गत न्यूझीलंडने पुढील १५ वर्षांत भारतीय अर्थव्यवस्थेत २० अब्ज अमेरिकी डॉलरची गुंतवणूक करण्याचे वचनही दिले आहे. आॅस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंडसोबतच्या भारताच्या संबंधांची एक ताकद म्हणजे दोन्ही देशांमधील भारतीय वंशाची लोकसंख्या. आॅस्ट्रेलियामध्ये अंदाजे दहा लाख भारतीय वंशाचे लोक राहतात, तर न्यूझीलंडमधील भारतीय समुदायही अधिकाधिक प्रभावशाली होत आहे.

व्यवसाय, शिक्षण, आरोग्य, विज्ञान आणि सार्वजनिक जीवनातील त्यांच्या योगदानामुळे दोन्ही देशांमध्ये एक मजबूत मानवी पूल तयार झाला आहे. पर्यटन आणि शिक्षण क्षेत्रातही दोन्ही देशांमध्ये सहकार्याच्या प्रचंड शक्यता आहेत. नेत्यांमधील वैयक्तिक विश्वासामुळे द्विपक्षीय संबंधांना नवीन चालना मिळत आहे. पंतप्रधान मोदी आणि आॅस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान अँथनी अल्बानीज यांच्यात विकसित झालेल्या सामंजस्याने दोन्ही देशांची भागीदारी नव्या उंचीवर नेली आहे. दरम्यान, न्यूझीलंडचे पंतप्रधान क्रिस्टोफर लक्सन यांच्यासोबतच्या चर्चेमुळे त्यांच्या संबंधांमध्ये एक नवीन अध्याय सुरू होऊ शकतो. येत्या दशकांमध्ये इंडो-पॅसिफिक प्रदेश जागतिक सत्ता संतुलनाच्या केंद्रस्थानी असेल. आॅस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंडसोबतचे संबंध दृढ केल्याने भारताला या प्रदेशात केवळ एक प्रभावशाली स्थानच मिळणार नाही, तर भारताला अधिक सुरक्षित, समृद्ध आणि आत्मविश्वासू जागतिक शक्ती म्हणून स्थापित करण्यातही महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावेल.

संत जनाबार्इंचे प्रेम

धरीला पंढरीचा चोर। गळा बांधोनिया दोर।। असा संत जनाबार्इंचा अभंग आहे. जनाबाई या वेगळी अनुभूती देणाºया संत होत्या. आपल्या या अभंगात जनाबार्इंना म्हणायचे आहे की, मी माझ्या भक्तीच्या दोराने त्या पंढरीच्या विठ्ठलाला (चोराला) थेट माझ्या मनाच्या गाभाºयात बांधून ठेवले आहे. आता तो तिथून कुठेही जाऊ शकत नाही. विठ्ठलमय होण्याची ही प्रक्रिया म्हणजे जनाबार्इंची अनुभूती.

ज्ञानेश्वरांनी हरिपाठात म्हटले आहे की, भावेवीण भक्ति भक्तिवीण मुक्ति। बळेवीण शक्ति बोलू नये॥ १॥ कैसेनि दैवत प्रसन्न त्वरित। उगा राहे निवांत शिणसी वाया॥ २॥ सायासे करिसी प्रपंच दिननिशी। हरिसी न भजसी कोण्या गुणे॥ ३॥ ज्ञानदेव म्हणे हरिजप करणे। तुटेल धरणे प्रपंचाचे॥ ४॥

जन्म-मृत्यूरूप संसार दु:खापासून एक हरीच सोडविणारा आहे, असा दृढ विश्वास असल्यावाचून हरीवर आत्यंतिक म्हणजे नि:सीम प्रेम बसणार नाही व अशा नि:सीम भक्तीवाचून संसारांतून मुक्तता केव्हाही होणार नाही असा नियम आहे. यास्तव हरीच्या ठिकाणी भाव असल्यावाचून भक्ती होईल व भक्तीवाचून मुक्ती मिळेल असे जे म्हणतात त्यांचे ते म्हणणे आपल्या अंगात काही एक बळ नसताना मी अमूक एक शक्तीची गोष्ट करीन असे म्हणण्याप्रमाणे व्यर्थ होय, म्हणून तसे बोलू नये॥ १॥ अत्यंत सहजपणे आणि निर्मळपणे ज्ञानदेवांनी येथे सांगितले आहे. हे जनाबाईच्या कृतीतून दिसून येते. मी माझ्या भक्तीच्या जोराने आणि दोराने त्याला बांधून ठेवला आहे, म्हणून तो माझ्याजवळ आहे.

म्हणून ज्ञानदेव म्हणतात की, देव लवकर कशाने प्रसन्न होईल असा जर तुझा प्रश्न असेल तर काहीएक व्यर्थ शीण न करता आपल्या चित्तास विषयवासनेच्या ओढाताणीतून सोडवून स्थिर कर आणि निजबोधाने शांत राहा॥ २॥ देह, पुत्र, स्त्री, गृह, धन इत्यादिकांच्या प्राप्तीविषयी व रक्षणाविषयी प्रापंचिक खटाटोप तू रात्रंदिवस करीत आहेस व हरीचे भजन मात्र मुळीच करीत नाहीस ते का बरे? ॥ ३॥ हरीचे भजन कर म्हणजे तू या संसारसागरातून तत्काळ तरून जाशील, असे श्री ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात. ॥ ४॥ ही हरिपाठातील महत्त्वाची शिकवण आहे. अत्यंतिक विश्वास, श्रद्धा आणि भक्ती करणारा मी नाही तर कर्ता करवता तो आहे. त्या तो ला जाणायचे आहे. ती भक्ती. तो शोधायला जातो तेव्हा मी नाहीसा होतो. मी पण जाते तिथे देवपण येते. तिथेच आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते.

जनाबार्इंनी विठ्ठलाला सर्वस्व मानले होते. जे काही करणार ना ते तोच करेल. मग वाटोळे केले तरी तोच करणार आणि कल्याण करायचे तरी तोच करणार. म्हणून चोरीचा आळ आल्यावरही हा पण त्याचाच खोडसाळपणा आहे हे मानून सगळे त्याला अर्पण करून त्याला शिव्या देण्यासही ती मागे पुढे पाहत नाही. कारण तोच कर्ता आहे, हा तिचा भक्तिभाव फार मोठा आहे. आपल्या श्वासात, कणाकणात तोच आहे आणि आपण त्याच्या परमात्मास्वरूपात विलीन आहोत ही तिची भावना फार मोठी आहे.

