अमेरिकेने भारताची भूमिका समजून घ्यावी

अमेरिकेचे परराष्ट्र सचिव मार्को रुबियो १७ ते २२ आॅक्टोबर दरम्यान भारतात आहेत. या काळात ते नवी दिल्लीऐवजी मुंबई आणि जामनगरमध्ये असतील. त्यांच्या वेळापत्रकावर काही प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत, परंतु असे दिसते की, त्यांचे प्राधान्यक्रम सध्या ऊर्जा आणि व्यावसायिक हितसंबंधांशी अधिक संबंधित आहेत. कोणत्याही परिस्थितीत, त्यांची ही भेट भारत-अमेरिका संबंधांमधील एका महत्त्वाच्या टप्प्यावर होत आहे, जिथे व्यापार वाटाघाटी रखडल्या आहेत आणि रशियाकडून तेल खरेदी करण्यावरून वॉशिंग्टन भारतावर दबाव वाढवत आहे.

यासंदर्भात, रुबियो यांच्या भेटीमुळे हे मोठ्या प्रमाणावर निश्चित होईल की, ट्रम्प प्रशासन आपला व्यावहारिक, व्यवहारवादी दृष्टिकोन आणि भारताला दिलेले सामरिक महत्त्व यांच्यात अपेक्षित संतुलन साधू शकेल की नाही. हा प्रश्नही उपस्थित होतो की, अमेरिका भारतासोबत अशी सखोल भागीदारी निर्माण करू शकेल का, ज्यासाठी नवी दिल्लीला मैत्री टिकवण्यासाठी आपल्या राष्ट्रीय हितांशी तडजोड करावी लागणार नाही?

भारताला अमेरिकेसोबतच्या आपल्या संबंधांचे महत्त्व पूर्णपणे समजते, परंतु सामरिक जवळीक म्हणजे सामरिक अधीनता नव्हे. भारताचे परराष्ट्र धोरण ‘सामरिक स्वायत्तते’वर आधारित आहे आणि त्याच्या विविध जागतिक आघाड्या केवळ राष्ट्रीय हित साधण्यासाठीची साधने आहेत. वॉशिंग्टनपुढील खरे आव्हान ही सूक्ष्मता समजून घेणे आहे. भारत अमेरिकेसोबत खांद्याला खांदा लावून सहकार्य करण्यास तयार आहे, परंतु या भागीदारीच्या अटी केवळ अमेरिकेच्या महत्त्वाकांक्षेनुसार ठरवल्या जाऊ नयेत; त्यात भारताच्या प्राधान्यक्रमांचेही प्रतिबिंब असले पाहिजे.

अमेरिकेने आपल्या ‘शुल्क राजनैतिकते’च्या मर्यादाही ओळखल्या पाहिजेत. हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, आर्थिक दबाव दुसºया पक्षाला वाटाघाटी करण्यास प्रवृत्त करू शकतो, परंतु त्यामुळे सवलती मिळतीलच याची खात्री देता येत नाही. अतिरिक्त दबावामुळे भारत आपल्या बाजारपेठा आणि पुरवठा साखळ्यांमध्ये विविधता आणण्याचा आग्रह धरू शकतो. यामुळे वॉशिंग्टनला जे व्यापारी संबंध अधिक दृढ करायचे आहेत, तेच संबंध धोक्यात येऊ शकतात. वाटाघाटींचे उद्दिष्ट परस्पर फायदेशीर करार घडवून आणणे हे असले पाहिजे. भारताने दिलेल्या सवलतींच्या संख्येवरून त्यांचे यश ठरवता येणार नाही.

भारताने रशियाकडून कच्च्या तेलाची केलेली खरेदी ही त्याच्या ‘सामरिक स्वायत्ततेची’ एक मोठी परीक्षा आहे. अलीकडेच, अमेरिकेने रशियन ऊर्जा उत्पादने खरेदी करणाºया देशांना आर्थिक दंड आकारण्यासाठी एक कायदा लागू केला आहे. या देशांना १८ आॅक्टोबरपर्यंत त्यांच्या पुढील कृतीबद्दल निर्णय घ्यावा लागेल. हा कालावधी संपत असताना रुबियो भारतात आहेत.

भारताची ऊर्जा खरेदी राष्ट्रीय सुरक्षा, व्यावसायिक व्यवहार्यता आणि देशांतर्गत ग्राहकांच्या हितानुसार व्हायला हवी. विशेषत: जेव्हा रशियन तेल पुरवठ्यात विविधता आणण्यात आणि आयातीचा खर्च कमी करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. बाह्य शक्तीला आपल्या ऊर्जेच्या निवडी ठरवू देऊन एक अन्यायकारक पायंडा पडू देण्याचे भारताकडे कोणतेही कारण नाही. दरम्यान, अमेरिकेतील देशांतर्गत इंधन संकटाच्या पार्श्वभूमीवर रशियन डिझेल खरेदी करण्याच्या अमेरिकेच्या हालचालींच्या वृत्तांनी, त्यांच्या भूराजकीय मागण्या आणि राष्ट्रीय प्राधान्यक्रम यांच्यातील द्वैत आणि विरोधाभास अधोरेखित केला आहे.

जामनगरमधील थांबा रुबियो यांच्या दौºयाला एक स्पष्ट सामरिक आणि व्यावसायिक परिमाण देत असल्याचे दिसते. रिलायन्सची जामनगर रिफायनरी दररोज १.४ दशलक्ष बॅरल तेलावर प्रक्रिया करण्यास सक्षम आहे. हे जागतिक पेट्रोलियम शुद्धीकरण आणि तयार शुद्ध उत्पादनांच्या निर्यातीचे एक प्रमुख केंद्र आहे. विविध गुणवत्तेच्या कच्च्या तेलावर प्रक्रिया करण्याची तिची अतुलनीय क्षमता तिला ऊर्जा विविधीकरणाच्या केंद्रस्थानी ठेवते. भारताची ऊर्जा सुरक्षा, जागतिक तेल बाजारपेठ, खासगी गुंतवणूक आणि अमेरिकेच्या व्यावसायिक महत्त्वाकांक्षा एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत. मार्च २०२६ मध्ये ट्रम्प यांनी टेक्सासमधील ब्राउन्सविले परिसरात जाहीर केलेल्या रिफायनरी प्रकल्पाशी संबंधित गुंतवणूक आणि उत्पादन खरेदी करार द्विपक्षीय व्यावसायिक संबंध अधिक मजबूत करू शकतात.

अमेरिकेतील भारतीय गुंतवणूक भारताची वाढती आर्थिक पोहोच आणि प्रभाव दर्शवते. याचा अर्थ अमेरिकेच्या ऊर्जा प्राधान्यक्रमांपुढे झुकण्याचे कोणतेही बंधन नाही. त्याचप्रमाणे, अमेरिकन ऊर्जा पुरवठादारांनी भारतीय बाजारपेठेतील आपला वाटा सुरक्षित करण्यासाठी राजकीय दबावावर अवलंबून राहण्याऐवजी स्पर्धात्मक दर आणि पुरवठ्याच्या विश्वासार्हतेला प्राधान्य दिले पाहिजे. हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, मजबूत व्यावसायिक संबंध तेव्हाच टिकू शकतात, जेव्हा ते भारताचे सामरिक पर्याय मर्यादित न करता त्यांचा विस्तार करतील.

रुबियो यांचा दौरा अशा वेळी होत आहे, जेव्हा द्विपक्षीय संबंधांमध्ये शक्यता आणि अनिश्चितता दोन्ही आहेत. व्यापार वाटाघाटींना अद्याप कोणताही महत्त्वपूर्ण तोडगा निघालेला नाही आणि रशियावरील तेल निर्बधांचा मुद्दाही एका निर्णायक वळणावर पोहोचत आहे. ऊर्जा गुंतवणूक आणि व्यावसायिक सहकार्य वाढवण्यासाठी दोन्ही देशांकडे सबळ कारणे आहेत. रुबियो यांच्या दौºयामुळे पुढे जाण्यासाठी काही व्यावहारिक मार्ग मिळू शकतील, परंतु दोन्ही देशांच्या सामरिक प्राधान्यक्रमांमधील मूलभूत विरोधाभास दूर होण्याची शक्यता कमी आहे.

भारत अमेरिकेसोबत मिळून काम करण्यास इच्छुक आहे, परंतु आपल्या स्वत:च्या परराष्ट्र धोरणाच्या मूलभूत तत्त्वांच्या किमतीवर नाही. वॉशिंग्टनला हे जेवढ्या लवकर समजेल, तेवढी अर्थपूर्ण द्विपक्षीय सहकार्याची शक्यता अधिक वाढेल. अधिक मजबूत होईल. याकडे दुर्लक्ष केल्यास सामरिक संधींना अडथळा येत राहील. भारत-अमेरिका संबंधांचे भवितव्य, भारत वॉशिंग्टनच्या अपेक्षांशी किती जुळवून घेतो यावर नाही, तर नवी दिल्लीच्या आत्मसन्मान आणि हिताला अनुकूल अशा अटींवर उदयोन्मुख भारतासोबत संवाद आणि सहकार्य प्रस्थापित करण्यात अमेरिका किती यशस्वी होते यावर ठरेल.

दशक ५ वा (मंत्रांचा) : समास ८ वा : मुमुक्षुलक्षण

समर्थ रामदास स्वामींनी श्रीमद्दासबोध या ग्रंथातील दशक ५ (मंत्रांचा दशक)मधील समास ८ वा हा मुमुक्षुलक्षण या विषयावर रचला आहे. या समासाचा विषय: मुमुक्षु लक्षण हा आहे. मुमुक्षु म्हणजे ज्याला संसाराच्या तापातून मुक्त होऊन मोक्ष मिळवण्याची, ईश्वरप्राप्तीची आणि आत्मज्ञानाची तीव्र इच्छा झाली आहे असा साधक. या समासात समर्थांनी संसारात अडकलेला जीव कसा जागे होतो आणि मोक्षाच्या मार्गावर पाऊल ठेवताना त्याची मानसिकता कशी असते, याचे अत्यंत वास्तववादी वर्णन केले आहे.

यामध्ये संसाराच्या तापाची जाणीव (संसारदु:खाने त्रासणे) म्हणजे काय हे प्रथम लक्षात घेतले पाहिजे. संसाराचे स्वरूप म्हणजे, जोपर्यंत माणसाला संसारातील सुख-दु:खांचे झटके बसत नाहीत, तोपर्यंत त्याला परमार्थाची आठवण येत नाही. मग जागृती होते. जेव्हा माणसाला हे उमजते की हा संसार क्षणभंगुर, अनित्य आणि त्रिविध तापांनी (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) भरलेला आहे, तेव्हा त्याच्या मनात संसाराबद्दल उद्वेग (विरक्ती) निर्माण होतो. त्यानंतर मुमुक्षूची अवस्था प्राप्त होते. तो मनातून विचार करू लागतो की, मी कोण आहे? हे जग काय आहे? मला जन्माला येऊन काय करायचे आहे? मला या जन्ममरणाच्या फेºयातून सुटका कशी मिळेल?

