आंदोलनामुळे आर्थिक हितसंबंधांना हानी पोहोचते

लोकशाहीमध्ये प्रत्येक व्यक्तीला सरकारकडून असंतोष व्यक्त करण्याचा आणि उत्तरे मागण्याचा अधिकार आहे. जर झुरळ जनता पार्टी आणि काही विरोधी पक्षांना काही काळापासून असे वाटत असेल की, केवळ काही हजार लोकांच्या मदतीने गोंधळ पसरवून ते सरकारला प्रत्येक मुद्द्यावर नमण्यास भाग पाडू शकतात, तर कदाचित ही त्यांची अपरिपक्वता आहे. रस्त्यावर गोंधळ निर्माण केल्याने सामान्य माणसावर किती परिणाम होत आहे, हे झुरळांचे नेते आणि विरोधी पक्षांना का समजत नाही? व्यवसाय बंद झाल्यामुळे रोजंदारीवर काम करणाºयांच्या उपजीविकेवर कसा परिणाम होत आहे? या हातावर पोट असणाºयांना वेठीस धरून स्वत:चे उखळ पांढरे करण्याचा प्रयत्न जर विरोधक आणि झुरळे करत असतील तर तो त्यांचा भ्रम आहे.

दिल्लीतील व्यावसायिक संघटनांच्या मते, राजधानीतील अलीकडील आंदोलने आणि निर्बंधांमुळे अंदाजे २,००० कोटी रुपयांचे नुकसान झाले आहे. कॉन्फेडरेशन आॅफ इंडिया ट्रेडर्सच्या अंदाजानुसार, या आंदोलनांमुळे दिल्लीत दररोज अंदाजे ४०० कोटी रुपयांचे व्यावसायिक नुकसान होत आहे. अशा परिस्थितीत, एक महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो. देशाच्या आर्थिक घडामोडींमध्ये व्यत्यय न आणता नागरिकांचा आवाज ऐकला जाईल अशी व्यवस्था निर्माण करता येईल का? मुख्य रस्त्यांवर गोंधळ किंवा अव्यवस्था निर्माण करण्याची शक्यता असलेल्या आंदोलनांचा परिणाम केवळ बाजारातील विक्रीवरच होत नाही, तर दुकानातील कर्मचारी, डिलिव्हरी ड्रायव्हर्स, छोटे घाऊक व्यापारी, पॅकिंग कामगार, रस्त्यावरील विके्रते आणि जवळपास चहाचे टपरी चालवणाºयांवरही होतो.

मोठे व्यवसाय तात्पुरते नुकसान सहन करू शकतात, परंतु रोजंदारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांसाठी, एका दिवसाचे काम बुडाल्यानेही अन्न, घरभाडे, मुलांचे शिक्षण आणि औषधांच्या खर्चावर परिणाम होतो. प्रमुख सण आणि लग्नसमारंभांच्या वेळी ही समस्या अधिक गंभीर होते. सणांपूर्वी, किरकोळ विके्रत्यांना कपडे, पादत्राणे, इलेक्ट्रॉनिक्स, भेटवस्तू, मिठाई आणि घरगुती वस्तूंच्या विक्रीत वाढ होण्याची अपेक्षा असते. व्यापारी आगाऊ माल खरेदी करतात, कर्मचाºयांची व्यवस्था करतात आणि भाडे व इतर खर्च भागवतात. रस्त्यांवरील गोंधळ किंवा अराजकतेमुळे ग्राहक बाजारात पोहोचू शकले नाहीत, तर त्याचा बाजारपेठेवर आणि अर्थव्यवस्थेवर गंभीर परिणाम होतो. अशा आंदोलनांमुळे आर्थिक वाढ, गुंतवणूक, उत्पादन आणि रोजगारासाठीही अडचणी निर्माण होतात.

आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीने (IMF) १९९० ते २०१९ या कालावधीतील विविध देशांच्या आकडेवारीवर आधारित, २०२१ मध्ये प्रकाशित केलेल्या ‘सामाजिक अशांततेचा स्थूल आर्थिक परिणाम’ (The Macroeconomic Impact of Social Unrest) या शोधनिबंधात असे दाखवून दिले आहे की, सामाजिक अशांततेचा अर्थव्यवस्थेवर नकारात्मक परिणाम होतो. सहा तिमाहींच्या वाढत्या अशांततेनंतरही, जीडीपी वाढ सरासरी ०.२ टक्क्यांनी कमी राहू शकते, तर मोठ्या अशांततेनंतर हा फरक जवळपास एक टक्क्यापर्यंत पोहोचू शकतो. याचे मुख्य कारण म्हणजे उत्पादन आणि सेवा क्षेत्रातील घट, उपभोगात घट आणि गुंतवणूकदारांच्या आत्मविश्वासात आलेली कमजोरी. या संशोधनात असेही आढळून आले की, अनेक आंदोलनांचा आर्थिक परिणाम राजकीय किंवा निवडणुकीशी संबंधित आंदोलनांपेक्षाही मोठा असू शकतो. सततची अनागोंदी आणि अव्यवस्था देशाच्या आंतरराष्ट्रीय प्रतिमेवरही परिणाम करते.

आजकाल, जेव्हा अनेक जागतिक संस्थांनी भारताच्या जीडीपीचा अंदाज वाढवला आहे, तेव्हा संकुचित स्वार्थासाठी असे काहीही केले जाऊ नये, ज्यामुळे आर्थिक वातावरणावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. नेत्यांनी हे समजून घेतले पाहिजे की, जरी गोंधळ निर्माण करणारी आंदोलने लोकांचे लक्ष वेधून घेण्याचा एक सोपा मार्ग असू शकतात, तरी लोकशाहीमध्ये सत्तांतर केवळ निवडणुकीतील जनादेश, स्पष्ट धोरणात्मक पर्याय आणि जनतेच्या विश्वासातूनच शक्य आहे. भारतातील रस्त्यांवरील अनागोंदी हे सत्तांतराचे साधन असू शकत नाही. आज देशातील सामान्य नागरिक आपल्या उपजीविकेबद्दल आणि चांगल्या भविष्याबद्दल अधिक चिंतित आहे.

जर देशाची अर्थव्यवस्था किंवा दैनंदिन व्यवहार कोणत्याही कारणाने विस्कळीत झाले, तर जनतेच्या लक्षात येऊ लागते की, आर्थिक अस्थिरता देशाचे आणि स्वत:चे नुकसान करत आहे. यामुळे ते सत्तापालटाऐवजी शांतता आणि स्थिरतेला प्राधान्य देतात. आजचे तरुण आणि पहिल्या पिढीचे मतदार अधिक जागरूक आहेत आणि भावनिक घोषणांऐवजी त्यांच्या आर्थिक भविष्याच्या आधारावर राजकीय निर्णय घेतात. आंदोलकांना सहसा हे समजत नाही की आज, लोक आर्थिक विस्कळीतपणाच्या कोणत्याही मार्गाला सकारात्मक बदलाचे साधन मानत नाहीत.

आर्थिक दृष्टिकोनातून, एक आदर्श लोकशाही ती आहे जिथे असंतोषाचा आवाज ऐकला जातो आणि आर्थिक प्रगतीत कोणताही अडथळा येत नाही. असंतोषाची कारणे समजून घेणे आणि संवादाद्वारे तोडगा काढणे ही सरकारची जबाबदारी असली तरी, आंदोलकांचीही जबाबदारी आहे की, त्यांनी सामान्य लोकांची उपजीविका आणि सार्वजनिक हित लक्षात घेऊन आपल्या लोकशाही हक्कांचा वापर करावा. केवळ प्रभावी संस्थांचा समन्वय, संवेदनशील शासन आणि जबाबदार आंदोलनाद्वारेच आर्थिक प्रगती आणि घटनात्मक हक्क यांच्यात संतुलन साधले जाऊ शकते. देशाची आर्थिक व्यवस्था बिघडवणारी आणि सामान्य, गोरगरिबांना छळणारी आंदोलने होत असतील तर जनता या आंदोलनजीवींना कधीच संधी देणार नाही. यातून विरोधक स्वत:ची नाचक्की करत आहेत हे लक्षात घेतले पाहिजे.