प्रफुल्ल फडके/संतकृपा

निर्यात वाढवण्याचे आव्हान

जागतिक निर्यातीची वाढ मंदावत असताना, भारत निर्यात वाढवून यावर्षी आपली मोठी निर्यात उद्दिष्ट्ये साध्य करण्याच्या दिशेने वेगाने प्रगती करत आहे. नुकतेच वाणिज्य आणि उद्योग मंत्री पीयूष गोयल यांनी बोर्ड आॅफ ट्रेडच्या बैठकीत सर्व राज्यांतील औद्योगिक संघटनांना सांगितले की, सरकार निर्यातीला चालना देत आहे आणि भारत विकसित देशांसोबत मुक्त व्यापार करारांच्या (एफटीए) दिशेने वेगाने वाटचाल करत आहे. भारताने चालू आर्थिक वर्ष २०२६-२७ साठी एकूण निर्यातीचे १ ट्रिलियन डॉलर्सचे महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य ठेवले आहे. चालू आर्थिक वर्षात वस्तूंच्या निर्यातीचे लक्ष्य अंदाजे ५३० अब्ज डॉलर्स (१६-१७ टक्के वाढ) आणि सेवा निर्यातीचे लक्ष्य अंदाजे ४७० अब्ज डॉलर्स (११-१२ टक्के वाढ) असण्याचा अंदाज आहे.

मागील आर्थिक वर्ष २०२५-२६ मध्ये भारताची एकूण निर्यात ८६३ अब्ज डॉलर्स होती. चालू आर्थिक वर्षाच्या पहिल्या तिमाहीत (एप्रिल-जून) वस्तूंच्या निर्यातीत १५ टक्के आणि सेवांच्या निर्यातीत ११ टक्के वाढ झाली. सध्या सरकार आपल्या निर्यात प्रोत्साहन धोरणाचा भाग म्हणून निर्यातदारांना विविध लाभ देत आहे. निर्यात प्रोत्साहन अभियान अंतर्गत लघु उद्योगांसाठी आंतरराष्ट्रीय प्रमाणपत्राचा खर्च सरकार उचलेल. यामध्ये शाश्वत वस्त्रोद्योग, तांत्रिक वस्त्रोद्योग, कार्यक्षम वस्त्रोद्योग आणि वैद्यकीय वस्त्रोद्योग यांसारख्या क्षेत्रांमधील उदयोन्मुख संधी देखील ओळखण्यात आल्या आहेत. सरकारची नवीन रणनीती अशा क्षेत्रांमध्ये निर्यात वाढवण्यावर लक्ष केंद्रित करते, जिथे भारत आधीच लक्षणीय निर्यात करतो; तसेच पसंतीच्या क्षेत्रांमध्ये निर्यातीचे विविधीकरण करणे, गैर-शुल्क अडथळे कमी करणे आणि पुरवठा-बाजूच्या मर्यादा दूर करणे यावरही लक्ष केंद्रित करते.

युरोपियन युनियन, युनायटेड किंगडम, न्यूझीलंड, ओमान, मॉरिशस, संयुक्त अरब अमिराती आणि आॅस्ट्रेलिया यांसारख्या देशांसोबत भारताचे वेगाने वाढणारे द्विपक्षीय व्यापार करार आणि मुक्त व्यापार करार, अलीकडेच देशभरात लागू केलेल्या चार नवीन कामगार कायद्यांमुळे आणखी वाढण्याची शक्यता आहे. नवीन कामगार कायद्यांमुळे सेवा निर्यातीतही वाढ होईल. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीच्या नवीनतम सेवा निर्यात अभ्यासातही यावर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. त्यात म्हटले आहे की, गेल्या काही दशकांमध्ये भारताची सेवांची निर्यात वस्तूंपेक्षा खूप वेगाने वाढली आहे. या सेवा प्रत्यक्ष सान्निध्याशिवाय सीमापार पोहोचवणे सोपे आहे. याव्यतिरिक्त, डिजिटल प्लॅटफॉर्म, क्लाऊड कम्प्युटिंग आणि रिमोट वर्कमुळे अनेक सेवा व्यापारयोग्य झाल्या आहेत. जसजसे अंतर कमी होत आहे आणि डिजिटल व्यापार विस्तारत आहे, तसतशी भारतातून होणारी सेवांची निर्यात वाढत आहे. जागतिक सेवा निर्यातीमधील भारताचा वाटा २००४-०५ मधील १.९ टक्क्यांवरून २०२५-२६ पर्यंत अंदाजे ४.३ टक्क्यांपर्यंत वाढण्याचा अंदाज आहे.

विकसित आणि विकसनशील देश सध्या भारतासोबत आपला व्यापार वाढवत आहेत. निर्यात वाढवण्यासाठी भारताने नवीन बाजारपेठांचा विस्तार आणि निर्यात विविधीकरणाचे धोरण अवलंबले पाहिजे. विशेषत: ओळखल्या गेलेल्या नवीन देशांच्या बाजारपेठांमध्ये निर्यातीचा विस्तार करण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केले पाहिजेत. सध्या भारताची बहुतांश एकूण निर्यात अमेरिका, संयुक्त अरब अमिरात, युनायटेड किंगडम, सौदी अरेबिया आणि चीन यांसारख्या काही प्रमुख देशांवर अवलंबून आहे. या देशांची संख्या वाढवण्याची गरज आहे, जेणेकरून एक किंवा काही देशांमधील आर्थिक मंदीचा भारतावर थेट परिणाम होणार नाही. पारंपरिक बाजारपेठांव्यतिरिक्त ईशान्य आशिया आणि पूर्व आफ्रिका यांसारख्या उदयोन्मुख प्रदेशांमध्ये निर्यातीची व्याप्ती वाढवली पाहिजे.

निर्यात विविधीकरणाकडेही लक्ष देण्याची गरज आहे. निर्यातीला चालना देण्यासाठी आपल्याला बहुआयामी दृष्टिकोनासह अनेक घटकांवर लक्ष केंद्रित करण्याची गरज आहे. अल्पकालीन विकासाचा पाठपुरावा करण्याऐवजी भारताने मध्यम-मुदतीची वित्तीय आणि बाह्य स्थिरता सुरक्षित केली पाहिजे. दीर्घकाळापासून प्रलंबित असलेल्या सुधारणांना गती दिली पाहिजे. एआयसारख्या उच्च-स्तरीय क्षेत्रांमधील गुंतवणूक एक मजबूत डिजिटल पायाभूत सुविधा आणि बहुपक्षीय प्रयत्नांद्वारे नियामक अडथळे कमी करणे, सीमापार सेवा निर्यातीला चालना देण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते. निर्यातदारांची आव्हाने कमी केली पाहिजेत. ही आव्हाने केवळ शुल्कवाढीपुरती मर्यादित नाहीत, तर निर्यातीवर लादलेल्या अँटि-डम्पिंग शुल्कांशी देखील संबंधित आहेत. विविध देशांसोबतच्या मुक्त व्यापार करारांचे फायदे जास्तीत जास्त मिळवण्यासाठी भारताने देशांतर्गत उद्योगांची स्पर्धात्मकता वाढवणे, मुक्त व्यापार करारांबद्दल जागरूकता निर्माण करणे आणि गैरशुल्क अडथळे दूर करण्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे.