त्यानंतर तीव्र मुमुक्षुता (मोक्षाची आस) लागते. त्याला मोक्षाची तळमळ असे म्हणतात. ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाला चोहोबाजूने आगीने वेढल्यावर तो तिथून बाहेर पडण्यासाठी धडपडतो, किंवा पाण्यात बुडणारा माणूस श्वासासाठी तळमळतो; तशीच तळमळ मुमुक्षुच्या मनात मोक्ष आणि आत्मज्ञानासाठी निर्माण होते. त्याला विषयांचा वीट आलेला असतो. त्याला संसारातील विषयसुखे (सत्ता, संपत्ती, मानसन्मान) फिके आणि निरस वाटू लागतात.

मग तो सद्गुरूंचा शोध घेतो. त्याला सद्गुरूंची गरज वाटू लागते. मुमुक्षुला जाणीव होते की, स्वत:च्या अज्ञानामुळे तो या संसारात अडकला आहे. यातून सोडवण्यासाठी मला एका समर्थ मार्गदर्शकाची (सद्गुरूंची) गरज आहे. त्यानंतर शोध आणि शरण गतीची वेळ येते. तो केवळ कर्मकांड किंवा तंत्र-मंत्रांमध्ये न अडकता, जो सत्य ज्ञान दाखवेल अशा खºया सद्गुरूंच्या शोधात निघतो आणि अत्यंत नम्रभावाने त्यांना शरण जातो.

यानंतर समर्थ मुमुक्षुचे वर्तन व मानवी स्वभाव याबाबत सांगतात. समर्थ सांगतात की, मुमुक्षु हा अहंकार सोडून नम्र बनतो. तो उत्तम गुणांचा स्वीकार करतो, सत्संगाची आवड धरतो आणि ज्ञानी पुरुषांचे विचार ऐकण्यासाठी नेहमी तत्पर असतो. त्याच्या मनात मी-माझे हा भाव हळूहळू कमी होऊ लागतो आणि ईश्वरप्राप्ती हेच त्याचे अंतिम ध्येय बनते.

या समासाचे सार किंवा तात्पर्य काय आहे तर बद्ध (अज्ञानी) संसारात आणि विषयसुखात रमणारा, अज्ञानात जीवन जगणारा. मुमुक्षु (जिज्ञासू) संसाराचे असारपण ओळखून मोक्षाची आणि ज्ञानाची तीव्र इच्छा धरणारा. साधक म्हणजे सद्गुरूंना शरण जाऊन प्रत्यक्ष साधना आणि श्रवण-मनन करणारा. आणि सिद्ध (मुक्त) हा आत्मज्ञान प्राप्त करून जीवनमुक्त झालेला.

समर्थ रामदास स्वामी या समासात स्पष्ट करतात की, मुमुक्षुता ही परमार्थातील पहिली आणि अत्यंत महत्त्वाची पायरी आहे. जोपर्यंत मनात मुमुक्षुता (मुक्तीची तीव्र इच्छा) निर्माण होत नाही, तोपर्यंत गुरुपदेश किंवा ज्ञानाचा खरा लाभ होऊ शकत नाही.

या समासामध्ये समर्थ रामदास स्वामींनी मुमुक्षु (मोक्षाची व आत्मज्ञानाची तीव्र इच्छा असणारा साधक) याचे मनापासून आणि अत्यंत वास्तववादी चित्रण केले आहे. संसाराची असारता आणि पश्चात्ताप त्याला होतो. जोपर्यंत माणूस संसाराच्या सुखात मत्त असतो, तोपर्यंत त्याला परमार्थाची आठवण येत नाही. परंतु त्रिविध तापांनी पोळल्यावर आणि संसाराचे दु:ख सहन झाल्यावर त्याला आपल्या कर्माचा व आयुष्याचा पश्चात्ताप होऊ लागतो. (ओवी १ ते ८).

त्यानंतर आत्मपरीक्षण व स्वत:ची निंदा ही अवस्था येते. खरा मुमुक्षु हा कसलाही बडेजाव न ठेवता स्वत:च्या दोषांची, अहंकाराची, दंभाची आणि केलेल्या चुकीच्या कर्मांची खुली कबुली देतो. तो स्वत:ला अत्यंत नीच, पापी आणि अवगुणांची रास समजून मनातून लज्जित होतो (ओवी ९ ते ३७).

त्यानंतरची प्रक्रिया ही सद्गुरूंना शरण जाणे. तीर्थयात्रा, कर्मकांड, नाना ग्रंथ वाचूनही जेव्हा मनाचे समाधान होत नाही, तेव्हा तो आपला देहाभिमान, कुळाभिमान आणि द्रव्याभिमान पूर्णपणे सोडून अनन्यभावाने संतचरणी शरण जातो आणि मोक्षाची खरी अपेक्षा धरतो (ओवी ३८ ते ४३). हा समास म्हणजे साधकाच्या आध्यात्मिक प्रवासातील पहिली आणि अत्यंत महत्त्वाची पायरी आहे, जी अज्ञानाकडून ज्ञानाकडे नेणारा मार्ग उघडते.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

शिवबारात संबोधून हिंदुंच्या भावना दुखावल्या

लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांनी निवडणूक आयोग आणि मतदार यादीच्या विशेष सघन पुनरावलोकनाशी संबंधित मुद्द्यांवरून काढलेल्या विरोधी पक्षाच्या मोर्चादरम्यान म्हटले होते की, ही शिवाची मिरवणूक आहे आणि कोणीही त्यात सामील होऊ शकते. जरी राहुल गांधींनी १२ आॅक्टोबर २०२६ रोजी दिल्लीतील आपल्या राजकीय मोर्चाला ‘शिव बारात’ संबोधून केवळ एका रूपकाचा वापर केला असला तरी, प्रश्न असा उरतो की : भगवान शिवाच्या विवाह मिरवणुकीसारख्या पवित्र धार्मिक कार्यक्रमाचा वापर राजकीय आंदोलनासाठी करणे योग्य होते का? भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्या दिव्य विवाहाशी संबंधित असलेल्या मिरवणुकीला राजकीय आंदोलन म्हणताना धार्मिक प्रतिष्ठा आणि लाखो भक्तांच्या भावनांचा विचार करायला नको होता का? अर्थात, एवढी विचारशक्ती राहुल गांधींमध्ये असती तर वारंवार पराभवाला सामोरे जावे लागले नसते.

निवडणूक आयोग आणि मतदार यादीच्या विशेष सघन पुनरावलोकनाशी संबंधित मुद्द्यांवर विरोधी पक्षांच्या मोर्चादरम्यान, लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी म्हणाले होते की, ही शिवाची मिरवणूक आहे आणि कोणीही त्यात सामील होऊ शकते. त्यांनी या आंदोलनाची तुलना भगवान शिवाच्या तांडवाशी (नृत्याशी) केली होती. हे आंदोलन उत्स्फूर्त आणि सर्वांसाठी खुले आहे, असे दर्शवण्याचा त्यांचा हेतू होता. तथापि, याच वक्तव्यामुळे धार्मिक चिन्हांच्या राजकीय वापरावरून वाद निर्माण झाला आहे. विश्व हिंदू परिषदेने त्यांच्या वक्तव्यावर टीका केली असून सार्वजनिक माफीची मागणी केली आहे. अर्थात, निर्लज्ज काँग्रेसवाल्यांना त्याची काही पडलेली नाही. हिंदू धर्म जेवढा बदनाम होईल यासाठी काँग्रेस सातत्याने प्रयत्न करत असते.

येथे प्रश्न केवळ एका रूपकाचा नाही, तर भारतीय समाजात विशेष आदराने पाहिलेल्या एका धार्मिक चिन्हाच्या अर्थाचा आहे. राहुल गांधींना कदाचित हे माहीत नसेल की, शिव बारात ही काही सामान्य मिरवणूक नाही. शिव पुराणातील रुद्र संहितेच्या पार्वती खंडात भगवान शिवाच्या विवाह मिरवणुकीचे सविस्तर वर्णन आहे. अध्याय ४० मध्ये शिवाच्या विवाह मिरवणुकीचा संदर्भ आहे. त्यानंतरच्या अध्यायांमध्ये लग्नाची तयारी, शिवाचे हिमालयात आगमन आणि विवाह सोहळ्याचे वर्णन आहे. अध्याय ४८ मध्ये पुरोहितांनी तारीख आणि शुभ वेळ जाहीर केल्यानंतर विवाह सोहळ्याच्या सुरुवातीचे वर्णन आहे.

शिव बारातीचे धार्मिक महत्त्व या दिव्य विवाहाशी जोडलेले आहे. त्यात शिवाचे अनुयायी, नंदी, देव आणि ऋषिमुनी यांच्या सहभागाचे वर्णन आहे. लोकपरंपरेत, भूत आणि विचित्र आकृत्यांच्या चित्रणाने या मिरवणुकीला एक वेगळी ओळख दिली आहे. हे आपल्याला शिवाच्या अशा रूपाची आठवण करून देते, जे बाह्य रूप, भव्यता आणि सामाजिक दर्जाच्या सीमा ओलांडते. त्यामुळे, शिव बारातीला केवळ लोकांची गर्दी, घोषणाबाजी किंवा राजकीय चळवळीसाठी एक सोयीस्कर रूपक मानल्यास भक्तांना अस्वस्थ वाटू शकते. धार्मिक प्रतीकाची स्वत:ची प्रतिष्ठा असते आणि ते कोणत्या संदर्भात वापरले जाते हे महत्त्वाचे असते.

याशिवाय असाही प्रश्न निर्माण होतो की, शिवाची मिरवणूक कोणत्याही दिवशी काढता येते का? हिंदू धर्मात, धार्मिक उत्सव, विवाह सोहळे आणि मिरवणुका यांचे स्वत:चे वेगळे नियम आणि परंपरा आहेत. महाशिवरात्र हा भगवान शिवाच्या पूजेसाठी समर्पित असलेला सर्वात प्रमुख सण आहे. या निमित्ताने देशभरात शिवाच्या मिरवणुका काढल्या जातात आणि शिव-पार्वतीच्या विवाहाचे चित्रण करणारे देखावे सजवले जातात. दरम्यान, धर्मग्रंथानुसार होणाºया विवाह सोहळ्यात तारीख, पंचांग आणि शुभ मुहूर्ताला विशेष महत्त्व असते. शिवपुराणातही शिव-पार्वतीच्या विवाहाची तारीख आणि शुभ मुहूर्ताचा उल्लेख आहे. परंपरेनुसार, शिवयात्रा केवळ महाशिवरात्रीलाच काढल्या जातात आणि देशात इतर दिवशी त्या क्वचितच काढल्या जातात. स्थानिक सण किंवा मंदिरांच्या परंपरेनुसार, इतर प्रसंगीही एक सामान्य धार्मिक मिरवणूक काढली जाऊ शकते. याउलट, जर एखाद्या कार्यक्रमाचे वर्णन शिवाच्या विवाहाचा धर्मग्रंथीय विधी किंवा विशिष्ट उत्सव म्हणून केले जात असेल, तर संबंधित तारीख, विधी, शुभ वेळ आणि परंपरेचे पालन करणे अपेक्षित असते.