दासबोध : दशक सहा : समास ३ : मायोद्भव निरुपण

समर्थ रामदास स्वामी रचित दासबोध ग्रंथराज हा मनाच्या मूक शंकांचे निरसन करणारा आणि परमार्थाची सोपी व शास्त्रीय मांडणी करणारा एक अद्वितीय ग्रंथ आहे. समर्थ रामदास स्वामी यांनी दशक सहावा (जीवननिरुपण दशक), समास तिसरा - ‘मायोद्भवनिरुपण’ यामध्ये सगुण आणि निर्गुण यांचे स्वरूप, माया कशी निर्माण झाली, पंचमहाभूतांचा विस्तार आणि शेवटी आत्मनिवेदन व ‘सोऽह’ भावाचा सिद्धांत अत्यंत सुंदर आणि मार्मिक शब्दांत स्पष्ट केला आहे.

प्रारंभी समर्थ निर्गुण आत्म्याचे स्वरूप (ओव्या १ ते ५) स्पष्ट करतात. निर्गुण आत्मा तो निश्चळ । जैसें आकाश अंतराळ । घनदाट निर्मळ निश्चळ । सदोदित ॥ १॥ जें खंडलेंचि नाहीं अखंड... अति सूक्ष्म ॥ २॥ म्हणजे, समर्थ पहिल्यांदाच परब्रह्म किंवा आत्म्याचे मूळ स्वरूप सांगताना म्हणतात की, आत्मा हा पूर्णपणे निर्गुण, निर्मळ, निश्चळ आणि अनादि-अनंत आहे. त्याचे उदाहरण देताना ते म्हणतात की तो आकाश (अवकाश) किंवा अंतराळासारखा सर्वत्र भरलेला आहे. तो कधीही खंडित होत नाही (अखंड आहे). तो सर्व व्यापकांहूनही व्यापक (उदंडाहून उदंड) आणि गगनाहूनही सूक्ष्म आहे. त्याला रूप नाही म्हणून तो दिसत नाही, भासत नाही, तो जन्माला येत नाही आणि नष्टही होत नाही (उपजेना ना नासेना). तो कुठे ये-जा करत नाही, कारण तो सर्वकाळ सर्वत्र समप्रमाणात (सन्मुख) आणि निष्कलंक रूपात आकाश-पाताळादी सर्व चराचर विश्वात ओतप्रोत भरलेला आहे.

समर्थ पुढे सगुण माया आणि निर्गुण ब्रह्म यांचा विवेक (ओव्या ६ ते १०) याचे वर्णन करतात. याचा अर्थ या जगात दोन मुख्य गोष्टी समजून घेतल्या पाहिजेत. परब्रह्म: जे निर्गुण आहे आणि अविनाश (अमर) आहे. माया जी सगुण आहे आणि नाश पावणार आहे. संसारात ही माया आणि ब्रह्म एकत्र (कालवलेले / मिसळलेले) भासतात. जसे पाण्यात दूध मिसळलेले असेल तर राजहंस जसा केवळ दूध वेगळे करून पाणी मागे सोडतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी व योगेश्वर पुरुष या सगुण-निर्गुणाच्या संमिश्र प्रपंचातून सत्यासत्य (विवेक) शोधून काढतात.

याचे उत्तम उदाहरण देताना समर्थ उसाचे उदाहरण देतात. उसात गोड रसही असतो आणि कडक चोयटा(बाकस)सुद्धा असतो. चोयटा फेकून देऊन जसा माणूस केवळ रस ग्रहण करतो, तसेच या पंचभौतिक, नश्वर जगात राहून विवेकाने नश्वर गोष्टींचा त्याग करावा आणि आतला शाश्वत ‘जगदीश’ (परमेश्वर) ओळखावा. उसाचा रस पातळ व नाशिवंत असतो, पण आत्मा मात्र त्याहून अतिशय परिपूर्ण आणि शाश्वत असतो.

या समासात पुढे समर्थ मायेची उत्पत्ती आणि पंचमहाभूतांचा विस्तार (ओव्या ११ ते १८) याची माहिती देतात. ऐशी आत्मस्थिति संचली । तेथें माय कैशी झाली... वायुपासून तेज झालें... भूमंडळ ॥ १३॥ घटापूर्वीं आकाश असे... घट फुटतां न नासे... जैसें ॥ १६॥ याचा अर्थ आता मूळ प्रश्न पडतो की, त्या शुद्ध आत्मस्थितीत ही माया कशी निर्माण झाली? समर्थ म्हणतात, जसे अनंत आणि शांत आकाशात अचानक एखादी वायूची हलकी झुळूक यावी, तशी आत्मस्थितीत मायेची स्पंदने सुरू झाली. त्या वायूपासून तेज निर्माण झाले, तेजापासून जल (पाणी) आणि जलापासून पृथ्वी (भूमंडळ) आकारास आली. या भूमंडळावर अनंत जीव उत्पन्न झाले आणि नष्ट झाले. परंतु या उत्पत्ती व प्रलयाच्या आदि आणि अंतमध्ये मूळ ब्रह्म मात्र जसेच्या तसे राहिले आहे.

यासाठी घटाचे प्रसिद्ध उदाहरण ते देतात. घट (मातीचे भांडे) तयार होण्यापूर्वीही आकाश होतेच, भांड्यामध्येही आकाश असते आणि जेव्हा तो घट फुटतो, तेव्हा आकाशाचे काही नुकसान होत नाही; आकाश जसेच्या तसे राहते. तसेच हे संपूर्ण चराचर विश्व निर्माण होते आणि नष्ट होते, परंतु परब्रह्म मात्र अचळ, अढळ आणि अविनाश तसेच राहते.

यानंतर तत्त्वनिरसन आणि देहाची असत्यता (ओव्या १९ ते २६) यावर ते भाष्य करतात. अशा अविनाशी ब्रह्माचा आश्रय ज्ञाते पुरुष करतात. मानवी शरीर म्हणजे काय? तर विविध तत्त्वांचे एकत्रित आलेले एक गाठोडे आहे (पंचमहाभूतांचा खेळ). विवेकाने जेव्हा माणूस या देहाचा तात्त्विक आढावा घेतो, तेव्हा त्याला समजते की, देह आणि मी एक नाही. देहाविषयीची ‘अहंता’ (मीपणा) नाहीशी होते. जेव्हा माणूस स्वत:चा खरा शोध घेऊ लागतो, तेव्हा त्याला कळते की आपले वेगळे असे स्वतंत्र अस्तित्व नसून ती केवळ एक ‘मायिक’ वार्ता आहे. सर्व तत्त्वांचे निरसन झाल्यावर शेवटी उरते ते केवळ निर्गुण ब्रह्म! जसा उसाचा चोयटा गेला आणि रस राहिला, तसा असार (विनाशी देह-मन-बुद्धी) निघून जातो आणि मागे उरते ते केवळ शुद्ध सार (निर्गुण ब्रह्म).

या समासात समर्थ आत्मनिवेदन आणि ‘सोऽह’ अनुभव (ओव्या २७ ते ३६) याचीही माहिती देतात. जेव्हा साधना आणि विवेकाने मानसोपचार व तत्त्वझाडा पूर्ण होतो, तेव्हा साधकाच्या मनातील ‘मी कोण?’ (कोऽह?) हा संशय संपतो. अज्ञानात असताना माणूस म्हणतो— ‘कोऽह?’ (मी कोण आहे? मी देह आहे का?). जेव्हा सद्गुरूंच्या कृपेने आणि विवेकाने ज्ञान होते, तेव्हा तो आत्मविश्वासाने म्हणतो— ‘सोऽह!’ (तो परमेश्वर आणि मी एकच आहे, सोऽहम). शेवटी जेव्हा अनन्यभक्तीने साधक निगुर्णाशी एकरूप होतो, तेव्हा ‘अहम्’ आणि ‘सोऽह’ हे दोन्ही भाव विरघळून जातात आणि केवळ शुद्ध चैतन्य उरते. अशी अवस्था प्राप्त झालेला संतपुरुष ‘देहीं असोनि देहातीत’ जगत असतो. तो शरीरात राहत असला तरी त्याचे मन पूर्णपणे पाशमुक्त आणि मोक्ष-अनुभवी झाले असते.