आम्हाला अपेक्षा आहे की, भारताचे विविध देशांसोबतचे मुक्त व्यापार करार आणि द्विपक्षीय व्यापार करार लवकरच आकार घेतील. भारत नवीन बाजारपेठांमध्ये विस्तार करून आणि निर्यातीत विविधता आणून यावर्षी निश्चित केलेले निर्यातीचे लक्ष्य साध्य करताना दिसेल आणि २०३० पर्यंत वस्तूंच्या निर्यातीत १ ट्रिलियन डॉलर्स आणि सेवांच्या निर्यातीत १ ट्रिलियन डॉलर्सचे लक्ष्य गाठण्याच्या दिशेने वाटचाल करेल.

हरिपाठ सोहळा

योग याग विधी येणें नव्हे सिद्धी। वायाचि उपाधी दंभ धर्म।। असे संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या हरिपाठातील पाचव्या अभंगात म्हटले आहे. केवळ मोठे यज्ञ, योग किंवा कर्मकांड करून देव मिळत नाही. ती केवळ एक उपाधी किंवा मनाचा मोठेपणा ठरतो. देवासाठी केवळ निखळ भक्ती हवी. हा भक्तिमार्ग स्थापन करणारा तो वारकरी संप्रदाय. येथे कर्मकांडाला स्थान नाही तर येथे भक्तीला महत्त्व आहे. मनुष्यातील आत्मा, परमात्मा आणि देव जाणण्याची ही प्रक्रिया आहे.

या हरिपाठातील चार अभंगांत ज्ञानदेव म्हणतात की, योग याग विधी येणें नव्हे सिद्धी। वायाचि उपाधी दंभ धर्म॥ १॥ भावेंवीण देव न कळे नि:संदेह। गुरुवीण अनुभव कैसा कळे॥ २॥ तपेवीण दैवत दिधल्यावीण प्राप्त। गुजेवीण हित कोण सांगे॥ ३॥ ज्ञानदेव मार्ग दृष्टांताची मात। साधूचे संगती तरुणोपाय॥ ४॥

म्हणजे अष्टांगयोग व यज्ञ याचे यथाविधी आचरण केल्याने हरीची प्राप्ती होणार नाही. कारण ही सर्व हरी प्राप्तीविषयी बहिरंगे आहेत. दूरची साधने आहेत. याचे अनुष्ठान करणाºयांमध्ये मी मोठा योगी आहे, याज्ञिक आहे, माझी सर्वत्र ख्याती व्हावी, अशी वासना उत्पन्न होते व ती वासना पूर्ण होण्याचे इच्छेने तो योग, यज्ञ वगैरे करतो व त्यामुळे खरा धर्म न होऊन पीडा करणारा व्यर्थ दांभिकधर्म मात्र होतो. असे ज्ञानदेव पहिल्या अभंगात म्हणतात.

भावावाचून साधकास देव केव्हाही नि:संशय कळायचा नाही, म्हणजे देववचन, गुरुवचन याच्यावर दृढ विश्वास असल्यावाचून देवाचे नि:संशय ज्ञान होणार नाही. कारण देवस्वरूपाचा जो अनुभव होतो तो गुरूंनी केलेल्या महावाक्योपदेशानेच होतो; आजपर्यंत सर्वांना देवाचा अनुभव गुरुद्वाराच मिळालेला आहे, म्हणून त्यावाचून देवाचा अनुभव कसा कळेल? हे दुसºया कडव्यात ज्ञानदेव सांगतात.

ज्ञानदेव याच अभंगातील तिसºया कडव्यात म्हणतात की, तपावाचून देव प्रसन्न होणार नाही व दिल्यावाचून काही मिळणार नाही, म्हणजे कर्म करावे तसे फळ मिळते. हित सांगणाºयांमध्ये जर गूढ आत्मज्ञान (गुज) नसेल, तर तो काय सांगेल? कारण आत्मज्ञान होणे हेच सर्वांचे हित आहे. गुजचा एक अर्थ प्रेम असाही होतो. हित सांगणाºयांमध्ये जर प्रेम नसेल, तर तो काय जे सांगेल ते कोरडेच असेल.

श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, सर्व जीवांना संसारातून तारण्याचा उपाय, साधूची संगत करणे हाच होय असे माझ्या अनुभवावरून मी जाहीर करतो. ज्ञानेश्वर कधीही आपल्या सत्कर्माचे श्रेय स्वत:कडे घेत नाहीत. ते आपल्या गुरुला, परमेश्वराला देतात. म्हणून याच विचाराने जाणारी पंढरीची वारी आणि त्यातील वारकरी हा देव शोधायला, देवाच्या दर्शनाला नाही तर देवस्वरुप होण्यासाठी आणि त्याचे दिव्यत्व दाखवण्यासाठी चालतो आहे. या वारीमध्ये हरिपाठाला फार महत्त्व आहे. प्रत्येक वारकरी यातील हरिपाठ समजून घेतो आणि हरिमय होतो. पंढरपूरच्या वारीचा आनंद सोहळा हा हरिपाठाने होत असतो. हरिमुखे म्हणा हरिमुखे, पुण्याची गणना कोण करी असा विचार करत वारकरी रममाण होतात.

प्रफुल्ल फडके/संतकृपा

मंदीरातील देणगीचा वापर

अयोध्या राम मंदिरातील देणग्यांच्या चोरीमुळे हिंदू समाजाला दु:ख झाले आहे आणि मंदिराच्या ट्रस्टवरील लोकांच्या विश्वासालाही तडा गेला आहे. सध्या किती पैशांची चोरी झाली आणि हे किती काळापासून सुरू होते, हे सांगणे कठीण आहे, परंतु ही लाजिरवाणी गोष्ट आहे की, मंदिराच्या देखभालीसाठी जबाबदार असलेल्या लोकांनीच देणग्यांचा अपहार केला. या प्रकरणात आतापर्यंत आठ जणांना अटक करण्यात आली असून, विशेष तपास पथक (एसआयटी) त्यांची चौकशी करत आहे. प्रकरणाचे गांभीर्य आणि व्याप्ती लक्षात घेता, एसआयटीला मुदतवाढ देण्यात आली आहे. ते निर्धारित वेळेत आपला तपास पूर्ण करू शकतील की नाही, हे पाहणे बाकी आहे.

शतकानुशतकांच्या प्रतीक्षेनंतर आणि संघर्षानंतर राम मंदिर बांधले गेल्यापासून त्याच्या उद्घाटनापासून भारत आणि परदेशातून लोक अयोध्येला भेट देत आहेत आणि दर महिन्याला कोट्यवधी रुपयांच्या देणग्या येत आहेत. या देणगीचा वापर करण्याचा अधिकार ट्रस्टला आहे. सरकार देणग्यांच्या वापरात हस्तक्षेप करत नाही आणि करूही नये, परंतु ट्रस्ट त्याचा योग्य वापर करेल याची खात्री सरकारने केली पाहिजे.