राहुल गांधींनी हेही समजून घेतले पाहिजे की, भगवान शिवाच्या विवाह मिरवणुकीत कोणाला ढकलण्याची, कोपर मारण्याची किंवा कोणाची मान पकडण्याची कोणतीही परंपरा नाही. शिवाच्या मिरवणुकीचे वैशिष्ट्य म्हणजे भक्ती, आदर आणि उत्सव, पुढे जाण्यासाठी इतरांना ढकलणे किंवा कोपर मारणे नव्हे. ज्या प्रकारे खुनशीपणे राहुल गांधी या मिरवणुकीत ढोपराने कार्यकर्त्याना, वरिष्ठ नेत्यांना ढोसत होते, ढकलत होते त्यातून त्यांच्यावरील गलिच्छ संस्कारांचे दर्शन घडले. काँग्रेसची काय वाताहात राहुल गांधींनी केली आहे हे दिसून आले. राहुल गांधींनी दिलेली उपमा त्यांची राजकीय वाटचाल सर्वांसाठी खुली आहे हे दर्शवण्याच्या उद्देशाने दिली असली तरी, प्रश्न असा आहे की, या उद्देशासाठी भगवान शिवाच्या विवाह मिरवणुकीसारख्या पवित्र कार्यक्रमाची निवड का केली गेली? राजकीय चळवळीत सहभागी झालेल्या जमावाची तुलना शिवयात्रेशी करणे योग्य होते का? आणि अशी तुलना शिवाच्या मिरवणुकीच्या धार्मिक प्रतिमेला एका अनियंत्रित जमावाच्या रूपात चित्रित करत नाही का?

तरीही, राहुल गांधींच्या वक्तव्यामुळे धार्मिक चिन्हांचा राजकीय वापर आणि शाश्वत परंपरांप्रति संवेदनशीलतेबद्दल एक गंभीर चर्चा सुरू झाली आहे. लोकशाहीत प्रत्येकाला राजकीय निषेध करण्याचा अधिकार आहे, परंतु तो निषेध व्यक्त करण्यासाठी लोकांच्या श्रद्धेशी संबंधित चिन्हे वापरताना त्यांच्या प्रतिष्ठेचा आदर करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. या मर्यादा, सुसंस्कृतपणा राहुल गांधींना कधी जमणार आहे का? जोपर्यंत सभ्यता हा गुण त्यांच्यात येत नाही तोपर्यंत त्यांनी कसल्याही यशाची अपेक्षाच करू नये.

दशक पाचवा : मंत्रांचा : समास सातवा : ‘बद्धलक्षण’

श्री समर्थ रामदास स्वामी यांनी ‘दासबोध’ या ग्रंथात मानवी स्वभावाचे, मनाचे आणि आध्यात्मिक प्रगतीचे अत्यंत सूक्ष्म व वास्तववादी विश्लेषण केले आहे. पाचव्या दशकातील हा सातवा समास ‘बद्धलक्षण’ मानवी मनातील अज्ञानाचा, प्रपंचातील आंधळ्या आसक्तीचा आणि दुर्गुणांचा एक जिवंत आरसा आहे.

परमार्थाच्या मार्गावर पुढे जाण्यापूर्वी ‘मी कुठे उभा आहे?’ आणि ‘माझ्यात कोणते दोष आहेत?’ हे ओळखणे आवश्यक असते. माणसाला स्वत:च्या बद्धतेची जाणीव करून देणे, हाच या समासाचा मुख्य उद्देश आहे. यामध्ये मानवी जीवनाचे चार वर्गीकरण (ओवी १ ते ५) मध्ये केलेले आहे. समर्थ सुरुवातीलाच सांगतात की, या अफाट चराचर सृष्टीत अपरंपार जीव जन्माला येतात. परंतु, आध्यात्मिक उन्नती किंवा मानसिक अवस्थेच्या दृष्टीने मानवी जीवांचे चार प्रमुख प्रकार पडतात. ते म्हणजे, बद्ध : जो अज्ञानात, विषयात आणि केवळ संसारात अडकलेला आहे. मुमुक्षू : ज्याला या संसारबंधनातून सुटण्याची आणि मुक्ती मिळवण्याची तीव्र इच्छा निर्माण झाली आहे. साधक : जो मोक्षासाठी आणि आत्मज्ञानासाठी योग्य ते साधन (साधना/अभ्यास) करत आहे. आणि सिद्ध : ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, जो पूर्णब्रह्माशी एकरूप झाला आहे.

या समासात समर्थ स्पष्ट सांगतात की, या चार प्रकारांशिवाय पाचवा प्रकार या जगात नाही. या समासात ते प्रथम ‘बद्ध’ जीवाची लक्षणे अगदी सविस्तर मांडतात. ते म्हणतात, बद्धाची अज्ञानांध अवस्था (ओवी ६ ते १८) या ओव्यांमधून वर्णन करतात. बद्धाची अवस्था स्पष्ट करण्यासाठी समर्थांनी अत्यंत मार्मिक उपमा दिली आहे : ‘अंधारींचा अंध जैसा’. ज्ञानाचे डोळे नसणे हे लक्षण आहे. जसे अंधारात असलेल्या आंधळ्या माणसाला दहाही दिशा शून्याकार (रिक्त) वाटतात, तशीच अवस्था बद्धाची असते. त्याच्याजवळ अज्ञानाचा अंधार असतो आणि आत्मज्ञानाचा डोळा नसतो. तसेच, सत्पुरुषांचे अज्ञान असते. असा माणूस जेव्हा एखाद्या ज्ञानी, योगी, संत किंवा वैराग्याला पाहतो, तरीही तो त्यांच्यातील श्रेष्ठत्व ओळखू शकत नाही. त्याला संत आणि सामान्य माणूस यातील फरक कळत नाही. तसेच परमार्थाची दृष्टी नसणे हे या बद्धाचे लक्षण आहे. त्याला धर्माधर्म, कर्माकर्म, शास्त्रे, सत्संग आणि परमार्थाचा सोपा मार्ग यांचा काहीही बोध होत नाही.

सर्वात मोठे अज्ञान (मुख्य लक्षण) इथे ते वर्णन करतात. ओवी १८ मध्ये समर्थ बद्धाचे सर्वात मुख्य लक्षण सांगतात — ‘जयासि नाही आत्मज्ञान । हे मुख्य बद्धाचे लक्षण ॥’ ज्याला ‘मी कोण आहे? हेच ठाऊक नाही, तो कितीही शिकलेला किंवा श्रीमंत असला तरी समर्थांच्या दृष्टीने तो ‘बद्ध’च आहे.’

त्यानंतर समर्थ बद्धाच्या ठायी असणारे मानसिक दोष व दुर्गुण (ओवी १९ ते ३५) वर्णन करतात. समर्थांनी या भागात बद्ध माणसाच्या विकृत मनोवृत्तीचा आणि षड्रिपूंच्या (काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर) प्रभावाचा पट मांडला आहे. त्याच्यामध्ये दया-क्षमाशिलतेचा अभाव असतो. बद्ध माणसाच्या अंत:करणात भूतदया, करुणा, शांती, क्षमा किंवा नम्रता नसते. अवगुणांचा अतिरेक असतो. समर्थांनी येथे ‘बहु’ (म्हणजे खूप/अतिरेक) या शब्दाचा वारंवार वापर केला आहे. बहु काम, बहु क्रोध, बहु गर्व, बहु मद, बहु लोभ, बहु दंभ, बहु निंदा, बहु द्वेष, बहु अभिमान, बहु कापट्य हे अवगुण ते दाखवतात.

याशिवाय कुविद्या व बाष्कळपणा हे त्याच्या अंगी दुर्गुण असतात. असा माणूस निरर्थक वादविवाद करण्यात, लोकांची निंदा-चहाडी करण्यात, कुतर्क करण्यात आणि स्वत:चा मोठेपणा मिरवण्यात धन्यता मानतो. त्याला वाईट कृत्ये (सुकर्माऐवजी कुकर्मे) करण्यातच आनंद मिळतो.

समर्थ म्हणतात त्याच्यावर तमोगुणाचा प्रभाव प्रचंड असतो. आळस, संशय, भ्रम, असत्कर्मे आणि उथळपणा या सर्वांनी बद्ध जीव व्यापलेला असतो. तो ‘द्रव्य-दारा’ (पैसा आणि प्रपंच) यांचे अखंड ध्यान (ओवी ३६ ते ४८) करतो. हा भाग या समासाचा सर्वात महत्त्वाचा आणि व्यावहारिक गाभा आहे. समर्थ बद्ध माणसाच्या आसक्तीचे आणि प्रापंचिक मानसिकतेचे अत्यंत अचूक वर्णन करतात. परमार्थाचा अनादर, प्रपंचाचा आदर तो करतो. बद्ध माणसाला देवाचे नाव घेणे किंवा परमार्थ करणे निरर्थक वाटते, पण संसाराच्या चिंता वाहण्यात तो रात्रंदिवस बेजार असतो.

द्रव्य आणि दारा (स्त्री/कुटुंब/पैसा) हे त्याला प्रिय असते. बद्धाच्या हातात जपमाळ असते, पण ती देवाची नसून ‘पैशाची’ असते. त्याच्या मनात २४ तास फक्त कुटुंब आणि संपत्तीचेच ध्यान चाललेले असते. या समासातील ओवी ४०-४३ मध्ये समर्थ सांगतात, डोळ्यांनी पैसा-संसार पाहावा, कानांनी त्याबद्दलच ऐकावे, काया-वाचा-मनाने केवळ संपत्ती आणि संसाराचीच भक्ती करावी. त्याच्या दृष्टीने पैसा आणि संसार हेच त्याचे तीर्थ, तोच त्याचा जप आणि तोच त्याचा मोक्ष असतो!

तो सतत विषयध्यास करत असतो. जागृत असो वा स्वप्न, त्याला विषयांव्यतिरिक्त दुसºया कशाचाही विचार सुचत नाही. क्षणाचाही निवांतपणा त्याला लाभत नाही. या समासाचा निष्कर्ष व परिवर्तनाची नांदी (ओवी ४९) पुढे समर्थ सांगतात. शेवटी समर्थ रामदास स्वामी आशेचा एक किरण दाखवतात. ते म्हणतात की, ही सर्व बद्धाची लक्षणे कायमस्वरूपी राहणारी नाहीत. जेव्हा या बद्ध जीवाला आपल्या दोषांची जाणीव होते, जेव्हा त्याला संसाराच्या असारतेची प्रचिती येते आणि सद्गुरूंचा अनुग्रह किंवा सत्संग मिळतो, तेव्हा या बद्ध माणसाचे ‘मुमुक्षू’(मुक्तीचा आकांक्षी)मध्ये रूपांतर होते. त्याची लक्षणे काय असतात, हे समर्थ पुढील समासात (समास आठवा : मुमुक्षुलक्षण) सांगतात.