या तिसºया समासात समर्थ रामदास स्वामींनी अत्यंत सोप्या भाषेत हे पटवून दिले आहे की, आपला मूळ देह हा पाच घटकांनी बनलेला नश्वर आहे, पण आपल्यातील अंतरात्मा हा त्या सर्वव्यापी निर्गुण परब्रह्माचाच अंश आहे. विवेक, सारासार विचार आणि आत्मशोध या त्रिसूत्रीच्या साहाय्याने संशयाचे जाळे तोडून स्वत:मधील ब्रह्मरूप ओळखणे, म्हणजेच खरी आध्यात्मिक मुक्ती होय.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

तिरंग्याच्या नावाखाली अराजक

२००४ पूर्वी, सर्वसामान्य लोकांना त्यांच्या घरांवर किंवा कार्यालयांवर तिरंगा फडकवण्याचा अधिकार नव्हता. ते फक्त स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताकदिनीच असे करू शकत होते. उद्योगपती नवीन जिंदाल यांनी एक मोठा लढा दिला, जेणेकरून प्रत्येक जण सर्व दिवशी आपल्या घरांवर, कार्यालयांवर आणि वाहनांवर तिरंगा वापरू शकेल. जानेवारी २००४ मध्ये, सर्वोच्च न्यायालयाने असा निर्णय दिला की, लोकांना त्यांच्या घरांवर, दुकानांवर आणि कार्यालयांवर कोणत्याही वेळी आदर आणि सन्मानाने तिरंगा फडकवण्याचे स्वातंत्र्य आहे. यानंतर, राजकीय आणि बिगरराजकीय संघटना तसेच सामान्य लोकांनी तिरंग्याचा वापर करण्यास सुरुवात केली.

अण्णा हजारेंच्या आंदोलनादरम्यान तिरंग्याचा मोठ्या प्रमाणावर प्रथम वापर झाला. हळूहळू, काही लोकांनी तिरंग्याचा वापर मनमानी कृत्ये करण्यासाठी आणि लोकांना त्रास देण्यासाठी निमित्त म्हणून करण्यास सुरुवात केली. नागरिकत्व सुधारणा कायद्याविरोधात दिल्लीतील शाहीन बाग येथे झालेल्या प्रदीर्घ रास्ता रोको आंदोलनादरम्यानही तिरंगा फडकवण्यात आला होता. जेव्हा जेएनयूचे माजी विद्यार्थी नेते शरजील इमाम या कायद्याला तीव्र विरोध करत होते आणि चिकन नेक (सिलिगुडी कॉरिडॉर) उर्वरित भारतापासून वेगळे करण्याची मागणी करत होते, तेव्हा त्यांच्या मंचावरही तिरंगा फडकवण्यात आला होता.

कृषी कायद्यांच्या निषेधार्थ सुमारे १३ महिने दिल्लीला अक्षरश: वेढा घालणाºया संघटनांनीही तिरंग्याचा वापर केला होता. त्यांच्या आंदोलनांमुळे लाखो लोकांना दररोज त्रास होत होता. प्रजासत्ताकदिनी या संघटनांनी आयोजित केलेली ट्रॅक्टर रॅली अजिबात शांततापूर्ण नव्हती. प्रत्येक ट्रॅक्टरवर तिरंगा फडकवण्याचे आणि देशभक्तीपर गीते वाजवण्याचे आश्वासन देऊनही, आंदोलकांनी लाल किल्ल्यावर घुसून गोंधळ घातला. याच्या उलट, तिरंग्याच्या नावाखाली अराजकता पसरवण्यात आली. या घटनेत मोठ्या संख्येने पोलीस कर्मचाºयांना मारहाणही करण्यात आली. तिरंग्याच्या नावाखाली होणाºया अराजक कृत्यांमध्ये वाढ होत आहे. अलीकडेच, दिल्लीतील जंतरमंतर आंदोलनाच्या ठिकाणांच्या यादीतून वगळण्यात आल्यावर, झुरळ जनता पक्षाच्या समर्थकांनी कनॉट प्लेस येथे तिरंगा फडकवण्याचा आग्रह धरला.

जंतरमंतर येथे जबरदस्तीने तिरंगा फडकवल्याप्रकरणी सीजेपी नेते आशुतोष रांका आणि सौरभ दास यांना न्यायालयीन कोठडीत ठेवल्याच्या निषेधार्थ ‘फ्लाय द ट्रायकलर’ (तिरंगा फडकवा) कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. कनॉट प्लेस येथे कोणीही तिरंगा फडकवू नये, अशी दिल्ली पोलिसांची इच्छा होती असे नाही. त्यांनी सीजेपी नेते अभिजीत दीपके यांना सांगितले होते की, ते ११ जणांसह तिथे तिरंगा फडकवू शकतात, परंतु त्यांचा हेतू तिरंग्याच्या नावाखाली आपली शक्ती दाखवण्याचा होता. त्यांना याची पूर्ण जाणीव होती की, सणासुदीमुळे कनॉट प्लेसमध्ये खरेदीदारांची मोठी गर्दी जमते आणि तिथे कोणत्याही आंदोलनामुळे त्यांचे नुकसान होईल. तथापि, सीजेपीला व्यापाºयांच्या नुकसानीची किंवा जनतेच्या गैरसोयीची चिंता नव्हती.

शांततापूर्ण आंदोलने किंवा मागण्यांच्या मान्यतेच्या नावाखाली तिरंग्याचा होणारा गैरवापर थांबवला पाहिजे, कारण देशभक्तीचे प्रतीक असलेला तिरंगा अनेकदा गोंधळ आणि अराजकता निर्माण करण्यासाठी वापरला जातो. आता, तिरंगा घेऊन जाणारा कोणताही गट शिस्तबद्ध, शांततापूर्ण आंदोलन करेल आणि जनतेला गैरसोय करणार नाही याची कोणतीही खात्री नाही. अनेकदा, वाहतूक रोखल्याशिवाय आंदोलकांना शांतता मिळत नाही. विडंबना म्हणजे, न्यायालये आंदोलकांच्या हक्कांबाबत उदार असली तरी, या हक्कांच्या गैरवापरामुळे जनतेला होणाºया गैरसोयीचा ते क्वचितच विचार करतात.

आपले संविधान शांततापूर्ण निदर्शनांचा हक्क आणि अधिकार देते, परंतु या हक्कांची मर्यादा इतकीच आहे की त्यामुळे इतरांची गैरसोय होऊ नये. आता, अशी निदर्शने वाढत आहेत, ज्यात तिरंगा हातात घेतलेले लोक जाणूनबुजून सामान्य लोकांसाठी समस्या निर्माण करतात. काही जण तर पोलिसांशी झटापट करून आणि खोट्या बातम्या पसरवून अराजकतेचा मार्ग अवलंबतात. सीजेपीच्या ‘पार्लमेंट चलो’ मोर्चादरम्यान नेमके हेच घडले, परंतु दुर्दैवाने, सर्वोच्च न्यायालयाने हिंसाचार करणाºयांना क्षमादान दिले. एक प्रकारे, अराजकता पसरवणाºयांना हे एक प्रकारचे अभयदानच होते. न्यायालयांनी निदर्शकांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी दक्ष असले पाहिजे, परंतु त्यांनी हेही विचारात घेतले पाहिजे की जर या हक्कांच्या गैरवापरामुळे सामान्य लोकांना त्रास होत असेल, तर त्यांच्या हक्कांचेही संरक्षण केले पाहिजे.

सीजेपीचे जे सदस्य आपली निदर्शने शांततापूर्ण असल्याचा दावा करतात, त्यांचे सहयोगी आणि समर्थकही तिरंग्याचा ढाल म्हणून वापर करून सत्तापालटाची मागणी करत आहेत. लोकशाही प्रक्रियेद्वारे सत्तापालटाची इच्छा बाळगणे ही काही वाईट गोष्ट नाही. राजकीय आणि सामाजिक संघटनांना सत्तापालटासाठी जनमत तयार करण्याचा पूर्ण अधिकार आहे, परंतु सत्तापालट म्हणजे अराजकतेचा वापर करून केलेला उठाव करायचा ही इच्छा वाईट आणि घातक आहे. अशीच एक घटना बांगलादेशात घडली, आणि हे स्पष्ट आहे की, प्रशांत भूषण सत्तापालटाची मागणी करत आहेत, तर नेहा बोरा बांगलादेशातील हिंसक आंदोलनांमधून प्रेरणा घेत आहेत. ही प्रेरणा नसून दिशाभूल आहे. हे देशद्रोही कृत्य आहे. देशाचे नुकसान करण्यासाठी कोणी तिरंग्याचा वापर करत असेल तर ते अत्यंत चुकीचे आहे.

दशक सहावा : समास दुसरा : ब्रह्मपावन निरुपण

श्रीसमर्थ रामदास स्वामी यांनी रचलेल्या ‘श्रीदासबोध’ या ग्रंथाच्या सहाव्या दशकातील दुसºया समासाला ‘ब्रह्मपावननिरुपण’ म्हणून ओळखले जाते. या समासात समर्थ ब्रह्मज्ञानावर भाष्य करतात. समर्थ म्हणतात, ब्रह्मज्ञानाशिवायचा उपदेश व्यर्थ आहे. (श्लोक १ ते ५) या समासात समर्थ प्रारंभीच स्पष्ट करतात की, माणसाला सायुज्यमुक्ती (परमपद) मिळवून देणारा उपदेश कोणता, हे ऐकणे आवश्यक आहे; कारण नाना मतांचा काथ्याकूट किंवा वादविवाद कोणताही फायदा करत नाहीत.