ज्याप्रमाणे राम मंदिरासाठी ट्रस्टची स्थापना करण्यात आली आहे, त्याचप्रमाणे इतर प्रमुख मंदिरांसाठीही ट्रस्टची स्थापना झाली आहे. भक्त काही मंदिरांना कोट्यवधी रुपयांची देणगी देतात. काही मंदिर विश्वस्त मंडळांमध्ये सरकारी अधिकाºयांचा समावेश असतो, तर काही पूर्णपणे सरकारी नियंत्रणाखाली असतात. अशा मंदिरांना मिळालेल्या देणग्यांचा वापर सरकार आपल्या सोयीनुसार करते.

मंदिरांना मिळणाºया देणग्या केवळ हिंदू धर्माच्या प्रसारासाठी आणि हिंदू समाजाच्या कल्याणासाठीच आहेत का, असा प्रश्न वारंवार उपस्थित केला गेला आहे. असे प्रश्न उपस्थित केले गेले आहेत, कारण अनेक मंदिरांमधील देणग्या हिंदू धर्माच्या कल्याणाव्यतिरिक्त इतर कारणांसाठी वापरल्या जात असल्याच्या बातम्या आल्या आहेत. सर्वसाधारणपणे, लहान मंदिरांमधील देणग्या केवळ पुजारी आणि सेवकांच्या देखभालीवर, तसेच मंदिराची देखभाल आणि उत्सव आयोजित करण्यावर खर्च केल्या जातात. यामुळे हिंदू धर्माच्या प्रसाराचा उद्देश साध्य होतो का? काही मोठ्या मंदिरांची विश्वस्त मंडळे शैक्षणिक संस्था, रुग्णालये आणि धर्मशाळा चालवतात, परंतु देशातील प्रमुख मंदिरांना दरवर्षी किती देणग्या मिळतात आणि त्या कोणत्या कारणांसाठी वापरल्या जातात, याबद्दल फार कमी लोकांकडे अचूक माहिती आहे.

याचे कारण असे आहे की, कोणत्या देणग्या वापरल्या जातील आणि कोणत्या नाही हे ठरवण्यासाठी कोणतीही निश्चित प्रणाली नाही. नि:संशयपणे, मंदिरांना मिळणाºया देणग्या हिंदू धर्माच्या प्रसारासाठी आणि कल्याणासाठी खर्च केल्या पाहिजेत, परंतु हिंदू धर्माचा प्रभावीपणे प्रसार कसा करायचा हे देखील स्पष्ट असले पाहिजे. केवळ संस्कृत शाळा किंवा गुरुकुल चालवून हिंदू धर्माच्या प्रसाराचा उद्देश साध्य होतो का?

हिंदू धर्माची भव्यता प्रदर्शित करून हिंदू धर्माच्या प्रसाराचा उद्देश साध्य होतो का? हिंदू धर्माचा प्रसार केवळ हिंदूंमध्येच व्हायला हवा का, हा देखील एक प्रश्न आहे. विरोधाभास म्हणजे, हिंदू धर्मगुरू आणि मंदिर विश्वस्त मंडळांचे व्यवस्थापन करणाºयांमध्ये या मुद्द्यावर एकमत नाही.

हिंदू धर्माचे वैशिष्ट्य हे आहे की, तो कोणत्याही एका धर्मग्रंथावर किंवा देवतेच्या तत्त्वज्ञानावर आधारित नाही. हिंदूंना आपल्या आवडीच्या कोणत्याही देवतेची पूजा करण्याचे स्वातंत्र्य आहे. हिंदू अनुयायांच्या चालीरीती आणि परंपरांमध्येही विविधता आहे आणि ते आपल्या श्रद्धेनुसार त्यांचे पालन करण्यास स्वतंत्र आहेत. काही जण विधींवर भर देतात, तर काही जण ते आवश्यक मानत नाहीत. हिंदू धर्माची हीच वैशिष्ट्ये त्याला इतर धर्म आणि पंथांपेक्षा वेगळे ठरवतात, परंतु कदाचित यामुळेच हिंदू धर्माचा व्यापक प्रसार कसा करावा यासाठी कोणतीही चौकट विकसित झालेली नाही. याउलट, सनातन धर्माची एक शाखा मानल्या जाणाºया बौद्ध धर्माचा प्रसार पद्धतशीरपणे करण्यात आला. परिणामी, आज अनेक देशांमध्ये बौद्ध धर्माचे अनुयायी आहेत, परंतु कालांतराने बौद्ध धर्माला हिंदू धर्मापेक्षा वेगळा मानले जाऊ लागले आहे. जैन धर्म आणि शीख धर्म हे देखील सनातन धर्माच्या शाखा आहेत. प्रत्येक धर्म आपापल्या पद्धतीने आपल्या श्रद्धेचा प्रसार करतो, परंतु ख्रिस्ती आणि इस्लाम धर्माचा प्रसार करणारे अधिक संघटित आणि सुनियोजित आहेत हे काही गुपित नाही. त्यामुळे त्यांच्याशी संबंधित संघटनांवर अनेकदा धर्मांतराचा आरोप केला जातो.

मंदिरांसंबंधीची समस्या अशी आहे की, अनेक मोठ्या मंदिरांच्या कामकाजात सरकारी हस्तक्षेप असला तरी, इतर पंथांचे अनुयायी कोणत्याही सरकारी हस्तक्षेपाशिवाय स्वत:च्या धार्मिक स्थळांचे व्यवस्थापन करतात. ही एक विसंगती आहे. हिंदू संघटनांनी मंदिरांचे व्यवस्थापन हिंदू समाजाकडे सोपवावे अशी सातत्याने मागणी केली आहे. तथापि, या मागणीवर जोर देतानाच, मंदिरांच्या प्रशासनासाठी एक ठोस आचारसंहिता स्थापित करणे देखील आवश्यक आहे.

मंदिरांना मिळालेल्या देणग्यांचा वापर कसा केला जाईल, हेदेखील निश्चित केले पाहिजे. देशातील अनेक मंदिरांना भरीव देणग्या मिळतात, पण त्या देणग्यांचा वापर कशासाठी केला जातो हे माहीत नसते, याकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही. अगदी ट्रस्टद्वारे चालवली जाणारी मंदिरेसुद्धा आपल्या सोयीनुसार देणग्यांचा वापर करतात. जेव्हा एखादा भक्त मंदिरात जातो, तेव्हा तो देणग्यांच्या मूळ हेतूचा विचार करत नाही.त्याचा वापर होईल का?

मंदिराचे पुजारी किंवा विश्वस्त देणग्यांचा वापर केवळ हिंदू धर्माच्या योग्य प्रसारासाठी आणि हिंदू समाजाच्या कल्याणासाठीच करतील, हे सुनिश्चित करण्यासाठी एक ठोस चौकट स्थापित करण्याची वेळ आली आहे. जोपर्यंत हे घडत नाही, तोपर्यंत देणग्यांच्या वापराबाबत प्रश्न उपस्थित होत राहतील. राम मंदिरातील देणग्यांच्या चोरीची सखोल चौकशी करणे जितके आवश्यक आहे, तितकेच मंदिराच्या देणग्यांचा कोणत्याही प्रकारचा गैरवापर रोखणारी एक प्रणाली स्थापित करणेही आवश्यक आहे. ही प्रणाली स्थापित करण्यासाठी धार्मिक नेते आणि विश्व हिंदू परिषदेसारख्या संघटनांनी पुढे आले पाहिजे.