व्यावहारिक आणि जीवनोपयोगी शिकवण इथे काय आहे याचा विचार केला तर हा आत्मपरीक्षणाचा आरसा आहे. हा समास वाचून आपण इतरांचे मूल्यमापन करण्यापेक्षा स्वत:चे परीक्षण केले पाहिजे. ‘माझ्या हातात परमार्थाची माळ आहे की द्रव्याची?’, ‘माझ्या मनात क्षमा-दया आहे की मत्सर-अहंकार?’ संसारात समतोल साधणे महत्त्वाचे असते. प्रपंच करू नये असे समर्थ म्हणत नाहीत, तर प्रपंचालाच सर्वस्व मानून त्यात आंधळेपणे अडकून पडणे आणि परमार्थाकडे पूर्ण दुर्लक्ष करणे (देहबुद्धीत जगणे) याला समर्थांनी बद्धता म्हटले आहे. यातून उन्नतीचा मार्ग ते दाखवतात. आपल्यातील ‘बद्धत्व’ ओळखून ‘मुमुक्षू’ बनण्याच्या दिशेने पाऊल टाकणे, हीच या समासाची मुख्य फलश्रुती आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

भारताच्या भविष्याशी खेळ

असे दिसते की, काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांनी पाश्चात्य देशांना आणि जागतिक संस्थांना भारताच्या अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप करून लोकशाही मार्गाने निवडून आलेल्या मोदी सरकारला अस्थिर करण्याचे केलेले आवाहन आता फळाला येत आहे. सलग निवडणुकांमध्ये भाजपला पराभूत करण्यात अपयशी ठरलेले राहुल गांधी आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवरून सातत्याने ही खंत व्यक्त करत आहेत की, पाश्चात्य देश भारतात ‘लोकशाही पुनर्संचयित करण्यासाठी’ मदत करत नाहीत. भारताच्या अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय शक्तींना केलेल्या या लज्जास्पद आवाहनाकडे त्यावेळी फारसे लक्ष गेले नसले तरी, आता असे दिसते की, पाश्चात्य देश आणि भारतातच कार्यरत असलेल्या शक्तींमधील साटेलोटे अधिक घट्ट होत आहेत.

हा एक विचित्र योगायोग आहे की, ज्यावेळी काँग्रेस पक्षाने देशात अराजकता पसरवून मोदी सरकारला अस्थिर करण्यासाठी मोठी मोहीम सुरू केली, त्याच वेळी संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवाधिकार उच्चायुक्तांच्या कार्यालयाने भारताला लोकशाही मूल्ये आणि परंपरांवरून फटकारायला सुरुवात केली आहे. भारतीय परराष्ट्र मंत्रालयाने आपल्या स्पष्ट प्रतिसादात, त्यांना आपल्या कामाशी काम ठेवण्याचा योग्य सल्ला दिला. इतकेच नाही तर, भारताने आपले शेजारी देश पाकिस्तान आणि बांगलादेश यांच्यावरील अत्याचारांबाबत कोणतीही कारवाई न केल्याबद्दल या संस्थेला जबाबदार धरले.

जगातील सर्वात मोठ्या लोकशाहीला फटकारण्याची हिंमत या संयुक्त राष्ट्रांच्या संस्थेत कुठून आली? यासाठी राहुल गांधींसारखे चुकीचे वर्तन करणारे लोक जबाबदार आहेत. राहुल गांधींच्या बेजबाबदार कृतींना सीमा नाही. या संदर्भात, ते जगातील सर्वात श्रीमंत व्यक्ती, इलॉन मस्क यांच्या भारतविरोधी भावनांनाच दुजोरा देत असल्याचे दिसून आले. जेव्हा मस्क भारतात त्यांच्या स्टारलिंक या सॅटेलाइट इंटरनेट सेवा पुरवठादार कंपनीला परवाना नाकारल्याने नाराज होऊन त्यांच्या ट्विटर या इंटरनेट माध्यमावर आपली निराशा व्यक्त करू लागले.

वास्तविक पाहता, मस्क यांच्या कंपनीला भारतातील नियामक मानकांची पूर्तता अद्याप करायची आहे, परंतु त्यांनी आपली निराशा भारतीय उद्योजक आणि सरकारवर काढायला सुरुवात केली. यामध्ये राहुल त्यांना चिथावणी देत ​​असल्याचे दिसत होते. यापूर्वी, जेव्हा डोनाल्ड ट्रम्प यांनी भारतीय अर्थव्यवस्थेला ‘मृत अर्थव्यवस्था’ म्हटले होते, तेव्हा राहुल यांनी लगेचच त्यांच्याशी सहमती दर्शवली होती. वस्तुस्थिती अशी आहे की, जागतिक अर्थव्यवस्था अस्थिरता आणि मंदीशी झुंजत असतानाही, आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीने अलीकडेच भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा अंदाज वाढवला आहे.

भारताला धमकी देण्याचा मस्क यांचा हेतू हलक्यात घेता येणार नाही. बोलिव्हियाचे राष्ट्राध्यक्ष मस्क यांना त्यांचे लिथियम साठे कवडीमोल भावाने देण्यास आणि परवाना मंजूर करण्यास तयार नसल्यामुळे मस्क यांनी अमेरिकेला बोलिव्हियाच्या निवडून आलेल्या राष्ट्राध्यक्षांना पदच्युत करण्यासाठी चिथावणी दिली होती. जेव्हा इन्स्टाग्रामवरील एका वापरकर्त्याने मस्क यांच्यावर हा उठाव घडवून आणल्याचा आरोप केला, तेव्हा त्यांनी उद्धटपणे उत्तर दिले, ‘आम्ही ज्याला पाहिजे त्याला उलथवून टाकू, त्यांना जे पाहिजे ते करू द्या.’ मस्क यांनी या उठावाची दिलेली उद्धट कबुली हे दर्शवते की, स्टारलिंक परवाना वादावरून मोदी सरकारबद्दलची त्यांची निराशा आणि राहुल गांधींनी भारतात निर्माण केलेली अस्थिरता या दोन वेगळ्या गोष्टी म्हणून पाहता कामा नयेत.

मस्क आणि राहुल गांधी यांच्यातील ही जुगलबंदी बरेच काही सांगून जाते. यातून हेही स्पष्ट होते की, देशांतर्गत उद्योजकांवर नियमितपणे गरळ ओकणाºया काँग्रेस पक्षाला, मस्क यांच्यासारख्या परदेशी आणि तापट स्वभावाच्या उद्योगपतीसाठी पायघड्या घालण्यास काहीच संकोच वाटत नाही; ज्यांना सामान्य सौजन्य आणि सभ्यतेची जाणीव नाही आणि जे मुकेश अंबानींना भारताचे ‘खरे बॉस’ म्हणजेच पंतप्रधान म्हणायला अजिबात कचरत नाही. राहुल यांनी कमल हासन यांच्याकडून धडा घ्यायला हवा, ज्यांनी मस्क यांना आरसा दाखवत स्पष्ट केले की, ‘भारत एक लोकशाही देश आहे, वसाहत नाही. जगाचे येथे स्वागत आहे, पण त्यांचे भविष्य केवळ भारतातील जनताच ठरवेल, पाश्चात्य हितसंबंध, त्यांचे दुटप्पी धोरण किंवा कोणतेही देशांतर्गत किंवा परदेशी अब्जाधीश नव्हेत.’

या सगळ्यात, अमेरिकन डीप स्टेटने पोसलेल्या किंवा त्यांच्याद्वारेच तयार झालेल्या झुरळांसारख्या जनता पक्षाकडे (सीजेपी) कोणी दुर्लक्ष कसे करू शकेल? मोदी सरकारच्या काळात भारताची अभूतपूर्व वाढ अमेरिकन डीप स्टेटला असह्य आहे आणि असे दिसते की, बांगलादेश आणि नेपाळमध्ये जसे केले, त्याचप्रमाणे ते आपला प्यादा असलेल्या सीजेपीच्या माध्यमातून भारतातील लोकशाही मार्गाने निवडून आलेल्या सरकारला उलथवून टाकण्याचा कट रचत आहेत. या परिस्थितीत, एक आंधळा वर्ग मोदी-विरोधी समर्थकही पुढे येतो, जो घोषित करतो की, मोदी सरकारला उलथवून टाकण्याचा एकमेव मार्ग ‘क्रांती’ आहे. त्यांच्या मनात हे अगदी स्पष्ट आहे की, ते लोकशाही मार्गाने मोदींना पराभूत करू शकत नाहीत.

यामुळे प्रचंड रक्तपात होईल हे सांगायला त्याला अजिबात संकोच वाटत नाही, पण दुसरा कोणताही पर्याय उरलेला नाही. एकूणच, देशात एक विषारी युती उदयास येत आहे. एका बाजूला अमेरिकन डीप स्टेट आहे, ज्याने आपले प्यादे थेट भारतात तैनात केले आहेत. दुसºया बाजूला एलॉन मस्क आहेत, जे त्यांच्या मनमानी अटी न मानणाºया देशांमध्ये सत्तापालट घडवून आणण्याची धमकीही देतात. तिसºया बाजूला हताश आणि भ्रमनिरास झालेले राहुल गांधी आहेत. सर्वात आधी ते आहेत गांधी, जे पंतप्रधानपदाला आपला जन्मसिद्ध हक्क मानतात. आणि शेवटी येतात ते हताश डावे, जे आता कुठेही सत्तेत नाहीत. या डाव्यांच्या जोडीला आहेत ते सूडबुद्धीचे वकील, जे रक्तपाताच्या माध्यमातून आपले अपेक्षित परिणाम साधण्यासाठी आतुर आहेत. आता देशातील जनतेला हे ठरवायचे आहे की, ते अराजकतावाद्यांना पाठिंबा देणार की राष्ट्राच्या विकासासाठी कटिबद्ध असलेल्या मोदींना. देशप्रेमी जनतेने राहुल गांधींचे दुष्ट कारनामे हाणून पाडले पाहिजेत. या देशावर प्रेम असणारी जनता अभिजीत दीपकेसारख्या देशघातक शक्तीला हाणून पाडल्याशिवाय राहणार नाही.

दशक पाचवा : मंत्रांचा : समास सहावा : शुद्धज्ञान निरुपण (५)

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील पाचव्या दशकातील शुद्धज्ञान निरुपण या सहाव्या समासात एक कथा सांगितली आहे. ते सांगातात की, त्याचे असे झाले की, एक राजा होता. त्याच्याकडे एकाने एक शिगाचा मणी आणला. तो फारच प्रकाशमान आणि मोहक होता. त्याने तो राजाला दाखविला आणि सांगितले की, ‘पौर्णिमेच्या दिवशी हा मणी स्वर्ग, मृत्यू, पाताळ या तिन्ही लोकांतील आपल्याला हवी ती वस्तू देऊ शकतो.’ राजाला मणी फारच आवडला व त्याने त्याची किंमत विचारली. मणी आणणारा माणूस म्हणाला, ‘तुझे सबंध राज्य मला देशील तर हा मणी मी तुला देईन.’ राजाने विचार न करता मूर्खपणे राज्य त्याला दिले आणि तो मणी घेतला. पुढे पौर्णिमेस राजाने त्या मण्याची प्रार्थना केली. पण तिचा काहीच उपयोग झाला नाही. तेव्हा राजाने तो मणी परत केला आणि आपले राज्य हस्तगत केले. तात्पर्य, इंद्रियाचे भोग दिसायला सुंदर दिसतात, पण त्याच्या पायी आपण आपले स्वराज्य, स्वानंद, साम्राज्य किंवा आत्मज्ञान गमावून बसतो. त्यांचा नाद सोडला की गमावलेले स्वस्वरूप परत मिळते.

या समासात समर्थ पुढे सांगतात, अविद्येमुळे आपल्याला भ्रम होतो. जे मिथ्या आहे ते सत्य वाटते. अविद्या नाहीशी होण्यास ज्ञान हाच उपाय आहे. समर्थ पुढे म्हणतात, मी तुम्हाला एक निश्चित भविष्य सांगतो. ते लक्ष देऊन ऐकावे. माणसाला ज्या गोष्टीचा सारखा ध्यास लागतो तीच त्याला मिळते. म्हणून आपण अविद्या सोडावी आणि सद्विद्या धरावी. भगवंतांच्या किंवा आत्मस्वरूपाच्या नादी लागावे. आत्मज्ञान झाल्यावर जगाला वंद्य होण्याची योग्यता येण्यास उशीर लागत नाही.