या समासात अनेक दृष्टांत समर्थांनी दिले आहेत. समर्थांनी अतिशय मार्मिक उदाहरणे दिली आहेत. समर्थ म्हणतात, धान्याशिवाय जसे फक्त भुसा खाण्यात काही अर्थ नाही, रस नसलेला कडबा कुटणे, लोणी काढून घेतलेले ताक घुसळणे, तांदळाचे धुवण पिणे, फळांच्या साली किंवा चोयट्या चोखणे, खोबरे टाकून फक्त त्याच्या कठीण नरोट्या (करवंटी) खाणे असा प्रकार म्हणजे ब्रह्मानाशिवाय केलेला उपदेश असतो. याचा अर्थ ज्याप्रमाणे या गोष्टींमध्ये कसलाही सार किंवा पौष्टिक भाग नसतो, त्याचप्रमाणे ब्रह्मज्ञानावरील उपदेश हा केवळ श्रम करणारा (असार) ठरतो. शहाणा माणूस कधीही सार सोडून असाराचे सेवन करणार नाही.

या समासात समर्थ पुढे निर्गुण परब्रह्म आणि पंचभौतिक सृष्टी (श्लोक ६ ते १२) याबाबत माहिती देतात. आता समर्थ गुणातीत, निर्गुण अशा परब्रह्माचे वर्णन करत आहेत, ज्याला श्रोत्यांनी एकाग्र चित्ताने समजून घेतले पाहिजे. या सृष्टीची नश्वरता समजली पाहिजे. ही संपूर्ण सृष्टी पंचमहाभूतांची (पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश) बनलेली आहे, पण ती सर्वकाळ टिकणारी नाही (नाशवंत आहे). शाश्वत काय? सृष्टीच्या निर्मितीपूर्वी आणि तिच्या प्रलययंत्रेनंतरही जे कायम राहते ते ‘निर्गुण ब्रह्म’ होय. हीच शाश्वताची खरी खूण आहे.

या ठिकाणी अनेकदा भ्रमनिरास होतो. पंचमहाभूतांना किंवा या सगुण सृष्टीला थेट ‘परमेश्वर’ किंवा ‘देव’ म्हणणे योग्य नाही. ज्याचा महिमा ब्रह्मादिकांसारख्या देवांनाही पूर्ण कळलेला नाही, त्या जगदीशाला भूतांची (पंचमहाभूतांची) उपमा देणे किंवा भूत लेखणे हा मोठा दोष ठरतो. महापुरुष हे उत्तम प्रकारे जाणतात की, पंचमहाभूतांचा नाश होतो, पण आत्मा मात्र अविनाशी आहे.

यानंतर पुढे समर्थ नामरूपाचा भ्रम आणि प्रकृतीचे स्वरूप (श्लोक १३ ते १५) या ठिकाणी वर्णन करतात. समर्थ म्हणतात, जगात जेवढी नावे आणि रूपे दिसतात, ती सर्व तात्पुरती व भ्रमयुक्त आहेत. या नामरूपांच्या पलीकडचे सत्य अनुभवाने जाणावे लागते. यात अष्टधा प्रकृती असतात. पंचमहाभूते आणि त्रिगुण (सत्त्व, रज, तम) मिळून ‘अष्टधा प्रकृती’ बनते. या सर्व प्रकृतीला ‘दृश्य’ असे म्हणतात. वेद आणि श्रुतीसुद्धा हेच सांगतात की, हे सर्व दृश्य जग नाशिवंत आहे आणि या सर्वांच्या पलीकडचे निर्गुण ब्रह्मच एकमेव शाश्वत आहे.

समर्थ म्हणतात, परब्रह्माचे अलौकिक स्वरूप (श्लोक १६ ते २१) आहे. परब्रह्म हे सर्वव्यापी आणि अनादि आहे. त्याचे वर्णन करताना समर्थ म्हणतात, त्याला शस्त्राने तोडता येत नाही, अग्नीने जळत नाही, पाण्याने कालवता येत नाही. ते वाºयाने उडत नाही, त्याचे कधी पतन किंवा झीज होत नाही. ते स्वत: घडविता येत नाहीत किंवा कोठे लपवून (दडवून) ठेवता येत नाही. त्याला कोणताही रंग नाही, ते सर्व जगाहून विलक्षण आहे, पण ते सर्वकाळ अस्तित्वात असते.

याची सूक्ष्म व्याप्ति असते. डोळ्यांना दिसत नसले तरी ते चराचर जगात अतिशय सूक्ष्म रूपाने ओतप्रोत भरलेले आहेत. लोक नेहमी डोळ्यांना दिसेल त्यालाच सत्य मानतात, पण खरे रहस्य (गुज) हे गुप्त असते. प्रकट दिसते ते असार (नाशवंत) आहे आणि गुप्त (अदृश्य) असते तेच मूळ सार आहे. सद्गुरूंच्या कृपेने हा विचार समजतो.

यानंतर समर्थ विवेकाचे सामर्थ्य आणि परब्रह्म प्राप्तीचा मार्ग (श्लोक २२ ते २६) दाखवतात. स्वामी म्हणतात, माणसाने आपल्या विवेकबुद्धीचा वापर करून जे समजत नाही ते समजून घेतले पाहिजे, जे दिसत नाही ते अंतर्नेत्रांनी पाहिले पाहिजे. याची साधना असते. जे गुप्त आहे ते स्वत:च्या अनुभवाने प्रकट करून घ्यावे आणि जे असाध्य वाटते ते अभ्यासाने साध्य करावे. वेद, ब्रह्मदेव आणि शेषनाग ज्याचे वर्णन करण्यात थकून गेले, त्या परब्रह्माला अध्यात्म श्रवणाने प्राप्त करून घ्यावे.

परब्रह्म हे पृथ्वी, पाणी, तेज, वायू किंवा कोणत्याही एका विशिष्ट रूपाचे किंवा रंगाचे नाही; ते पूर्णपणे अव्यक्त आहे. सामान्य लोक डोळ्यांना दिसणाºया सगुण व्यक्तीला किंवा गावोगावच्या मूर्तींना देव मानतात, पण ज्ञानी निगुर्णाचा निश्चय करतात.

यानंतर समर्थ देहबुद्धीचे निराकरण आणि आत्मविचार (श्लोक २७ ते ३५) या समासात सांगतात. समर्थ म्हणतात, जेव्हा माणूस ‘माझे शरीर’, ‘माझे मन’ असे म्हणतो, तेव्हाच तो हे स्पष्ट करतो की, तो स्वत: देहापेक्षा आणि मनापेक्षा वेगळा आहे. या तत्त्वाचा शोध घेतला पाहिजे. शरीराचा सखोल विचार केला असता समजते की, हा देह म्हणजे केवळ पंचमहाभूतांचा गोळा (गाठोडे) आहे. एक-एक तत्त्व बाजूला सारले (झाडले) की शेवटी केवळ अत्यंत शुद्ध असा आत्मा उरतो. ज्याला आपण ‘मी’ मानत होतो, त्याला मूळ अस्तित्वच नाही हे समजल्यावर, जन्माचे आणि मृत्यूचे भय तसेच पाप-पुण्याचे बंधन संपुष्टात येते. निर्गुणाच्या ठिकाणी पाप-पुण्य किंवा यमयातनांना स्थान नाही.

या समासात समर्थ पुढे आत्मनिवेदन आणि परमोच्च समाधान (श्लोक ३६ ते ४५) याबाबत बोलतात. देहबुद्धीचा नाश होतो. ‘मी म्हणजे हा नश्वर देह’ ही बुद्धी विवेकाने नष्ट होताच माणसाला मोक्षपदाची प्राप्ती होते. त्याच्या जन्माचे सार्थक होते. त्यानंतर ते आत्मनिवेदन म्हणजे काय ते सांगतात. ज्याप्रमाणे जागे झाल्यावर स्वप्न नाहीसे होते, त्याप्रमाणे विवेकाने ही दृश्य सृष्टी बाह्यत: गौण ठरते. ‘आपण विवेकाने स्वत:चे वेगळेपण उरू न देणे’ म्हणजेच ‘आत्मनिवेदन’ होय.