संत चोखोमेळा यांची भक्ती

ऊस डोंगा परी रस नव्हे डोंगा। काय भुललासी वरलीया रंगा।। असे संत चोखामेळा आपल्या अभंगात म्हणतात. ऊस वाकडा असला तरी त्याचा रस वाकडा नसतो, तो गोडच असतो. माणसाचे शरीर किंवा जात कशीही असली, तरी आत्म्याचे विठ्ठलावरील प्रेम श्रेष्ठ असते. बाह्य रूपाला भुलू नका. तर अंतरात्मा जाणा. ही आहे वारकरी संतांची शिकवण. ज्ञानदेवांना अभिप्रेत असलेला मानवता धर्म येथे दिसून येतो.

परेहुनि परते घर। तेथे राहू निरंतर॥

सर्वांचे जे अधिष्ठान। तेचि माझे रूप पूर्ण॥

संत नामदेवांचा हा अभंग लक्षात घेतला आणि संत ज्ञानदेवांचे (नामजपाद्वारे वाणीचा हात धरून) संजीवन समाधीसुखाचे अनुभवकथन पाहिले तर देवाचिये द्वारी म्हणजे काय ते नक्की लक्षात येईल. नामसाधनेला वैखरीपासून सुरुवात होते आणि हळूहळू या नामाला सूक्ष्मता येते आणि ते आतल्या आत सहज चालते. या वाणीला मध्यमा म्हणतात. मध्यमेत स्थिर झालेले नाम अंत:करणाला व्यापणास सुरुवात होते. तेथे नामाचा पश्यंती वाणीमध्ये प्रवेश होतो. साधक स्वप्रयत्नाने येथेपर्यंत पोचतो. पण पुढे परा वाणीत जप होण्यासाठी एकतर ईश्वरीकृपा तरी हवी किंवा सद्गुरूंनी अनुग्रह केला पाहिजे. सद्गुरू काही काळ याचा अनुभव देतात.

ज्ञानेश्वरांनी प्रत्येक गोष्ट आपले सद्गुरू आणि थोरले बंधू निवृत्तीनाथ यांना स्मरून आणि साक्षीने केलेली आहे. जे संत असा अनुभव साधकाला/शिष्याला देऊ शकतात तेच खरे सद्गुरू! तो अनुभव खरेच दिव्य असतो. सद्गुरू सत्शिष्याला परा वाणीची एक झलक दाखवून साधकाला साधनेची दिशा देतात. देवाच्या दारात नेऊन उभे करण्याचे काम सद्गुरू करतात. पण त्यासाठी आपल्या मनाची कवाडे उघडता आली पाहिजेत. त्यासाठी हवी श्रद्धा! श्रद्धेने जर देवाच्या दारात जीवनातील प्रत्येक क्षण नामाने भरत राहिलो तर चारी मुक्ती साधता येणे सोपे आहे. काही ठिकाणी क्षणभरी म्हणजे क्षणभर असा अर्थ घेतात. पण ज्ञानदेवांनीच हरिपाठाच्या २७व्या अभंगात सांगितले आहे, सर्वसुख गोडी साही शास्त्री निवडी। रिकामा अर्धघडी राहू नको॥ यावरून असे समजायला हरकत नसावी की, प्रत्येक क्षण नामाने भरता आला पाहिजे. प्रत्येक क्षणाच्याठायी ‘उभा’ राहा म्हणजे सावध राहा. हे सांगून ज्ञानदेव खºया ज्ञानाचा मार्ग दाखवतात.

प्रत्येक जण कुठे ना कुठे तरी उभा असतो. पण नेमके कुठे उभे असले पाहिजे हे ज्ञान ज्ञानदेव देतात. अगदी ट्रॅफिक हवालदारही नोकरीवर ‘उभा’ असतो. पण त्याचे अधिक लक्ष असते ते कोणता वाहनचालक नियमभंग करतो याकडे. देशाच्या सीमांचे रक्षण करणारा जवानही ‘उभा’ असतो. पण तो सावध असतो ते शत्रूंकडून काही हल्ला होणार नाही याची काळजी घेत सीमांचे रक्षण करण्याबाबतीत. पण ज्ञानदेव देवाचीये द्वारी उभे राहण्यास सांगतात. कारण आपल्याकडे भक्तांचे ४ प्रकार श्रीमद्भगवत गीतेत सांगितले आहेत. अर्थार्थी, आर्त, जिज्ञासू आणि ज्ञानी! ज्ञानदेव ‘हरिपाठ’ हा जिज्ञासू/मुमुक्षू साधकासाठीच लिहीत आहेत. त्याची तुलना फक्त देशरक्षणासाठी सावध असणाºया जवानाशीच व्हावी असे वाटते. मुमुक्षू साधक जर सावधपणे देवाच्या दारात उभा राहिला तर चारी मुक्ती साधता येतात.

प्रफुल्ल फडके/संतकृपा

मुलांवरील सायबर धोक्याचे सावट

आजच्या इंटरनेट मीडियाच्या जगात मुलांचे बालपण लाईक्स आणि व्ह्यूजच्या गर्दीत वाढण्यास भाग पाडले जात आहे. मुलांच्या मोबाइलवर स्क्रोलिंग करणे, चॅटिंग करणे, रील्स पाहणे आणि रील्स तयार करणे यामध्ये पालकांचा सक्रिय सहभाग ही देखील चिंतेची बाब बनत आहे. याचा परिणाम म्हणून मुलांचे ८० टक्क्यांहून अधिक फोटो किंवा व्हिडीओ आॅनलाइन उपलब्ध आहेत. याचा अर्थ असा की, ज्या वयात त्यांनी खेळायला, खायला, अभ्यास करायला आणि सर्जनशील कामात गुंतले पाहिजे, त्याच वयात आपण स्वत: त्यांना सायबरबुलिंग, आॅनलाइन शोषण, डिजिटल व्यसन, गोपनीयतेचे उल्लंघन आणि नको असलेल्या मानसिक तणावाच्या संपर्कात आणत आहोत.

आज जगभरात अंदाजे ४० कोटी मुले इंटरनेट वापरतात. भारतात नऊ ते तेरा वयोगटातील अंदाजे ७६ टक्के मुले फेसबुक, इन्स्टाग्राम आणि यूट्युबसारख्या इंटरनेट माध्यमांचा वापर केवळ वेळ घालवण्यासाठीच करत नाहीत, तर ‘चाइल्ड इन्फ्लुएन्सर’ बनण्याच्या दिशेनेही वाटचाल करत आहेत. आज केवळ इन्स्टाग्रामवर ८३,००० हून अधिक ‘चाइल्ड इन्फ्लुएन्सर’ सक्रिय आहेत, जी गेल्या काही वर्षांत ४१ टक्क्यांहून अधिक वाढ आहे.