संन्निपातज्वर मोठा दोषी असतो. त्यामध्ये रोग्याला भ्रम होतो आणि मग काहीतरी भयंकर दृश्ये त्याला दिसू लागतात. पण योग्य औषधोपचार होऊन त्याचा ताप उतरला की भ्रम नाहीसा होतो आणि तो खरा आनंद भोगतो. त्याचप्रमाणे अज्ञानरूप सन्निपाताने जीवाला भ्रम होतो आणि मग काहीतरी भलतेच व खोटे दृश्य दिसू लागते. त्यावर आत्मज्ञानाचे औषध घेतले की अज्ञान नाहीसे होते. मग आपल्याला जे दृश्य दिसत होते ते मुळातच नव्हते असा प्रत्यक्ष अनुभव येतो.

अविद्या एक प्रकारची झोप आहे. झोपेमध्ये काहीतरी भयानक स्वप्न पडते व मनुष्य घाबरतो. तसे अविद्येमुळे मिथ्या असलेले दृश्य दिसते व मनुष्य घाबरतो. तसे अविद्येमुळे मिथ्या असलेले दृश्य दिसते व मनुष्य घाबरतो. त्यावर एक उपाय म्हणजे माणसाला जागे करणे. दृश्य मिथ्या आहे हे पटवून त्याबद्दल विरक्तीउत्पन्न होणे याला जागेपण म्हणतात.

एका झोपी गेलेल्या माणसाला एक भयंकर स्वप्न पडले. त्या खोट्या असणाºया स्वप्नाने घाबरून तो ओरडू लागला. तेव्हा त्याला जागे केले. त्यामुळे तो आपोआप झोपेआधीच्या निर्भय स्थितीला आला. त्याला पडलेले स्वप्न खोटे होते पण त्याला ते खरे वाटले. त्यामुळे त्याला दु:ख झाले. जे खोटे असते त्याचे संपूर्ण निरसन कधीच होत नसते. त्याचा काहीतरी परिणाम उरतोच.

जो जागा असतो त्याला स्वप्न खोटे असते. जो झोपलेला असतो त्याला ते सर्व बाजूने वेढून टाकते. तोच माणूस जागा झाला म्हणजे त्याला भीती उरतच नाही. ज्यावेळी अविद्यारूप झोप जीवाला अगदी झापड घालते त्यावेळी दृश्याची वाईट स्वप्ने पडतात. त्यामुळे तो घाबरतो व त्याचे सगळे शरीर भयाने कापू लागते. या अविद्यारूप झोपेतून संपूर्ण जाग येण्यास सारखे श्रवण आणि मनन करावे. जागेपण कसे ओळखावे त्याची खूण सांगतो ती ऐकावी. जो अगदी मनापासून इंद्रियभोगाविषयी पूर्ण विरक्त आहे तो जागा झाला आहे असे ओळखावे.

यानंतर समर्थ पुढील चार समासांची प्रस्तावना करतात. ते म्हणतात, ज्याला संपूर्ण विरक्ती साधली नाही त्याला साधक असे म्हणतात. जगामधील आपले मोठेपण सोडून त्याने साधना करीत राहावे. ज्याला साधना करावेसे वाटत नाही तो सिद्धपणाच्या अभिमानाने बांधला जातो. अशा अहंकारी सिद्धापेक्षा मुमुक्ष केव्हाही चांगला, कारण त्याला ज्ञानाची तळमळ असल्याने तो ज्ञानाचा अधिकारी असतो. हे ऐकून शिष्याने प्रश्न केला की, बद्ध व मुमुक्ष यांचे लक्षण काय? साधक आणि सिद्ध कसे ओळखावे? सद्गुरू म्हणाले की, या प्रश्नाचे उत्तर पुढील समासात दिले आहे. ते वर्णन साधक श्रोत्यांनी लक्ष देऊन ऐकावे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

विरोधी पक्षांची विचित्र आणि चुकीची भूमिका

विरोधी नेत्यांसोबत मोर्चा काढल्यानंतर राहुल गांधींनी सर्वोच्च न्यायालयात दाखल केलेल्या याचिकेत अनेक त्रुटी आढळल्याने त्यावर सुनावणी होऊ शकली नाही. या मुद्द्यांवर विचार झाल्यावर, एसआयआर (मतदार यादी क्रमवार शुद्धीकरण) प्रक्रियेवर दाखल केलेल्या इतर याचिकांसोबत त्यांच्या याचिकेवरही सुनावणी होईल. राहुल गांधींनी आपल्या याचिकेत नमूद केलेल्या मुद्द्यांचा सर्वोच्च न्यायालय विचार करेल हेही निश्चित आहे. यानंतर, राहुल आणि त्यांच्या सहकाºयांनी सुनावणीची वाट पाहायला हवी, पण त्याच वेळी ते आंदोलने आणि निदर्शनांद्वारे आपली ताकद दाखवत आहेत. ते हे सुरूच ठेवण्याबद्दलही बोलत आहेत. ही अत्यंत हास्यास्पद आणि विचित्र भूमिका आहे. यांना साधी याचिकाही नीट दाखल करता येत नाही. त्यात १४ त्रुटी निघतात. विद्वान वकील त्यांच्याकडे आहेत. त्यापैकी अनेकांनी भारतावर हल्ले करणाºयांचेही वकीलपत्र घेतलेले आहे. इतकी भारतविरोधी भूमिका घेणाºया वकिलांची फौज असताना त्यांना साधी याचिका अचूक दाखल करता येत नाही. हे काय देशहित पाहतील? हा पहिला प्रश्न आहे. केवळ परकीय मदतीवर, बाहेरच्या गुंडांकरवी देशात अस्थिरता माजवण्यासाठी हे चालवलेले खूळ जनता पूर्णपणे ओळखून आहे. ईव्हीएमऐवजी आसाममध्ये त्यांच्या मागणीनुसार मतपत्रिकेवर मतदान घेतले तरी जनतेने त्यांना साफ नाकारले आहे. याचा अर्थ व्होटचोरी झालेली नाही तर लबाड आणि चोरांना मतदान करायचे नाही हे मतदारांनी ठरवले आहे. तरीही परकीय ताकदीवर, झुरळांच्या नक्षलवादाचा बागुलबुवा बनवून देशात अंदाधुंदी माजवण्याचा प्रकार करत आहेत, यातून त्यांची चुकीची भूमिका जनतेसमोर येत आहे.

सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयाची वाट पाहण्यासही तयार नसताना, ‘माझा सर्वोच्च न्यायालयावर विश्वास आहे’ असे म्हणण्यामागे राहुल गांधींचा नेमका अर्थ काय आहे? सर्वोच्च न्यायालयाने त्यांच्या इच्छेनुसार निर्णय द्यावा, अशी त्यांची इच्छा आहे का, की त्यांनी आपल्या याचिकेत उपस्थित केलेल्या मुद्द्यांवर न्यायालयाचे मत ऐकण्यात त्यांना रस नाही? हा प्रश्न यासाठी निर्माण होतो, कारण ते आपले अंतिम ध्येय साध्य होईपर्यंत स्वस्थ न बसण्याबद्दल बोलत आहेत आणि मुख्य निवडणूक आयुक्तांसह मोदी सरकारला हटवणे हे आपले अंतिम ध्येय आहे, हे सूचित करण्यास ते मागेपुढे पाहत नाहीत. पण मोदी सरकारला हटवण्यासाठी न्यायालय किंवा ज्ञानेश कुमार यांना हटवणे हा उपाय नाही. त्यासाठी जनाधार विरोधकांना मिळाला पाहिजे. पण विरोधकांना जनतेने साफ नाकारले आहे. त्यामुळे राहुल गांधी आणि त्यांच्यासोबत असलेले शिरोमणी यांची भूमिका जखम शेंडीला मलम मांडीला असा प्रकार आहे.

रस्त्यावर उतरून आणि लोकशाही संपली आहे ही खोटी बातमी पसरवून ते हे करण्याचा प्रयत्न करत आहेत का? लोकशाहीत निवडणुकांद्वारे सत्ता बदलते. राहुल गांधी काही वेगळी पद्धत वापरण्याचा प्रयत्न करत आहेत का? एसआयआरला मतचोरी संबोधून, राहुल गांधी केवळ जनतेची दिशाभूल करण्याचा प्रयत्न करत नाहीत, तर त्याला विरोध करण्यासाठी लोकशाही मूल्यांपासून विचलित होणाºया पद्धतींचाही अवलंब करत आहेत. पण राहुल गांधी आणि त्यांच्या इंडि आघाडीतील शिरोमणींनी लक्षात घेतले पाहिजे की, मतचोरी झाली हे बोलणे मतदारांचा अपमान आहे. मतदारांनी तुम्हाला साफ नाकारले आहे आणि स्वीकारण्यासाठी तुम्हाला काहीतरी विधायक, देशहिताची भूमिका घेतली तर शक्य आहे नाहीतर २०२९ला पुन्हा सत्तेपासून लांब राहावे लागेल. आपण बोलतो आहे हे चुकीचे बोलतो आहे हे राहुल गांधी आणि त्यांच्या शिरोमणी मित्रांना माहिती आहे. त्यामुळे त्यांनी झुरळांचा बुरखा घातला आहे. झुरळ त्या अभिजीत दीपके आणि मंडळींकडून वाटेल ते बोलून घेत आहेत. पण झुरळाची ढाल करणे हे राहुल गांधी आणि शिरोमणींच्या अंगलट येणार आहे. यांच्यासाठी गर्दी जमत नाही म्हणून झुरळांची गर्दी निर्माण करणे हे शस्त्र अत्यंत हास्यास्पद आहे. हे करण्यासाठी ते एसआयआरच्या त्रुटी, गुंतागुंत आणि त्यामुळे जनतेला होणारा त्रास यांचा ढाल म्हणून वापर करत आहेत. आता ते खोट्या आरोपांनी आगीत तेल ओतत असल्याने, निवडणूक आयोगाने एकही पात्र मतदार मागे राहणार नाही याची खात्री केली पाहिजे.

यासाठी निवडणुका संपेपर्यंत एसआयआर प्रक्रिया सुरूच राहिली पाहिजे. निवडणूक आयोगाने लोकांना त्यांची अचूक माहिती आणि कागदपत्रे सादर करण्यासाठी पाठवलेल्या पत्रांना नोटीस म्हणण्याने असा समज निर्माण होतो की, त्यांची नावे मतदार यादीतून वगळली जाणार आहेत. संदेश असा असायला हवा की, एसआयआर त्यांना मतदार यादीत त्यांची नावे नोंदवण्याची सुविधा देत आहे. निवडणूक आयोगाने पात्र मतदारांची नोंदणी करण्याइतकेच लक्ष अपात्र लोकांना मतदार यादीतून वगळण्यावर दिले पाहिजे. यामुळे केवळ जनतेचा विश्वास वाढेल आणि ते विरोधी पक्षाच्या कारस्थानांना बळी पडण्यापासून वाचतील. निवडणूक आयोगाने नोटिसा पाठवलेल्या नाहीत तर त्रुटी पूर्ण करून आपले नाव यादीत राहील यासाठी जनतेला केलेले आवाहन आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे. परकीय पैशांवर माजलेल्या झुरळांच्या ताकदीवर शहरी नक्षलवादाचा सहारा घेऊन देशात अस्थिरता माजवण्याचा आणि घुसखोरी करून सत्ता काबीज करण्याचा राहुल गांधींचा डाव देशातील जनता कधीही यशस्वी होऊ देणार नाही. हा नेपाळ, बांगलादेश नाही, हा भारत आहे. तो अखंड राहील.