समर्थ म्हणतात, यासाठी एक क्रम आहे. आधी अध्यात्मश्रवण, नंतर सद्गुरूंची सेवा आणि त्यातून घडणारे आत्मनिवेदन माणसाला परब्रह्माशी एकरूप करते. मग येते अंतिम स्थिती. या ब्रह्मबोधानंतर तो साधक स्वत: ब्रह्मरूपच होऊन जातो, त्याची सर्व संसारातील खेद व जन्म-मृत्यूच्या फेºयांमधली आशंका पूर्णपणे संपुष्टात येते. देह प्रारब्धावर सोडून तो परमानंदात आणि शाश्वत समाधानात मग्न राहतो. संत व भक्त यांचे व परब्रह्माचे ऐक्य घडते.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

घटनात्मक संस्थांच्या विश्वासार्हतेवर हल्ला

राष्ट्रीय संस्थांची विश्वासार्हता मोत्यासारखी किंवा माणसाच्या केसासारखी असते; एकदा गमावली की ती परत मिळवता येत नाही. विशेषत: घटनात्मक आणि नियामक संस्थांची विश्वासार्हता, ज्यांच्यावर लोकशाहीचा पाया आधारलेला आहे. देशाच्या स्थिरतेसाठी त्यांची विश्वासार्हता टिकवून ठेवणे आवश्यक आहे. मात्र, लोकशाहीत सत्ता केवळ दोनच मार्गांनी मिळवता येते : एक तर सरकारचे अपयश उघड करून जनतेसमोर चांगली धोरणे मांडणे, किंवा देशाला आधार देणाºया घटनात्मक संस्थांच्या कामकाजाच्या वैधतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करणे. हीच विरोधी पक्षांची रणनीती असल्याचे दिसते. तथ्ये आणि पुरावे सादर न करता घटनात्मक संस्थांच्या निर्णयांबद्दल जनतेच्या मनात शंका निर्माण करणे, हा त्यांचा उद्देश आहे. ज्याप्रमाणे न्यायालयात बचाव पक्ष फिर्यादीच्या आरोपांवर शंका निर्माण करतो, त्याचप्रमाणे जनता ज्युरीप्रमाणे उर्वरित काम करून आपला मार्ग सुकर करेल, अशी त्यांना आशा आहे.

काँग्रेस आणि राहुल गांधींच्या नेतृत्वाखालील त्यांच्या आघाडीने मोदी सरकारच्या पहिल्या कार्यकाळापासूनच त्यांच्या वैधतेला आव्हान देण्यासाठी घटनात्मक संस्थांच्या कामकाजावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करण्याची रणनीती अवलंबली. नोटाबंदी आणि फ्रान्ससोबतच्या राफेल विमान कराराच्या बाबतीत, विरोधी पक्षाने नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षकांवर सरकारला अनुकूल असे लेखापरीक्षण अहवाल प्रसिद्ध केल्याचा आरोप केला. राफेल करारामध्ये लाचखोरीचा कोणताही पुरावा नसतानाही, राहुल गांधींनी ‘चौकीदार चोर आहे’ अशा घोषणा देणे सुरूच ठेवले, इतकेच नाही तर सर्वोच्च न्यायालय त्यांच्या आरोपांशी सहमत आहे असा आभास निर्माण करण्याचाही प्रयत्न केला. त्यानंतर, माजी सरन्यायाधीश रंजन गोगोई यांच्या राज्यसभेवरील नामांकनावरून वाद निर्माण झाला, ज्याला राम मंदिर प्रकरणातील त्यांच्या निर्णयाचे बक्षीस म्हणून संबोधले गेले. सरकारने रंगनाथ मिश्रा यांच्या राज्यसभेवरील निवडीसारख्या पूर्वीच्या निर्णयांचा संदर्भ देऊन स्वत:चा बचाव करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु हे निर्णय सर्वोच्च न्यायालयाच्या विश्वासार्हतेबद्दलच्या शंका कितपत दूर करू शकतील हे सांगणे कठीण आहे.

भारत हा जगातील काही प्रमुख लोकशाही देशांपैकी एक आहे, जिथे निवडणूक आयोगासारखी संस्था सर्व राष्ट्रीय निवडणुका घेते आणि स्वायत्तपणे कार्य करते. त्यामुळे, आपल्या सततच्या किंवा अनपेक्षित पराभवांमुळे निराश झालेल्या विरोधी पक्षांनी त्याला लक्ष्य करणे स्वाभाविक आहे. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की, २०२३ पर्यंत निवडणूक आयुक्तांची नियुक्ती पंतप्रधान आणि त्यांच्या मंत्रिमंडळाच्या शिफारशीनुसार केली जात असे, यामुळे आयोग सरकारी दबावाखाली काम करत असल्याचा आरोप झाला. मार्च २००३ मध्ये, सर्वोच्च न्यायालयाच्या पाच सदस्यीय खंडपीठाने सरकारी शिफारशीनुसार नियुक्तीची प्रथा रद्द केली आणि नियुक्तीसाठी सरन्यायाधीश, पंतप्रधान आणि लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते यांचा समावेश असलेली तीन सदस्यीय अंतरिम समिती स्थापन केली. त्याच वर्षी डिसेंबरमध्ये मोदी सरकारने एक विधेयक मंजूर करून सरन्यायाधीशांच्या जागी पंतप्रधानांनी नामनिर्देशित केलेल्या कॅबिनेट मंत्र्याची नियुक्ती केली. सरकारच्या या निर्णयामुळेच निवडणूक आयोगाच्या नि:पक्षपातीपणाबद्दल विरोधकांच्या मनात शंका निर्माण झाली.

अशा वातावरणात बिहार, बंगाल आणि उत्तर प्रदेशसारख्या राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या राज्यांमध्ये निवडणुकीपूर्वी मतदार याद्या शुद्ध करण्याच्या एसआयआर प्रक्रियेतील पारदर्शकतेच्या अभावामुळे संशयाच्या आगीत तेल ओतले गेले. लोकशाहीमध्ये, अवैध मतदान रोखणे हे वैध मतदारांना मतदानाचा हक्क सुनिश्चित करण्याइतकेच जनादेशाच्या वैधतेसाठी महत्त्वाचे आहे. मृत आणि विस्थापित व्यक्तींना वगळून, वगळलेल्या नावांमध्ये अवैध आणि घुसखोरांची संख्या किती आहे याचा आकडा आयोगाने अद्याप दिलेला नाही. तथापि, अनेक प्रतिष्ठित व्यक्तींसह हजारो वैध मतदारांची नावे वगळल्याची प्रकरणे समोर आली आहेत. आॅनलाइन मतदार नोंदणी अर्जात पात्रतेची पडताळणी करण्यासाठी अतिरिक्त माहितीच्या कलमास तीन आयुक्तांनी सहमती दिली होती की नाही, आणि यादीतून आपले नाव वगळण्यासाठी एखादी व्यक्ती किती अर्ज भरू शकते, याबद्दल शंका कायम आहेत. आयोगाच्या अधिकाराची विश्वासार्हता त्याच्या विश्वासार्हतेवर अवलंबून आहे आणि सरकारची विश्वासार्हता त्या अधिकाराच्या विश्वासार्हतेवर अवलंबून आहे, हे माहीत असूनही आयोग गप्प का आहे, हे अस्पष्ट आहे. त्या अधिकाराशिवाय कोणतेही सरकार सुधारणा करणे तर दूरच, सामान्य कामकाजही करू शकत नाही.

विश्वासार्हतेचे हे संकट केवळ निवडणूक आयोग आणि सर्वोच्च न्यायालयापुरते मर्यादित नाही. संसदेतील विरोधी पक्षांच्या गदारोळामुळे आणि घोषणाबाजीमुळे, देशासाठी आवश्यक असलेल्या आर्थिक आणि सामाजिक सुधारणा तर दूरच, गंभीर आव्हाने आणि समस्यांवर कोणतीही अर्थपूर्ण चर्चा होऊ शकत नाही. अशा प्रकारे विकसित राष्ट्राचे स्वप्न कसे साकार होऊ शकते? राष्ट्रीय प्रवेश परीक्षांसाठी स्थापन झालेली परीक्षा संस्था, एनटीए, पेपरफुटी रोखण्यात अपयशी ठरल्यामुळे तिच्या विश्वासार्हतेला धक्का बसला आहे. हिंडरसन या सट्टेबाजी करणाºया कंपनीने अदाणी ग्रुपमधील कथित अनियमिततेवर अहवाल दिल्यानंतर, शेअर बाजार नियामक सेबीला लक्ष्य करण्यात आले आणि सेबी प्रमुखांच्या राजीनाम्याची मागणी करण्यात आली. एका वर्षाच्या आत अदाणी ग्रुपच्या शेअर्समध्ये सुधारणा झाली, परंतु या वादानंतर परदेशी गुंतवणूकदार भारतीय बाजारातून सातत्याने पैसे काढून घेत आहेत. त्यांच्या विश्वासाच्या कमतरतेचे मुख्य कारण २०२४ मध्ये भाजपला बहुमत मिळवण्यात आलेले अपयश किंवा ट्रम्प यांचे शुल्क युद्ध असू शकते, परंतु विश्वासार्हता आणि विश्वास हे अतूटपणे जोडलेले आहेत.