इंटरनेट माध्यमांमध्ये गुंतलेली मुले आता केवळ रील्स किंवा व्हिडीओ पाहणारी राहिलेली नाहीत, तर ती कंटेंट क्रिएटर आणि प्रसिद्धीसाठी ब्रँड बनत आहेत. ते कंटेंट निर्मितीमधून लाखो रुपयेही कमावत आहेत. सर्वेक्षणांनुसार २०१० नंतर जन्मलेल्या ३७ टक्के मुलांना इंटरनेट मीडियाच्या क्षेत्रात प्रभावशाली व्यक्ती (इन्फ्लुएन्सर) बनण्याची आकांक्षा आहे. पालक या मुलांची खाती सांभाळतात, व्हिडीओ शूट करतात, व्हिडीओ संपादित करतात आणि ते इंटरनेट मीडियावर अपलोड करतात. ही मुलांची डिजिटल अर्थव्यवस्था केवळ एक आर्थिक संकल्पना नाही; तर हा मुलांचे हक्क, सुरक्षितता, गोपनीयता आणि नैतिकता यांच्याशी संबंधित एक मुद्दा देखील आहे.

जेव्हा मुले इंटरनेट मीडियावर सक्रिय असतात, व्हिडीओ पाहतात किंवा गेम्स खेळतात, तेव्हा ते केवळ मनोरंजनच नाही, तर डेटा देखील निर्माण करतात. त्यांचे वर्तन, सवयी, आवडीनिवडी आणि रुची यांना डिजिटल कंपन्यांसाठी आर्थिक मूल्य असते. जेव्हा एखादे मूल व्हिडीओ पाहते, अ‍ॅप डाऊनलोड करते, गेम खेळते किंवा आॅनलाइन वर्गात भाग घेते, तेव्हा त्यांच्या ठिकाणाबद्दल, वर्तनाबद्दल आणि आवडीनिवडींबद्दलचा डेटा गोळा केला जातो. डिजिटल कंपन्या या डेटाचा वापर बाजारपेठ संशोधन, जाहिरात, व्यवसाय धोरण विकास आणि अल्गोरिदमवर आधारित शिफारसींसाठी करतात. यामुळेच आज मुलांच्या डेटाची सुरक्षितता ही एक गंभीर चिंतेची बाब बनत आहे.

ही डिजिटल अर्थव्यवस्था मुलांना शिक्षण, नवोपक्रम, उद्योजकता आणि नवीन जागतिक संधींशी जोडू शकते. मात्र, या लोभापायी जर आपण त्यांच्या डिजिटल सुरक्षेची, गोपनीयतेची आणि मानसिक आरोग्याची उपेक्षा केली, तर ते एक गंभीर आव्हान ठरू शकते. याची चिन्हे आधीच दिसू लागली आहेत. डिजिटल क्रांतीचा वेग वाढत असताना, आपण मुलांना डिजिटल बालकामगार बनवत आहोत का, यावर जगभरात जोरदार चर्चा सुरू आहे. या डिजिटल युगात कारखान्यांची जागा स्मार्टफोन्सनी आणि यंत्रांची जागा अल्गोरिदम्सनी घेतली आहे.

भारतासह अनेक देशांमध्ये मुलांवर इंटरनेट माध्यमांच्या वाढत्या नकारात्मक परिणामांच्या पार्श्वभूमीवर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार आयोगाने अलीकडेच आॅनलाइन प्लॅटफॉर्मवर मुलांची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली आहेत. आॅस्ट्रेलियाने १६ वर्षांखालील मुलांसाठी इंटरनेट माध्यमांवर बंदी घातली आहे. फ्रान्स, स्पेन, डेन्मार्क, इंडोनेशिया आणि मलेशिया यांनीही किशोरवयीन मुलांची आॅनलाइन सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी कठोर उपाययोजना केल्या आहेत. ब्रिटनदेखील अशाच प्रकारच्या उपक्रमाची योजना आखत आहे. या पार्श्वभूमीवर भारतातही १६ वर्षांखालील किशोरवयीन मुलांच्या इंटरनेट माध्यमांच्या वापरावर निर्बंध घालण्याबाबत चर्चा तीव्र होत आहे. मुलांचा इंटरनेट माध्यमांच्या प्लॅटफॉर्मवर ५-६ तासांचा वावर केवळ भावनिक दुर्बलतेकडेच नेत नाही, तर त्यांची विचार करण्याची, समजून घेण्याची आणि एकाग्र होण्याची क्षमताही सातत्याने कमी करत आहे.

आॅनलाइन सुरक्षेशी संबंधित कायदे मुलांवर घोंघावणाºया सायबर धोक्यांवर नियंत्रण ठेवू शकतात, परंतु ते समाजात जागरूकता निर्माण करण्यास पुरेसे नाहीत. यासाठी समाजात व्यापक चर्चेची आवश्यकता आहे. पालकांनी आणि पालकत्व स्वीकारणाºयांनी हे समजून घेतले पाहिजे की, डिजिटल जगातील मुलांचे खरे यश लाईक्स, व्ह्यूज आणि कंटेंट निर्मितीवरून मोजता येत नाही. खरे यश हे शिक्षण आणि सामाजिक सहभागातून त्यांच्या सर्वांगीण व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासात आहे.

म्हणून शाळांनी विद्यार्थी आणि पालकांना डिजिटल साक्षरता कार्यक्रमांमध्ये सहभागी करून घेतले पाहिजे. बालहक्कांना डिजिटल हक्कांशी जोडण्यासाठी डिजिटल कंपन्यांना जबाबदार धरणे आवश्यक आहे. सरकार, तंत्रज्ञान कंपन्या, शाळा, पालक आणि समाजातील सर्व हितधारकांनी एकत्र येऊन एक अशी डिजिटल अर्थव्यवस्था निर्माण केली पाहिजे, जिथे मुले केवळ डिजिटल ग्राहक किंवा मजूर नसून, सुरक्षित, सन्मानित आणि सक्षम डिजिटल नागरिक असतील.

वारीचे सामाजिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व

पुंडलिक वरदे हरी विठ्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम, पंढरीनाथ महाराज की जय!

वारी हे केवळ धार्मिक सहल किंवा प्रवास नाही, तर ते जगातील सर्वात मोठे ‘मॅनेजमेंट’ (व्यवस्थापन) आणि सामाजिक समतेचे प्रतीक आहे. वारीमध्ये श्रीमंत-गरीब, सुशिक्षित-अशिक्षित, जाती-पातीचे सगळे भेद गळून पडतात. सगळे एकत्र चालतात, एकाच पंक्तीला जेवतात आणि एकाच माऊलीचे नाम घेतात. मैलोन्मैल चालताना पायाला फोड आले तरी वारकºयाच्या चेहºयावरचे हसू मावळत नाही. सुख आणि दु:ख या दोन्ही परिस्थितींमध्ये ‘आनंदात’ कसे राहायचे, ही जीवन जगण्याची मोठी कला वारी आपल्याला शिकवते. म्हणूनच प्रत्यक्ष वारीत जाता आले नाही तरी आपल्या मनाला पंढरी बनवूया आणि मुखाने म्हणूया. हरी मुखे म्हणा, हरी मुखे म्हणा!