दशक पाचवा : मंत्रांचा : समास सहावा : शुद्धज्ञान निरुपण (४)

 

दासबोधातील पाचव्या दशकातील सहाव्या समासात शुद्धज्ञान निरुपण करताना समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात की, अशा रीतीने सर्व दृश्य वस्तू नाश पावल्या म्हणजे वास्तविक मीपणाने वावरणारा मीदेखील उरत नाही. कारण मुळातच परमात्मा एकरूप असल्याने एकस्वरूप होण्यास निराळे काही करावे लागत नाही. सर्व सृष्टी मूळ स्वरूपात विलिन झाल्यावर मग फक्त एक स्वरूप ब्रह्म तेवढे उरते. त्यामध्ये पिंड व ब्रह्मांड यांना पाहायचे म्हटले तरी ते आढळणार नाहीत. ज्ञानाचा अग्नी एकदा पेटला म्हणजे दृश्याचा केरकचरा संपूर्ण जळून भस्म होतो. ज्ञाता ज्ञानाशी तदाकार झाल्याने, ज्ञाता स्वत: ज्ञानरूपच झाल्याने वेगळेपणाचे मूळच जळून जाते. लौकिक ज्ञानामध्ये ज्ञाता ज्ञेयाला जाणत असता त्याच्याहून वेगळा राहतो. त्यामुळे त्या ज्ञानामध्ये वेगळेपणाचे मूळ कायम राहते. अलौकिक ज्ञानामध्ये ज्ञाता ज्ञेयाशी तदाकार होऊन त्याला जाणतो. त्यामुळे तेथे वेगळेपण उरतच नाही. शिवाय दोघे गेल्यावर केवळ ज्ञान तेवढे शिल्लक राहते. हे ज्ञान आत्मस्वरूपच असल्याने त्यामध्ये दृश्याला दृश्यपणाने राहणे नसते. दृश्य भासणे हा अज्ञानाचा परिणाम असल्याने अज्ञान नाहीसे झाले की दृश्य आपोआप अंतर्धान पावते. आपल्या इंद्रियांना दिसणारे दृश्य विश्व हे मिथ्या आहे असे पटले, म्हणजे ते जसे दिसते तसे ते नाही अशी खात्री पटली की दृश्याकडे धाव घेणारी वृत्ती आपोआप मागे फिरते. अशा रीतीने वृत्ती उलटून हृदयामधील आत्मस्वरूपाकडे धाव घेऊ लागली की, मग दृश्य असून सुद्धा नसल्यासारखे होते. ते असून अनुभवास येत नाही. अशा रीतीने वृत्ती अंतर्मुख होऊन स्वस्वरूपापर्यंत पोहोचली की सहजच आत्मनिवेदन घडते.

समर्थ रामदास स्वामी सांगतात की, शिष्याने सद्गुरूशी अनन्य व्हावे, आपण देहाहून वेगळे आहोत अशी जाणिव ठेवावी, एकांतात बसून स्वस्वरूपात लीन होण्याचा अभ्यास करावा. जो शिष्य आपल्या गुरूशी अनन्य असतो, त्याला आत्मनिवेदनाची काळजी करण्याचे कारण नसते. अभक्त जसा भगवंताहून वेगळा राहतो तसा शिष्य सद्गुरूहून वेगळा राहता कामा नये. शिष्याचे आणि सद्गुरूचे मनोमीलन झाले पाहिजे. शिष्याचे जीवन सद्गुरूने भरून गेल्यावर आत्मनिवेदनासाठी आणखी निराळे काही करावे लागत नाही. असे आत्मनिवेदन एकदम साधत नाही. ते दृढ होऊन अनुभवास येण्यासाठी सद्गुरूचे चरित्र, गुण, महिमा, रूप, इत्यादींचे वारंवार चिंतन करावयास हवे. त्यांच्या वचनांची आठवण करून त्यांचा अर्थ पुन: पुन्हा मनात घोळवायला हवा. अशा प्रकारचे सद्गुरू भजन केले तर निश्चितपणे समाधान मिळते.

रामदास स्वामी सांगतात की, यालाच आत्मज्ञान असे म्हणतात. आत्मज्ञानाने समाधान मिळते. संसारामधील भीती आणि चिंता याचे बंधन सर्वस्वी नाहीसे होते. मी देहच आहे असे ज्या माणसाला वाटते तो आत्मघातकी असतो. मी देहच आहे या अभिमानाचा परिणाम म्हणून त्याला जन्ममरणाच्या येरझारा सतत, वारंवार भोगाव्या लागतात. वास्तविक खरा मी आत्मस्वरूप आहे. म्हणून मी स्थूल, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण या चार देहाहून वेगळा आहे. ‘मी’ला जन्ममरण नाही, कर्माचा स्पर्श होत नाही. या सगळ्या दृश्यरूप खिचडीला, अठरा धान्याच्या कडबोळ्याला मी आतबाहेर व्यापून आहे. तो मी म्हणजे आत्मा तूच आहेस. ख‍ºया ज्ञानदृष्टीने पाहिले तर कोणाही जीवाला बंधन नाही. मी बांधलेला आहे असे अज्ञानामुळे वाटते. तो भ्रम आहे व त्याने लोक भुलले आहेत. मी देहच आहे हा देहाभिमान घट्ट धरून ठेवल्याने मी बांधलेला आहे हा भ्रम निर्माण होतो व जीवाला भुलवून टाकतो. या भ्रमांतून सुटण्यासाठी एक उपाय करावा. आपण एकांतामध्ये बसावे, स्वस्वरूपात लीन व्हावे, तेथे विसावा घ्यावा. हा अभ्यास करीत गेल्याने परमार्थ स्थिर होतो, आत्मज्ञानाचा उत्कर्ष होतो. परमार्थाचे अखंड श्रवण आणि मनन करीत राहिले तरच समाधान मिळते. अज्ञान संपूर्णपणे नाहीसे होऊन ब्रह्मज्ञान पूर्णतेला पोहोचले की, अंगात वैराग्य भरून जाते. दृश्याबद्दलची यत्किंचित वासना अंत:करणात उरत नाही. म्हणून समर्थ सांगतात की, आत्मज्ञान होण्यास इंद्रियांना आवर घालून वासना निर्मूल केली पाहिजे. कोणत्याही प्रकारचे बंधन न घालता इंद्रियाना मनसोक्त भोग भोगू दिले तर मनाची तळमळ शांत होणार नाही. इंद्रिये जे भोग मागतात ते त्यांना दिले तर त्यांची वखवख अधिक वाढते, म्हणून मोकाटपणे भोगून मनाची तळमळ शांत होत नाही. इंद्रियांचे भोग समाधान देत नाहीत हे उमजून ज्याचे मन त्यांच्याबद्दल विरक्त बनते त्यालाच पूर्ण आत्मज्ञान होते. उदा. एका माणसाने मणी टाकला तेव्हा गेलेले राज्य त्याला परत मिळाले. हा कथाभाग आपण उद्याच्या भागात समजून घेऊ.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

विरोधी पक्ष विश्वासार्हता गमवत आहे

आतापर्यंत जे बंद खोल्यांमध्ये बोलले जात होते, ज्याबद्दल अटकळ बांधली जात होती किंवा आरोप केले जात होते, ते अखेरीस विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांनी स्वत: मान्य केले आहे. चेन्नईमध्ये त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, त्यांना सरकारविरोधी आंदोलनाचे रूपांतर सत्तापालटाच्या आणि खरे तर सत्ता मिळवण्याच्या संघर्षात करायचे आहे. जर देशातील सर्वात जुना पक्ष, मुद्द्यांवर आधारित निवडणूक राजकारण करण्याऐवजी, पुढील अडीच वर्षे अशाच प्रकारची आंदोलने करू इच्छित असेल, रस्ते अडवू इच्छित असेल आणि सरकारला विरोध करण्यासाठी भारतीय कंपन्यांऐवजी परदेशी कंपन्यांचे स्वागत करू इच्छित असेल, तर ही स्वाभाविकच चिंतेची बाब आहे. शेजारील नेपाळ आणि बांगलादेशमध्ये जे घडले ते योग्य होते, असा विचार करणेही धोकादायक आहे. प्रस्थापित राजकीय पक्षांनी हे समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे की, जनतेला त्यांच्याकडून गंभीर अपेक्षा आहेत. जर त्यांनीही सामान्य विद्यार्थी संघटनांशी स्पर्धा करण्यास सुरुवात केली, तर ते स्वत:चेच नुकसान करून घेतील.

लोकशाहीत आंदोलने बेकायदेशीर नसतात, परंतु आंदोलनाचे राजकारण राजकीय पक्षांची विश्वासार्हता नष्ट करते, विशेषत: जेव्हा मुद्द्यामध्ये जमिनीवरील वास्तव आणि तथ्यांचा अभाव असतो. इथेच काँग्रेस आणि विरोधी पक्षांनी चूक केली. त्यांनी आंदोलनाच्या माध्यमातून सत्ता मिळवण्याचा आपला इरादा व्यक्त केला, पण चुकीचा मुद्दा निवडला. त्यांनी मतदार यादीच्या उप-सुधारणेला SIR मुख्य मुद्दा बनवले. मतचोरीचा गदारोळ होत असतानाच, खुद्द राहुल गांधींनी सुरू केलेल्या सत्याग्रह पोर्टलने हा मुद्दा उघडकीस आणला. केवळ दोन टक्के लोकांनीच मतचोरी हा एक मोठा मुद्दा मानला. जर काँग्रेसला आपल्या कार्यकर्त्यांकडून एवढीही प्रतिक्रिया मिळवता आली नाही, तर हे आंदोलन अडीच वर्षे कसे टिकेल याचे आश्चर्य वाटते.

राहुल गांधींनी काही काळापूर्वी म्हटले होते की, ममता बॅनर्जी, उद्धव ठाकरे आणि तेजस्वी यादव हेसुद्धा मतचोरीच्या आरोपांशी पूर्णपणे सहमत नाहीत. नुकत्याच झालेल्या ‘इंडिया’ सभेतून हेही स्पष्ट झाले की, अनेक काँग्रेस नेते त्यांच्या मतांशी असहमत आहेत. मग, ज्या मुद्द्याला काहीही वास्तविक महत्त्व नाही, तोच मुद्दा का निवडायचा? काँग्रेसची रणनीतीसुद्धा अनाकलनीय आहे. विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनासारख्या गंभीर मुद्द्यावरून केवळ नुकसानच झाले तरी, अश्लील विनोद का निवडायचा? राष्ट्रपतींना भेटल्यानंतर मतचोरीचे आरोप मान्य केल्यासारखी विधाने विश्वासार्हतेला धक्का पोहोचवत आहेत आणि विश्वासार्हतेशिवाय ना आंदोलन टिकू शकते, ना राजकारण.