जर विरोधी पक्षांची रणनीती सरकार आणि त्याच्या संस्थांची विश्वासार्हता कमी करण्याची असेल, तर सरकारने ती पुनर्संचयित करण्यासाठी पावले उचलली पाहिजेत, कारण विश्वासार्हतेच्या हानीमुळे जनता आणि गुंतवणूकदार या दोघांचाही विश्वास कमी होतो. विश्वासाच्या हानीमुळे गुंतवणूक आणि रुपयामध्ये घट, भांडवली मूल्यवृद्धी आणि महागाई वाढते.

दशक सहावा : समास पहिला : देवशोधन

श्रीसमर्थ रामदास स्वामी यांच्या ‘श्रीमत दासबोध’ या ग्रंथातील दशक ६ वा (देवशोधन) दशक म्हणून ओळखला जातो. त्यातील समास १ मध्ये समर्थांनी ‘देवशोधन’ या समासातील काही अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्वज्ञान, समकालीन संदर्भ, सूक्ष्म भावार्थ आणि कवीच्या विचारशैलीचे सविस्तर विश्लेषण केले आहे.

प्रारंभी समर्थ ‘देवशोधन’ या शब्दाचा सखोल अर्थ व पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात. देवशोधन म्हणजे नेमके काय? ‘देव’ म्हणजे सर्वसाधारण पूजेची मूर्ती नव्हे, तर या अथांग ब्रह्मांडाचे चालविणारे परमव्यापक निर्गुण चैतन्य. त्याचा शोध घेणे म्हणजेच ‘देवशोधन’.

व्यवहारातून परमार्थाकडे जाण्याची समर्थांची हाक या ठिकाणी स्पष्ट होते. रामदास स्वामींनी अध्यात्माची सुरुवात अतिशय व्यावहारिक उदाहरणांनी केली आहे. आपण जेव्हा एखाद्या नवीन गावात किंवा राज्यात जातो, तेथील नियम पाळण्यासाठी आणि सुरक्षित राहण्यासाठी जसा तिथल्या ‘प्रभूला’ (अधिपतीला) भेटणे आवश्यक असते, तसेच या भव्य संसारात आल्यावर या विश्वाच्या चालकाला (परमात्म्याला) न ओळखल्यास मानवी जीवन उद्ध्वस्त होते, असा अत्यंत तार्किक आणि प्रभावी युक्तिवाद त्यांनी येथे मांडला आहे.

या समासातील ओवीनुसार सविस्तर विश्लेषण व आशय पाहायचा झाला तर राजांची उतरंड आणि ईश्वरी विराटता (ओवी ८ ते १२) इथे त्यांनी नमूद केलेली दिसते. समर्थांनी गावाचा मुख्याधिकारी, देशाधिपती, नृपती, महाराजा आणि चक्रवर्ती अशा राजांच्या श्रेणी सांगितल्या आहेत. त्यानंतर ‘असाशिया समस्तां एक ब्रह्मा निर्माणकर्ता’ असा प्रश्न उपस्थित करून मानवी सत्तेच्या मर्यादामूल्यांची जाणीव करून दिली आहे. समर्थ म्हणतात, जगावर राज्य करणारे मोठे राजे नश्वर आहेत, पण त्यांना आणि ब्रह्मा-विष्णू-महेशांना घडवणारा मूळ निर्माता (परमेश्वर) वेगळा आहे. त्याला नाना प्रयत्नांनी ओळखणे हेच आयुष्याचे ध्येय असले पाहिजे.

यानंतर या समासातील पुढच्या टप्प्यात समर्थ ज्ञान आणि ‘पोटविद्या’ यातील भेद (ओवी २० ते २३) स्पष्ट करतात. हा या समासातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि वैचारिक भाग आहे. तो समर्थांनी अत्यंत मार्मिकपणे वर्णन केलेला दिसून येतो. समर्थ प्रथम पोटविद्या म्हणजे काय यावर भाष्य करतात. माणूस केवळ पोट भरण्यासाठी, जगातील सुखोपभोग मिळवण्यासाठी आणि संसाराचे रक्षण करण्यासाठी वेगवेगळ्या विद्या शिकतो, शिक्षण घेतो. समर्थ म्हणतात की, या सर्व विद्यांना ‘सद्विद्या’ म्हणता येणार नाही, कारण अंतकाळी यांपैकी काहीही सोबत जात नाही; या केवळ ‘पोटविद्या’ (उपजीविकेची साधने) आहेत.

त्यानंतर समर्थ खरे ज्ञान कशाला म्हणायचे हे सांगतात. समर्थ म्हणतात, ज्या ज्ञानामुळे सर्वव्यापक परमात्मा गवसतो, मनाचे अज्ञान नाहीसे होते आणि जीवनाचा उद्देश पूर्ण होतो, तेच खरे ज्ञान (सद्विद्या) होय.

समर्थ पुढे म्हणतात, आंधळा दळतो आणि कुत्रा पीठ खातो अशी परिस्थिती होऊ नये यासाठी सद्गुरूंची आवश्यकता आहे. याचे वर्णन ते (ओवी २५ ते ३०) मध्ये करतात. या ठिकाणी समर्थांनी अत्यंत चोख आणि उपयोगी दृष्टांत दिले आहेत. समर्थ म्हणतात, रोग्यापाशी रोगी गेल्याने आरोग्य मिळत नाही. भिकाºयाकडे मागितल्यास भिक्षा मिळत नाही. त्याप्रमाणे अज्ञानाकडे गेल्यास ज्ञान मिळत नाही. ज्याप्रमाणे देहबुद्धीत अडकलेला माणूस दुसºया देहबुद्धीच्या माणसाला मुक्त करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे संसाराच्या फेºयात अडकलेल्या जीवाला सोडवण्यासाठी आत्मज्ञानी सद्गुरूंचीच आवश्यकता असते.

समर्थ रामदास स्वामींच्या या समासात साहित्यिक व भाषिक सौंदर्य स्पष्टपणे दिसून येते. यामध्ये त्यांनी अनेक अलंकारांची फवारणी केलेली आहे. यामध्ये दृष्टांत अलंकार आहे. समर्थ रामदास स्वामी हे ‘दृष्टांताचे कवी’ म्हणून ओळखले जातात. या समासात त्यांनी राजा-प्रजा, रोगी-वैद्य, पिशाच्च, भिकारी आणि अंधार-प्रकाश यांसारख्या अनेक लौकिक आणि दैनंदिन जीवनातील दृष्टांतांचा वापर करून गहन तत्त्वज्ञान अत्यंत सोप्या भाषेत सामान्य जनतेच्या मनावर बिंबवले आहे.

मराठी भाषेचा बाज काय आहे हे समर्थ दाखवून देतात. समर्थांची भाषा ही लोकभाषा आहे. कानडी, फारसी किंवा फार क्लिष्ट संस्कृत शब्दांपेक्षा सर्वसामान्यांना समजेल अशा अस्सल मराठी भाषेचा आणि ओघड्या रचनेचा (चौपदी रचना) वापर यात दिसून येतो. तसेच यामध्ये युक्तिवादाची शैली त्यांनी दाखवली आहे. प्रश्नोत्तर आणि तार्किक मांडणी हे या समासाचे वैशिष्ट्य आहे (उदा. ‘त्या ब्रह्मासही निर्मिता कोण आहे?’, ‘रोगापाशीं रोगी गेला... तेथें कैंचें आरोग्य त्याला?’). यामुळे वाचकाचे लक्ष आपोआप खिळून राहते. संत साहित्यात समर्थांचे साहित्य हे अत्यंत अनमोल असे आहे. त्याचे भाषासौंदर्य आणि सामर्थ्य हे खूपच सुंदर आहे, हे इथून पुढे आपल्याला सातत्याने दिसून येणार आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

दशक पाचवा : मंत्राचा : समास दहावा : सिद्धलक्षण निरुपण

मागील (नवव्या) समासाच्या शेवटी श्रोत्याने समर्थांना विचारलेला प्रश्न होता की, ‘प्रापंचिक माणसाला त्याग केल्याशिवाय परमार्थ साध्य होत नाही का?’ या शंकेचे निराकरण करून, समर्थ या ‘सिद्धलक्षण निरुपण’ समासात खरा त्याग काय असतो, संशयाचे दुष्परिणाम कोणते आणि पूर्णत्वाला पोहोचलेल्या ‘सिद्ध’ पुरुषाची लक्षणे काय असतात, याचे अत्यंत स्पष्ट आणि अंतर्मुख करणारे विवेचन करत आहेत.