हरिउच्चारण हेचि पैं सुकृत। न पाहे रे पंथ सोपा सुगम।। असे संत ज्ञानेश्वर म्हणतात. म्हणजे मुखाने हरीचे नाव घेणे हेच सर्वात मोठे पुण्य (सुकृत) आहे. भगवंताकडे जाण्याचा यापेक्षा सोपा आणि सुगम मार्ग दुसरा कोणताही नाही. श्री. ज्ञानदेवांना ज्ञानियांचा राजा का म्हणतात याची झलक हरिपाठातील पहिल्याच अभंगातून नजरेत भरते. हरिपाठ हा ज्ञानियांच्या राजांचा अद्वैताची बैठक न मोडता लिहिलेला अध्यात्मशास्त्रातील नामस्मरणसाधनेवरील एक संशोधन आहे. त्यांचे हे कवित्व किंवा रचना ललितलेखन नसून अध्यात्मविषयातील शास्त्रीय लेखनच आहे. अध्यात्मशास्त्रातील वेद, शास्त्रे, पुराणे या ग्रंथांचे त्यांनी दिलेले संदर्भ आणि नामस्मरणासंबंधी केलेले स्वत:चे अनुभवकथन येथे दिसून येतात.

‘ज्ञानदेवा मौन जपमाळ अंतरी। धरोनी श्रीहरी जपे सदा॥ हे त्यांचे अनुभव लक्षात घेऊन शेवटी त्यांनी काढलेले अनुमान आहे. लटिका व्यवहार सर्व हा संसार। वाया येरझार हरीवीण॥ हेही ज्ञानोत्तर भक्तीची फलश्रुतीच आहे. देवही संकल्पना मानवी जीवनात कशी अस्तित्वात आली असावी? सर्वसामान्य माणूस म्हणतो की, ‘मी’ देव मानतो किंवा देव मानत नाही. पण हे दोन्हीही त्याच्या कल्पनेचेच खेळ असतात. वास्तव फार दूर असते. मी हा प्रत्येकाच्या ठायी आहेच. परंतु मी जीव ऐसा करिता संकल्प। प्राणी झाला अल्प देहबुद्धीचा. सर्वसामान्य माणसाच्या मनात असलेली भीती, वासना ही याचीच फलनिष्पत्ती आहे. पंढरीची वारी याचीच अनुभूती देते. सर्वांना बरोबर घेऊन जाणारी ही वारी सामाजिक आणि आध्यात्मिक शिकवण देताना समरसतेला महत्त्व देते, मानवता धर्माची शिकवण देते हे सर्वात महत्त्वाचे आहे.

वारकरी संप्रदाय हा वैचारिकतेने अत्यंत संपन्न आहे. त्यामुळे कानाकोपºयातील संतांचे विचार यात दिसून येतात. आपला हा महाराष्ट्रधर्म आहे तो भक्कम करण्याचे काम या वारकरी संप्रदायाने केलेले आहे. लाखोंच्या संख्येने अत्यंत एकोप्याने वारकरी आळंदी ते पंढरपूर, देहू ते पंढरपूर जातात आणि एकमेकांत मिसळतात. आपल्या ज्ञानाची, अनुभवाची वाटणी करतात. विचारांचे आदान प्रदान करतात. म्हणून हा आनंद कधीच न संपणारा असतो. तो एकदा नवे तर वारंवार घ्यावा यासाठी ही वारी असते. वारंवार केली जाते ती वारी मनुष्याला देवत्वाकडे नेते. विठ्ठलमय बनवते.

प्रफुल्ल फडके/संतकृपा

विचारधारेचा बळी देउन पक्षांतर

गेल्या लोकसभा निवडणुकीत २४० जागांवर अडकलेले आणि आता आवश्यक बहुमतासाठी तेलगू देसम पार्टी व जेडीयूसारख्या मित्रपक्षांवर अवलंबून असलेले मोदी सरकार, पक्षांतरांमुळे संसदेत दोन तृतीयांश बहुमताच्या जवळ पोहोचत असल्याचे दिसत आहे. अर्थात, नरसिंह राव सरकारनेही १९९३ मध्ये अल्पमतातून बहुमत मिळवण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केले होते, परंतु दोन तृतीयांश बहुमतासाठी इतर पक्षांचे असे खच्चीकरण धक्कादायक आहे. पंतप्रधान मोदींची ‘एक राष्ट्र, एक निवडणूक’ साध्य करण्याची महत्त्वाकांक्षा आणि सीमांकन विधेयक मंजूर होणे, हे यामागील मूळ कारण म्हणून सांगितले जात आहे. परंतु पक्षांतर करणाºयांची मूळ पक्षाप्रति आणि त्याच्या विचारधारेप्रति असलेल्या निष्ठेवरही प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जात आहे.

नि:संशयपणे, बंगालमध्ये १५ वर्षे सत्तेत राहिल्यानंतर तृणमूल काँग्रेसला सत्तेतून बाहेर काढण्यात आले. कठीण काळातही, ममता बॅनर्जी यांच्या नावाने ८० आमदार निवडून आले होते, त्यापैकी ५८ जणांनी पक्ष भरकटला असल्याचा दावा करत एक वेगळा गट स्थापन केला. इथे एक प्रश्न अनुत्तरित राहतो. सत्तेतून बाहेर काढल्यानंतरच पक्षांतर करणाºयांना आपली दिशाहीनता का जाणवली? खासदारांचे प्रकरण तर त्याहूनही अधिक रंजक आहे. ममता बॅनर्जी यांच्या दीर्घकाळच्या निष्ठावंत, काकोली घोष दस्तीदार यांच्या नेतृत्वाखाली २८ पैकी २० लोकसभा सदस्यांनी बंड केले, तर १३ पैकी चार राज्यसभा सदस्यांनी राजीनामा देऊन आपली नैतिक भूमिका आधीच दाखवून दिली आहे. ममता बॅनर्जी यांच्या नावाने राजकारणात वर चढलेल्या या खासदारांना, सत्ता गमावल्यानंतरच नेत्या आणि पक्षातील त्रुटी लक्षात आल्या.

तृणमूलच्या शासनशैलीपासून ते अभिषेक बॅनर्जी यांच्या वर्चस्वापर्यंत काहीही अचानक घडले नाही! या खासदारांनी ज्या प्रकारे फारशा परिचित नसलेल्या नॅशनल सिटिझन्स पार्टी आॅफ इंडियामध्ये प्रवेश केला, त्यातूनही हा डाव उघड झाला. ज्या पक्षाच्या उमेदवाराने आपले डिपॉझिटसुद्धा कधी जमा केले नव्हते, त्या पक्षाने पक्षांतराद्वारे अचानक २० खासदार मिळवले आणि संख्याबळात चंद्राबाबू नायडू व नितीश कुमार यांच्यासारख्या सत्ताधारी नेत्यांनाही मागे टाकले. बंगालमध्ये सत्तेसाठी काँग्रेसपासून फुटून भाजप आणि काँग्रेस या दोन्ही पक्षांशी निवडणूक आघाड्या करणाºया तृणमूल काँग्रेसची जर काही विचारधारा होती, तर या आमदारांनी आणि खासदारांनी तिला सत्तेच्या प्रवाहात, म्हणजेच आजच्या भाजपमध्ये, विलीन करून टाकले.