एसआयआरचा उल्लेख होताच, १३ कोटींचा आकडा समोर आणला जातो. याची जितकी जास्त वेळा पुनरावृत्ती होईल, तितकी त्याची विश्वासार्हता कमी होईल, कारण या आरोप-प्रत्यारोपांच्या युगात, आक्षेप नोंदवणाºया लोकांची संख्या सामान्य लोकांनाही आठवू लागली आहे, जी त्या आकड्याच्या दहाव्या भागापेक्षाही कमी आहे.

हे खरे आहे की, एकाही कायदेशीररीत्या वैध मतदाराला यादीतून वगळले जाऊ नये. निवडणूक आयोगाने हेदेखील सुनिश्चित केले पाहिजे की, प्रत्येकाला पुरेसा वेळ मिळावा आणि अधिकाºयांना निर्णय घेता यावेत. विरोधी पक्षांनी रस्ते अडवण्याऐवजी, ज्या मतदारांची नावे कथितरीत्या वगळण्यात आली होती, त्यांना कागदपत्रे तयार करण्यापासून ते सुनावणीपर्यंत मदत करण्यासाठी आपले कार्यकर्ते तैनात केले असते, तर त्यांना मोठा फायदा झाला असता, पण तसे केले गेले नाही. एसआयआर प्रकरणात विश्वासार्हता तेव्हाच निर्माण होईल, जेव्हा हे राजकीय पक्ष त्यांच्या खात्यात किमान दहा हजार नावे जोडतील, जी त्यांच्या मेहनतीमुळे मतदार यादीत समाविष्ट झाली होती. सध्या, त्यांच्या यादीत कोणाचेही एकही नाव नाही. त्यामुळे, आंदोलनाच्या राजकारणाऐवजी, सकारात्मक अजेंडा आणि आराखड्याच्या राजकारणाकडे वळणे त्यांच्या हिताचे ठरेल. सरकार आपोआप बदलते यावर विश्वास ठेवून त्यांनी सत्ताविरोधी लाटेवर अवलंबून राहू नये. हीच विचारसरणी भ्रष्टाचाराला खतपाणी घालते. मागील एसआयआर वादग्रस्त नसतानाही सरकारे पुन्हा निवडून आली आहेत.

गेल्या आठवड्यात, राहुल गांधींच्या नेतृत्वाखाली विरोधी पक्षांनी दिल्लीत सलग तीन दिवस आंदोलन केले. दररोज दुपारी, विरोधी पक्षांमध्ये आश्चर्याचे वातावरण होते, की कोणती दिशा घ्यावी आणि कुठे आंदोलन करावे. दोन दिवसांनंतर, झुरळ जनता पक्षाने (CJP) आंदोलनाची घोषणा केली आणि त्याचा सामना करण्यासाठी सरकार आणि प्रशासनाची तयारी अभूतपूर्व होती. सत्य हे आहे की राजकीय पक्षांचे आचरण आणि वर्तन मर्यादित असते. तिथे जबाबदारी एखाद्या व्यक्तीवर किंवा गटावर असते. सीजेपीसारख्या संघटनेच्या नेतृत्वाखालील आंदोलनाच्या बाबतीत असे नसते. जुलै महिन्यातील आंदोलनादरम्यान नेमके हेच घडले, जेव्हा सीजेपीने गुन्हेगारी प्रवृत्तीच्या व्यक्तींच्या सहभागाचा प्रश्न झटकून टाकला. त्यामुळे, ही जबाबदारी पोलिसांना घ्यावी लागेल.

राज्यघटना सरकार उलथवून टाकण्याचा आणि सरकार स्थापन करण्याचा मार्ग निश्चित करते. दोन्ही संख्याबळावर अवलंबून असतात आणि संख्याबळासाठी निवडणुका आवश्यक असतात. निवडणुकांसाठी वैध मतदारांची आवश्यकता असते आणि वैध मतदारांना ओळखण्यासाठी एसआयआर  आवश्यक आहेत. संविधानात स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, कोणत्याही कायदेशीर प्रक्रियेची न्यायालयाकडून छाननी केली जाईल आणि न्यायालयाने एसआयआरला कायदेशीर ठरवले आहे. काही आक्षेप असल्यास, राजकीय पक्षांनी पुन्हा न्यायालयाकडे जावे. ज्ञानेश कुमार यांच्याविरोधात तक्रार घेऊन कोणताही राजकीय पक्ष न्यायालयाकडे का गेला नाही? इतरांच्या मागे लपण्यात काय अर्थ आहे?

विरोधी पक्षांनी राष्ट्रपतींना जी तथ्ये सादर केली नाहीत, ती न्यायालयासमोर सादर केली पाहिजेत. ज्यांना यादीतून वगळण्यात आले आहे, अशा मतदारांची पुन्हा नोंदणी करण्यासाठी पुरेशी मदत पुरवली पाहिजे. जनतेला राजकीय पक्षांकडून अशा वर्तनाची अपेक्षा असते, परंतु फुटून निघालेल्या राजकीय पक्षातून तयार झालेल्या संघटनेकडून नाही. तथापि, विद्यार्थ्यांचे प्रतिनिधित्व करण्याचा दावा करून राजकारणात प्रवेश करण्याची महत्त्वाकांक्षा बाळगणाºया सीजेपीची भूमिका हळूहळू स्पष्ट होत आहे. त्यामुळे, त्यांनाही प्रतिसाद देण्यासाठी तयार राहावे लागेल. हा दबाव गट आपल्या राजकीय मित्रपक्षांवर दबाव टाकेल अशी अपेक्षा आहे. सुधारणेचा मार्ग विधानमंडळातूनच जाईल, रस्त्यावर उतरून काहीही साध्य होणार नाही, विरोधीपक्ष सामान्य जनतेच्या नजरेतून उतरेल एवढेच होईल.

दशक पाचवा : मंत्रांचा : समास सहावा : शुद्धज्ञान निरुपण (३)

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील पाचव्या दशकातील सहाव्या समासात शुद्धज्ञान निरुपण करताना म्हटले आहे की, पूर्वी होऊन गेलेल्या सर्व थोर ज्ञानी पुरुषांना असे आत्मज्ञान प्राप्त झालेले होते. आत्मज्ञानच सर्व वेदशास्त्रांचे रहस्य आहे. सर्व संतांचे वर्मदेखील तेच आहे. श्रद्धावंत पुरुषांना त्यांच्या भाग्यानुसार आत्मज्ञान प्राप्त होत असते. असो. पूर्वीचे खरे थोर पुरुष ज्या ज्ञानाने संसारातून पार पडले ते आता नीट ऐकू. महामुनि, वसिष्ठ आणि व्यास, समाधानी शुक आणि नारद, महाज्ञानी जनकादिक या आत्मज्ञानानेच थोरपदाला पोहोचले.

समर्थ म्हणतात, वामदेवादि योगेश्वर, वाल्मिकी, अत्री ऋषीश्वर, शौनकादि हे सर्व वेदांत तत्त्वज्ञानाचे रहस्य जे आत्मज्ञान त्यानेच परमपदाला पोहोचले. सनकादि थोर ज्ञानी आणि आदिनाथ, मत्स्येंद्रनाथ, गोरखनाथ हे नाथपंथी महायोगी आणि आणखी असंख्य महात्मे आत्मज्ञानानेच कृतकृत्य झाले. मोठमोठे सिद्ध, मुनी आणि महान अनुभवी या सर्वांच्या अंतरगाची जी अवस्था म्हणजेच आत्मज्ञान, ज्या ज्ञानाच्या आनंदाने महादेव निरंतर डोलत असतो, जे आत्मज्ञान वेदशास्त्राचे तात्पर्य आहे, जे योग्य प्रमाणांनी निश्चित केलेला निर्णय आहे, जे साक्षात अनुभवाला येते आणि जे अतिसूक्ष्म विचारांती योग्य ठरते, जे आत्मज्ञान श्रद्धावंताना त्याच्या भाग्याप्रमाणे प्राप्त होते. पूर्वी होऊन गेलेले, सध्या हयात असलेले व पुढे होणारे सर्व साधु-संत आणि सज्जन यांचे गुह्य असलेले असे जे आत्मज्ञान ते मी आता सांगतो.

समर्थ सांगतात, आत्मज्ञान सर्व ज्ञानाचे शिखर आहे. ते सद्गुरुच्या कृपेने विनासायास प्राप्त होते. सद्गुरुचे वचन हेच आत्मज्ञानाच्या बाबतींत परमश्रेष्ठ प्रमाण समजावे. ते वचन काय आहे ते आता सांगतात. समर्थ म्हणतात की, तीर्थ, व्रत, तप, दान, धूम्रपान, पंचाग्नि साधन, गोरांजन या साधनांनी आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. आत्मज्ञान हेच सगळ्या परमार्थसाधनाचे खरे फळ आहे. तेच ज्ञानाची परमावधि आहे. आत्मज्ञानानेच संशयवृत्तीचे मूळ संपूर्णपणे नाश पावते. जगात कितीतरी भाषा आहेत आणि प्रत्येक भाषेमध्ये कितीतरी ग्रंथ आहेत. शिवाय प्रत्यक्ष वेदांतावर कितीतरी ग्रंथ आहेत. या सर्वांचा खोल अर्थ एकच आहे आणि तो म्हणजे आत्मज्ञान हाच होय. पुराणांचा अभ्यास करून आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. ते ज्ञान सांगता सांगता वेद थकले. असे विलक्षण असणारे आत्मज्ञान आता या क्षणी गुरुकृपेने समजावून देईन, असे समर्थ सांगतात.

स्वत:वर गुरुकृपा झाल्याने आत्मज्ञान आपल्या घरी जणू काय पाणी भरते अशी श्रीसमर्थांची अवस्था होती. तिचे वर्णन आता ऐकावे. श्रीसमर्थ सांगतात की, संस्कृत ग्रंथात काय आहे ते आपण पाहिलेले नाही, मराठी ग्रंथात आपला प्रवेश नाही. पण, आपल्या हृदयात सद्गुरुस्वामीची कृपामूर्ति मात्र स्थिरपणे राहिलेली आहे. आता संस्कृत अथवा प्राकृत ग्रंथांची गरज तरी काय आहे? माझा स्वामी कृपेचा वर्षाव करीत माझ्या हृदयात बसलेला आहे. वेदांचा अभ्यास न करता किंवा श्रवणाचे सायास न करता मला अगदी प्रयत्नावाचून गोड सद्गुरुकृपा लाभलेली आहे. मराठी भाषेत ग्रंथ आहेत, पण त्याहून संस्कृत भाषेतील ग्रंथ श्रेष्ठ आहेत. संस्कृत ग्रंथांमध्ये देखील वेदांत ग्रंथ फार श्रेष्ठ आहेत.