समर्थ म्हणतात, प्रापंचिक साधकाचा त्याग आणि संशयाचे समाधान (ओव्या १ ते ८) या ओव्यांमधून करतात. यात सर्वात प्रथम सूक्ष्म अंतर्त्यागाबाबत ते बोलतात. समर्थ स्पष्ट करतात की, त्याग म्हणजे केवळ घरदार सोडून जंगलात जाणे नव्हे. कुबुद्धी, अज्ञान, असत् मार्ग आणि संशयाचा त्याग करणे हा सूक्ष्म ‘अंतर्त्याग’ (मनाचा त्याग) प्रापंचिक असो वा विरक्त, दोघांनाही करावाच लागतो. संसारात राहून त्याग करता येतो. वाईट मार्गाचा त्याग करून सन्मार्गाचा स्वीकार करणे, विषयांची आसक्ती कमी करणे आणि देवावर व परमार्थावर निष्ठा ठेवणे हा त्याग प्रापंचिक माणसाला सहज शक्य आहे. बाह्य त्याग (घर सोडणे) विरक्तांसाठी विशेष असला, तरी प्रापंचिक साधकालाही श्रवण, नित्यनेम आणि साधना करण्यासाठी वेळेचा व प्रपंचातील कामांचा थोडा बाह्य त्याग करावाच लागतो.

पुढच्या टप्प्यात संशयाची व्यर्थता आणि निश्चयाचे महत्त्व (ओव्या ९ ते २७) समर्थ या समासात सांगतात. ते म्हणतात, संशय हाच विनाशाचे मूळ आहे. या समासात समर्थांनी संशयावर जोरदार प्रहार केला आहे. संशययुक्त ज्ञान, संशययुक्त वैराग्य, संशयाची भक्ती, व्रत, तीर्थक्षेत्र, वाचन आणि संशयाने भरलेले जिणे हे सर्व पूर्णपणे व्यर्थ आणि निष्फळ आहे. संशयामुळे मानवी समाधानाचा पूर्ण नाश होतो. संशयी माणसाला कधीही मोक्ष किंवा शांती मिळू शकत नाही.

समर्थ म्हणतात, नि:संदेह ज्ञान हेच सिद्धाचे लक्षण आहे. निश्चयाशिवाय केलेली कोणतीही बडबड निरर्थक असते. म्हणून संदेहरहित, दृढ निश्चयाचे ज्ञान आणि त्यातून मिळणारे समाधान हेच सिद्धाचे खरे लक्षण आहे.

यानंतर मुख्य निश्चय कसा करावा? (ओव्या २८ ते ३९) याबाबत समर्थ भाष्य करतात. ते म्हणतात, मुख्य देव ओळखावा. श्रोत्याच्या प्रश्नावर उत्तर देताना समर्थ सांगतात की, खरा निश्चय म्हणजे ‘मुख्य देव कोण आहे’ हे शुद्ध विवेकाने ओळखणे. हजारो देवतांच्या वळशात न पडता, ज्याने हे सर्व चराचर निर्माण केले आहे त्या निर्गुण परमात्म्याला ओळखावे.

‘अहं ब्रह्मास्मि’ (आत्मनिश्चय) हे लक्षात घेतले पाहिजे. ‘मी केवळ हे हाडामांसाचे शरीर (देह) आहे’ हा भाव सोडून, ‘मी शुद्ध आत्मा आहे’ हा भाव दृढ करणे म्हणजे मोक्षश्रीची प्राप्ती होय. देहाभिमानामुळे संशय वाढतो; म्हणून संतसंगाने व गुरुमुखाने आपल्या आत्मस्वरूपाचा शोध घेऊन दृढ निश्चय करावा.

यानंतर समर्थ या समासात सिद्ध पुरुषाची खरी लक्षणे (ओव्या ४० ते ४५) वर्णन करतात. ते म्हणतात, गुणातीत व देहातीत अवस्था समजली पाहिजे. जो संशयातून पूर्ण मुक्त झाला आहे, ज्याचा आत्मस्वरूपाचा निश्चय कधीही ढळत नाही आणि जो ब्रह्मरूप होऊन राहिला आहे, त्याला ‘सिद्ध’ म्हणतात. या लक्षणांच्या पलीकडची स्थिती सांगताना समर्थ म्हणतात की, सिद्ध पुरुष हा देहातीत आणि गुणातीत (त्रिगुणांच्या पलीकडे) असतो. ज्या गोष्टीला डोळ्यांनी पाहता येत नाही (अदृश्य आत्मवस्तू), तिचे वर्णन शब्दांत कसे करणार? लक्षणे ही गुणांची असतात, तर सिद्ध पुरुष हा स्वयंसिद्ध, निर्मळ निर्गुण परब्रह्माशी एकरूप झालेला असतो.

या समासाचा आणि दशकाचा समारोप करताना समर्थ म्हणतात की, सिद्ध पुरुषाच्या सविस्तर ज्ञानाचे वर्णन पुढे ‘ज्ञानदशकात’ येणार असल्याने, समर्थ येथे आपले वक्तृत्व आटोपते घेतात आणि काही उणेअधिक झाले असल्यास श्रोत्यांकडे क्षमा मागून दशक पाचवा समाप्त करतात. म्हणजे, प्रपंचात असो वा परमार्थात, संशय माणसाचे पतन करतो. कुबुद्धी व संशयाचा अंतर्त्याग करून ‘मी आत्मा आहे’ या दृढ निश्चयात स्थिर होणे आणि सर्व संशय नष्ट होऊन परमात्मस्वरूपाशी तदाकार होणे, हीच ‘सिद्ध’ अवस्था होय.

हा समास आपल्याला शिकवतो की, संसारात राहूनही कुबुद्धीचा त्याग करून, संशय बाजूला सारून, ‘मी शुद्ध आत्मा आहे’ या आत्मज्ञानाचा दृढ निश्चय करणे आणि शेवटी परब्रह्माशी तदाकार होऊन पूर्णत्व (सिद्धी) प्राप्त करणे हेच मानवी जीवनाचे अंतिम ध्येय आहे. माणूस आयुष्यभर ‘मी हे शरीर आहे, मी या कुळाचा आहे, मी धनवान आहे’ असा देहाभिमान बाळगतो. हाच सर्व दु:खाचा मूळ स्रोत आहे. याच्या विपरीत, ‘मी हा नाशिवंत देह नसून देहात असणारा अमर चैतन्य आत्मा आहे’ हा दृढनिश्चय करणे म्हणजेच खरी मोक्षप्राप्ती होय. हा निश्चय एकदा झाला की मनातील सर्व संशय कायमचे जळून खाक होतात.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

सहा अमेरिकन खासदारांनी भारत विरोधी भूमिका घेतली

भारताच्या अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप करण्याचा आणि जागतिक स्तरावर भारताला आरोपीच्या पिंजºयात उभे करण्याचा खेळ पुन्हा एकदा सुरू झाला आहे. अमेरिकी खासदार प्रमिला जयपाल, इल्हान ओमर, जिम मॅकगव्हर्न, रशिदा तलाईब, इलेनॉर होम्स नॉर्टन आणि जीझस गार्सिया यांनी अमेरिकेचे परराष्ट्र सचिव मार्को रुबियो यांना पत्र लिहून, त्यांच्या भारत दौºयादरम्यान विद्यार्थी आंदोलनादरम्यान झालेल्या पोलीस कारवाईचा आणि कथित अटकेचा मुद्दा उपस्थित करण्याची मागणी केली आहे. प्रश्न असा निर्माण होतो की, भारताला लोकशाहीचे धडे शिकवण्यासाठी निघालेल्या या लोकप्रतिनिधींना आपल्या देशाच्या अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप करण्याचा अधिकार कोणी दिला? भारताच्या समस्यांबद्दल इतकी चिंता व्यक्त करणाºया या नेत्यांना हेही विचारले पाहिजे की, त्यांची चिंता केवळ निवडक मुद्द्यांवरच का व्यक्त होते आणि ते नेहमी भारताकडे बोट दाखवण्यात आघाडीवर का असतात? इतकेच नव्हे तर, भारतासारख्या विशाल लोकशाही देशाकडे बोट दाखवणाºया या प्रतिनिधींच्या राजकीय प्राधान्यक्रमांची आणि आंतरराष्ट्रीय वर्तणुकीची चौकशी कोण करणार?