जर घटनादुरुस्तीसाठी संसदेत आवश्यक असलेले दोन तृतीयांश बहुमत मिळवणे हे उद्दिष्ट होते, तर हा खेळ केवळ बंगाल आणि तृणमूल काँग्रेसपुरता मर्यादित राहणार नाही हे स्पष्ट होते. त्यामुळे, महाराष्ट्रातील उद्धव ठाकरे यांच्या नेतृत्वाखालील फुटीर शिवसेनेच्या खासदारांची सद्सद्विवेकबुद्धी अचानक जागी झाली. भाजपविरोधात आक्रमक प्रचार केल्यामुळे, विरोधी आघाडीचा भाग म्हणून उबाठा गटाचे उमेदवार म्हणून २०२४ मध्ये विजयी झालेल्या नऊ खासदारांपैकी सहा जणांनी बंड केले आणि ते या बंडाचे पूर्वीचे नेते एकनाथ शिंदे यांच्या शिवसेनेत सामील झाले. तृणमूल काँग्रेसप्रमाणेच, उद्धव ठाकरे यांच्या शिवसेनेवरही मार्गभ्रष्ट झाल्याचा आणि अंतर्गत लोकशाहीचा अभाव असल्याचा आरोप झाला. प्रश्न असा आहे की, ही जाणीव आताच का झाली? स्पष्टपणे, खासदारांनंतर आमदारांची सद्सद्विवेकबुद्धीही जागी होईल. शिंदे यांच्या शिवसेनेचा प्रभाव वाढवून मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांचे पंख छाटण्याचे राजकीय सिद्धांतही चर्चिले जात आहेत, पण सध्या तरी निष्कर्ष हाच निघतो की, उद्धव ठाकरे हे आपले वडील शिवसेनाप्रमुख मा. बाळासाहेब ठाकरे यांच्या शिवसेनेला सांभाळण्यात अपयशी ठरले. उद्धव ठाकरे यांची प्रतिमा जरी डावपेचात पटाईत असलेल्या लढाऊ राजकारण्याची नसली, तरी हे नाकारता येणार नाही की, मुख्यमंत्री होण्यासाठी त्यांनी आपला सर्वात जुना आणि समविचारी मित्रपक्ष असलेल्या भाजपशी संबंध तोडून, ​​कट्टर प्रतिस्पर्धी काँग्रेस आणि शरद पवार यांच्या राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षासोबत युती केली. जर उद्धव यांना असे वाटत असेल की, शिवसेनेच्या खासदार आणि आमदारांचे बंड म्हणजे सत्तेच्या समीकरणात विचारधारेला दडपून टाकण्याचा प्रयत्न आहे, तर शिवसेनेची काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेससोबतची युती यापेक्षा अधिक काही नव्हती.

अयोध्या येथील बाबरीचा ढाचा पाडल्याचा अभिमान बाळगणाºया शिवसेनेची काँग्रेससोबतची युती, सत्तेच्या समीकरणांशिवाय इतर कोणत्याही तर्काने समर्थनीय ठरू शकत नाही. उद्धव ठाकरे यांनी स्वत:च्या राजकारणाचे विश्लेषण करून हे ओळखले पाहिजे. शरद पवारांच्या विखंडित राष्ट्रवादी काँग्रेसवर आणखी एका फुटीचे सावट आहे. विरोधी आघाडीचा एक घटक म्हणून, गेल्या निवडणुकीत त्यांच्या तिकिटावर आठ खासदार निवडून आले होते. एकदा अपयशी ठरल्यानंतर, पुतणे अजित पवार गेल्या वेळी राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये फूट पाडण्यात यशस्वी झाले. सोनिया गांधींच्या परदेशी वंशाच्या मुद्द्यावरून १९९९ मध्ये काँग्रेस सोडून राष्ट्रवादी काँग्रेसची स्थापना करणारे शरद पवारही सातत्याने काँग्रेससोबतच राहिले आहेत, ज्यामुळे त्यांच्या निर्णयावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. आता, राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये आणखी एका फुटीच्या अटकळींदरम्यान, काँग्रेसमध्ये विलीनीकरणाच्या चर्चाही सुरू झाल्या आहेत. संसदेत घातपाताने दोन तृतीयांश बहुमत मिळवण्याचा हा खेळ केवळ बंगाल आणि महाराष्ट्रातच साधला जाणार नाही.

उत्तर प्रदेशातील भाजपचा मित्रपक्ष असलेल्या सुभाष्पाचे (सुभाष्प) प्रमुख आणि मंत्री ओम प्रकाश राजभर यांनीच नव्हे, तर उत्तर प्रदेशचे उपमुख्यमंत्री केशव प्रसाद मौर्य यांनीही प्रमुख विरोधी पक्ष असलेल्या समाजवादी पक्षाच्या (एसपी) खासदारांमध्ये मोठी फूट पडण्याची भीती व्यक्त केली आहे. गेल्या निवडणुकीत, एसपीने ३७ जागा जिंकल्या आणि काँग्रेसने सहा जागा जिंकल्या, ज्यामुळे ८० लोकसभा जागा असलेल्या उत्तर प्रदेशात भाजपला ३३ जागांवर रोखून बहुमतापासून वंचित ठेवण्यात मोठी भूमिका बजावली. एसपीमध्ये फूट पडण्यासाठी आवश्यक असलेले दोन तृतीयांश खासदार मिळवणे सोपे नसले तरी, तृणमूल काँग्रेस आणि उद्धव ठाकरे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेची उदाहरणे पाहता ते अशक्य नाही. पक्षांतराच्या खेळामुळे प्रभावित झालेले सर्व पक्ष घराणेशाहीवर आधारित आहेत. राज्यसभेत सात सदस्य असलेल्या आम आदमी पक्षानेही बंड केले. ही एक वेगळीच गोष्ट आहे.

मात्र, पुढील वर्षी होणाºया विधानसभा निवडणुकांमुळे उत्तर प्रदेशदेखील अजेंड्यावर अग्रस्थानी आहे. पंतप्रधान म्हणून मोदींच्या हॅटट्रिकनंतर, मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांचेही सत्तेची हॅटट्रिक साधण्याचे लक्ष्य असेल. २०२९च्या लोकसभा निवडणुका डोळ्यासमोर ठेवून, भाजपसाठी उत्तर प्रदेशात सत्तेसाठी प्रत्येक शक्य व्यासपीठ तयार करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.