वेदांतापेक्षा दुसरे काहीच श्रेष्ठ नाही. कारण वेदांचे सारे रहस्य वेदांतामध्ये प्रगट झालेले आहे. असो, अशा जो तात्पर्यार्थ आहे आणि जो अत्यंत खोल परमार्थ आहे, तो तू आता ऐक असे समर्थ सांगतात. अतिशय खोल आणि अर्थ गभीर असे जर काही असेल तर ते सद्गुरुचे वचन आहे. त्या वचनाने निश्चितपणे समाधान मिळते. सद्गुरुचे वचन तोच खरा वेदांत व तोच खरा सिद्धांत होय. ते वचन हेच प्रत्यक्ष अनुभविलेले ज्ञान होय. माझ्या सद्गुरुस्वामीचे जे वचन आहे ते अतिशय खोल अर्थाने भरलेले आहे. त्या वचनाने माझे संपूर्ण समाधान झाले. ते वचन खरोखर माझ्या जीवाचे रहस्य आहे, गुपित आहे. ते मी तुला सांगेन म्हणतो. माझ्या सांगण्याकडे तू लक्ष दिलेस तर ते याच क्षणी तुला सांगतो. शरणागत होऊन शिष्याने श्रीसमर्थांचे पाय घट्ट धरले आणि तो दीनमुखाने म्हणाला की, मी अगदी लक्षपूर्वक ऐकतो. तेव्हा गुरुदेवांनी सांगण्यास प्रारंभ केला.

समर्थ सांगतात की, तू स्वत: परमात्मरूपच आहेस, असे सांगून मग आत्मज्ञानाचे सर्व अंगानी वर्णन केले. सद्गुरुशी अनन्य होऊन ते ज्ञान प्राप्त होते व पूर्ण समाधान मिळते. दृश्य विलीन होऊन आत्मनिवेदन मात्र होणे अवश्य आहे. ‘अहं ब्रह्मास्मि’ हे महावाक्य आहे. मी ब्रह्म आहे असा त्याचा अर्थ आहे. या अर्थाचे रहस्य तर्काने समजणार नाही. ते मर्म ऐक. तू स्वत: ब्रह्मस्वरूप आहेस. याबद्दल यत्किंचित संशय धरू नकोस, त्याविषयी भ्रम बाळगू नकोस.

भक्तीचे नऊ प्रकार मागे सांगितले. त्यांपैकी आत्मनिवेदन हा मुख्य प्रकार आहे. तो आता संपूर्णपणे वर्णन करतो. विश्व निर्माण होते त्या वेळी ही पंच महाभूते क्रमाने निर्माण होतात. पण, विश्व अशाश्वत आहे. कल्पांताच्या वेळी ते नाश पावते, तेव्हा ही पंचमहाभूते ज्या क्रमाने निर्माण होतात त्याच क्रमाने लय पावतात. इतकेच नव्हे तर अखेर उरणारी दोघे प्रकृति आणि पुरुष तीदेखील परब्रह्मांत विलीन होतात.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

कायम देशविरोधी भूमिका

स्टारलिंकच्या भारतातील प्रवेशाचा मार्ग अस्पष्ट दिसत असल्याने, इलॉन मस्क यांनी मुकेश अंबानींवर हल्ला करण्याचा एक नवीन मार्ग शोधला आहे. आधी त्यांनी अंबानींना भारताचे ‘खरे बॉस’ म्हटले आणि आता ‘पंतप्रधान अंबानी’ असे संबोधून त्यांना डिवचले आहे. पण मिस्टर मस्क, थांबा! हा केवळ मुकेश अंबानींवर केलेला हल्ला नाही, तर भारताच्या पंतप्रधानपदाला एका व्यावसायिक वादात ओढण्याचा प्रयत्न आहे. पंतप्रधानपद हे एखाद्या उद्योगपतीची जहागिरी नसून, देशाच्या लोकशाही आणि घटनात्मक प्रणालीचे प्रतीक आहे. अशा परिस्थितीत, आपल्या कंपनीच्या हितासाठी हे पद धोक्यात घालणे हे कोणत्या प्रकारचे व्यावसायिक शिष्टाचार आहे? हा प्रश्नही उपस्थित होतो की, मस्क भारतात आपल्या अटी पूर्ण करून घेण्यासाठी इतके हताश का झाले आहेत की, त्यांना आता देशाच्या सर्वोच्च लोकशाही संस्थेच्या प्रतिष्ठेचीही पर्वा राहिलेली नाही?

इलॉन मस्कचा आरोप आहे की, मुकेश अंबानींच्या प्रभावामुळे स्टारलिंकच्या भारतातील प्रवेशात अडथळा येत आहे. भारत सरकारची भूमिका स्पष्ट आहे. स्टारलिंक, जिओ सॅटकॉम आणि वनवेब यांसारख्या कंपन्यांनी सुरक्षा मंजुरी आणि स्पेक्ट्रम नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे. केंद्रीय दूरसंचार मंत्री ज्योतिरादित्य सिंधिया यांनीही मस्क यांचे भेदभावाचे आरोप फेटाळून लावले आहेत. प्रश्न असा आहे की, जेव्हा मंजुरी नियमांच्या अधीन असते, तेव्हा अंबानींना वारंवार लक्ष्य करून मस्क यांना काय सिद्ध करायचे आहे?

वास्तविक पाहता, मस्क भारतात लवकरच सुरू करण्याची मागणी करत असलेली स्टारलिंक सेवा ही एक सामान्य इंटरनेट सेवा नाही. ती हजारो उपग्रहांच्या नेटवर्कद्वारे इंटरनेट पुरवते. हे तंत्रज्ञान दुर्गम गावे, सीमावर्ती भाग आणि आपत्तीग्रस्त भागांसाठी उपयुक्तठरू शकते, परंतु याचा अर्थ असा नाही की सुरक्षेच्या चिंतेकडे दुर्लक्ष केले पाहिजे. रशिया आणि चीनसह जगभरातील अनेक देशांनी स्टारलिंकला मंजुरी दिलेली नाही. भारतासाठी महत्त्वाचा प्रश्न हा आहे की, परदेशी कंपनीद्वारे नियंत्रित नेटवर्कवर अवलंबून राहणे राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी धोकादायक ठरू शकते.

भारत सरकारच्या चिंतांमध्ये सीमापार डेटाची देवाणघेवाण, संवादावरील नियंत्रण आणि सुरक्षा यंत्रणांकडून कायदेशीर देखरेख यांसारख्या मुद्द्यांचा समावेश आहे. या चिंता काल्पनिक नाहीत. काँग्रेस नेते जयराम रमेश यांनी मार्च २०२५ मध्येच स्टारलिंकवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले होते. राष्ट्रीय सुरक्षेची गरज निर्माण झाल्यास स्टारलिंक किंवा तिच्या भारतीय भागीदारांना दळणवळण बंद करण्याचा अधिकार असेल का, असा प्रश्न त्यांनी विचारला होता. हे करार अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांना खूश करण्याचा प्रयत्न आहे का, असाही प्रश्न त्यांनी विचारला होता. गंमत म्हणजे, ज्या मुद्द्यावर काँग्रेसने पूर्वी सुरक्षेची चिंता व्यक्त केली होती, त्याच मुद्द्यावर आता राहुल गांधी मस्कच्या आरोपांना राजकीय पाठिंबा देताना दिसत आहेत. कारण राहुल गांधींना कायम देशविरोधी भूमिका घेण्यात आवड आहे.

तसेच, इलॉन मस्कने रिलायन्सवर भाजपला निवडणुकीसाठी देणग्या दिल्याचा आरोप केला आहे. परंतु जर उद्योगपतींच्या निवडणूक निधी आणि राजकीय प्रभावावर प्रश्न उपस्थित केले जात असतील, तर तोच निकष मस्कलाही लावला पाहिजे. अमेरिकेच्या निवडणूक आयोगाकडे दाखल केलेल्या कागदपत्रांमधून हे उघड झाले आहे की, मस्कने २०२४ च्या अमेरिकेच्या अध्यक्षीय निवडणुकीत डोनाल्ड ट्रम्प यांना पाठिंबा देणाºया राजकीय गटांना २५९ दशलक्ष डॉलर्सपेक्षा जास्त देणगी दिली होती. यापैकी अंदाजे २३९ दशलक्ष डॉलर्स ‘यूएस पीएसी’ला देण्यात आले होते. त्यामुळे प्रश्न असा निर्माण होतो की, जर एखाद्या उद्योगपतीचा निवडणूक निधी हा राजकीय प्रभावाचा पुरावा मानला जाऊ शकतो, तर ट्रम्प यांच्या विजयासाठी लाखो डॉलर्स खर्च करणाºया मस्कला तोच प्रश्न का विचारला जाऊ नये? अमेरिकेत एखाद्या आवडत्या उमेदवाराला पाठिंबा देणे ही लोकशाही आहे का, पण भारतात एखाद्या कंपनीचा राजकीय निधी आपोआप संशयाचा विषय बनतो का? वस्तुस्थिती अशी आहे की, अनेक लोकशाही देशांमध्ये कॉर्पोरेट राजकीय देणग्या या निवडणूक राजकारणाचा एक भाग आहेत.

याशिवाय, भारतातील इंटरनेटच्या दरांची तुलना या चर्चेला एक नवीन पैलू जोडते. रिलायन्स जिओने स्वस्त मोबाइल डेटाद्वारे लाखो भारतीयांना इंटरनेटशी जोडले आहे आणि जगातील सर्वात स्वस्त डेटा पुरवण्यासाठी ओळखले जाते, तर दुसरीकडे इलॉन मस्कच्या ब्रॉडबँड सेवा आणि उपकरणे अत्यंत महाग आहेत. तथापि, याचा अर्थ असा नाही की, स्टारलिंक निरुपयोगी आहे. दुर्गम भागांमध्ये त्याची उपयुक्तता खरी असू शकते. पण जर मस्क भारतीयांच्या हिताविषयी बोलत असेल, तर किती भारतीयांना त्याची सेवा वापरता येईल हे देखील त्याने स्पष्ट केले पाहिजे. स्पर्धेचे स्वागत केले पाहिजे, पण राष्ट्रीय सुरक्षा आणि सामान्य ग्राहकांच्या आर्थिक क्षमतेच्याकिमतीवर नाही.

याशिवाय, मस्कच्या ‘खºया बॉस’बद्दलच्या प्रश्नाला उत्तर देताना राहुल गांधींनी लिहिले, ‘भारतात स्वागत आहे, इलॉन. जेव्हा तुम्ही दुसºयाला भेटाल तेव्हा तुम्हाला आश्चर्य वाटेल.’ ही टिप्पणी अप्रत्यक्षपणे गौतम अदाणी यांच्या संदर्भात असल्याचे दिसून आले. प्रत्युत्तरात मस्क यांनी राहुल यांचे आभार मानले. खरे तर, उद्योगपती आणि सरकार यांच्यातील संबंधांवर राहुल यांनी विचारलेला प्रश्न खूप काही सांगून जातो. आक्षेप घेणे चुकीचे नाही. पण राष्ट्रीय सुरक्षेच्या मुद्द्यावर एका परदेशी उद्योगपतीसोबत सोशल मीडियावर राजकीय टोलेबाजी करणे पुरेसे आहे का? विरोधी पक्षाची जबाबदारी केवळ सरकारवर आरोप करणे नाही, तर देशाची सामरिक आणि डिजिटल सुरक्षा धोक्यात येणार नाही याची खात्री करणे ही देखील आहे. शिवाय, जेव्हा जेव्हा राष्ट्रीय सुरक्षेचा प्रश्न येतो, तेव्हा राहुल गांधी वेगळी भूमिका का घेतात, देशविरोधी भूमिका घेतात हे अत्यंत चुकीचे आहे.