या अमेरिकन नेत्यांनी भारताच्या धोरणांवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करण्याची ही पहिली वेळ नाही. २०१९ मध्ये, प्रमिला जयपाल यांनीही जम्मू आणि काश्मीरमधील दळणवळण निर्बंध आणि अटकेच्या संदर्भात भारताकडून उत्तरांची मागणी केली होती. तत्कालीन परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी त्यांचे मूल्यांकन अयोग्य ठरवून फेटाळून लावले आणि त्यांना भेटण्यासही नकार दिला. एप्रिल २०२२ मध्ये इल्हान ओमर यांच्या पाकिस्तानव्याप्त जम्मू आणि काश्मीर दौºयाला भारताने तीव्र विरोध दर्शवला आणि हा देशाच्या सार्वभौमत्वाशी संबंधित विषय असल्याचे म्हटले. इल्हान ओमर यांची भारतविरोधी भूमिका अनेकदा उघडकीस येते.

प्रश्न असा निर्माण होतो की, भारताच्या लोकशाही व्यवस्थेची योग्य समज न घेता परकीय दबावाचे हे राजकारण का सुरू आहे? एखाद्या राजकीय पक्षाच्या किंवा संघटनेच्या आंदोलनादरम्यान केलेले आरोप खरे मानून भारताला आरोपीच्या पिंजºयात उभे करणे, हा या खासदारांचा नवा छंद झाला आहे का? जर त्यांना लोकशाही आणि नागरी स्वातंत्र्याची खरोखरच इतकी काळजी असेल, तर ही काळजी प्रत्येक देशाच्या बाबतीत सारखी का नाही? लोकशाहीबद्दलचे त्यांचे प्रेम केवळ भारताच्या बाबतीतच का ओसंडून वाहते? भारताला फटकारणे आणि त्याच्या अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप करणे हाच त्यांच्या राजकारणाचा खरा उद्देश आहे का? आता आपण ध्रुव राठीबद्दल बोलूया. जर्मनीमध्ये राहणारा हा यूट्युबर लंडनमध्ये दाखल झाला आहे आणि त्याने पार्लमेंट स्क्वेअरमधील महात्मा गांधींच्या पुतळ्याजवळ १८ आॅक्टोबर रोजी निदर्शनाचे आवाहन केले. त्याने भारतातील कथित मतचोरीचा मुद्दा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मांडण्याचे आवाहन केले आहे आणि परदेशातील लोकांना या मोहिमेत सामील होण्याचे आवाहन केले आहे. यामुळे हा प्रश्न निर्माण होतो की, जर ध्रुव राठीकडे मतचोरीचे पुरावे होते, तर त्याने भारताच्या दौºयात ते पोलीस किंवा न्यायालयाला का दिले नाहीत? तो परदेशात का पळून गेला? ही उघड परदेशी वक्तव्यबाजी आणि आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवर भारताच्या निवडणूक प्रणालीला बदनाम करण्याचे प्रयत्न काय दर्शवतात? निवडणूक प्रक्रियेबद्दल तक्रारी असणे ही एक सामान्य गोष्ट आहे, परंतु आपला राजकीय राग काढण्यासाठी संपूर्ण निवडणूक प्रणालीवरच प्रश्नचिन्ह निर्माण करणे आणि जागतिक स्तरावर भारताच्या लोकशाहीची प्रतिष्ठा डागाळण्याचा प्रयत्न करणे ही पूर्णपणे वेगळी गोष्ट आहे. आरोप करणे सोपे आहे, पण ते पुराव्यांसह सिद्ध करणे ही खरी कसोटी आहे!

शिवाय हा प्रश्नही उपस्थित होतो की, परदेशात बसून भारताविरोधात एवढी मोठी मोहीम चालवणारे ध्रुव राठी कोणाच्या बळावर आहेत? लंडनमधील निदर्शने, परदेशी व्यासपीठांवर भारताला कोंडीत पकडण्याचे प्रयत्न आणि देशाच्या राजकारणाला आंतरराष्ट्रीय मुद्दा बनवण्याची मोहीम हे सर्व केवळ योगायोग आहेत, की यामागे एक मोठे जाळे आहे? परदेशी निधीच्या आरोपांचे खंडन करणाºया ध्रुव राठी यांनी हे उघड केले पाहिजे की, या संपूर्ण मोहिमेसाठी पैसा कुठून येत आहे, ती कोण चालवत आहे आणि त्यात कोणाचे हितसंबंध गुंतलेले आहेत. परदेशात भारताची प्रतिमा मलीन करणाºया अशा मोहिमांना कोण खतपाणी घालत आहे?

शिवाय, भारतीय सरकार आणि पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या समर्थनार्थ लंडनमध्ये भारतीयांनी दाखवलेला प्रचंड प्रतिसाद, परदेशात बसून भारतविरोधात वातावरण निर्माण करण्याचा प्रयत्न करणाºयांना दिलेले एक सडेतोड उत्तर आहे. त्यांनी हे समजून घेतले पाहिजे की, परदेशात राहणारे भारतीय म्हणजे त्यांच्या आदेशांचे पालन करणारा जमाव नाही. या देशावर प्रेम करणारे लाखो भारतीय, ते जगात कुठेही असले तरी, तिरंगा कसा फडकवायचा आणि आपल्या सरकारच्या समर्थनार्थ आवाज कसा उठवायचा हे जाणतात. भारताच्या विरोधात घोषणा देणारेच केवळ लोकशाहीचे अग्रदूत नाहीत; भारताच्या समर्थनात उभ्या राहणाºयांनाही आपली मते व्यक्त करण्याचा पूर्ण अधिकार आहे. लाखो भारतीयांच्या मतांनी स्थापन झालेल्या सरकारचा निर्णय परदेशात बसलेल्या काही लोकांच्या गदारोळाने बदलता येणार नाही. भारत कोणत्या दिशेने पुढे जाईल, हे भारताची जनता ठरवेल, कोणतीही परकीय शक्ती नाही!

अराजकतेतून सरकार बदलाचा कट

नीट पेपरफुटीवरून दिल्लीतील जंतरमंतरवर आंदोलन करून कुप्रसिद्ध झालेल्या झुरळ जनता पक्षाने जेव्हा संसदेवर मोर्चा काढला, तेव्हा झालेला हिंसाचार आता गुपित राहिलेला नाही. या हिंसाचारामुळे असा संशय निर्माण झाला होता की, सीजेपीचे समर्थक देशात बांगलादेश आणि नेपाळसारखी परिस्थिती निर्माण करून सत्तापालट घडवून आणण्याचा प्रयत्न करत आहेत. आता ही भीती खरी ठरल्याचे दिसत आहे. म्हणूनच संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी काँग्रेस पक्षाला लक्ष्य केले आहे. अलीकडेच, एसआयआर मुद्द्यावर काँग्रेस प्रायोजित आंदोलनात सहभागी झालेले वकील प्रशांत भूषण म्हणाले, ‘‘होय, आम्ही सरकार बदलासाठी लढत आहोत आणि लढत राहू.’’ असे उघडपणे म्हणाले होते. नीट पेपरफुटीविरोधात सीजेपीच्या आंदोलनात सक्रिय असलेली नेहा बोराही काँग्रेसच्या आंदोलनात सक्रियपणे सहभागी झाली होती. ती सीजेपीची सहयोगी आणि डाव्या विचारसरणीच्या विद्यार्थी संघटना ‘आॅल इंडिया स्टुडंट्स असोसिएशन’ची अध्यक्ष असूनही, राहुल गांधींनीही तिला प्रोत्साहन दिले. नेहा बोराने हेही स्पष्टपणे सांगितले की, बांगलादेशातील विद्यार्थी चळवळीने तिला क्रांतीचा मार्ग दाखवला आणि ती त्या चळवळीतून प्रेरणा घेते. यापेक्षा अधिक हास्यास्पद काही असू शकते का?

काँग्रेस पक्षासोबत असलेले प्रशांत भूषण आणि नेहा बोरा यांची वक्तव्ये, तसेच सीजेपी नेत्यांची गोंधळलेली वृत्ती, यांमुळे देशात अस्थिरता निर्माण करून सरकार बदलण्याचा प्रयत्न होत असल्याचा संशय बळावतो. रक्तरंजित क्रांतीची चर्चा होणे आणि त्यासाठी बांगलादेशातील हिंसक आंदोलनाचा प्रेरणा म्हणून उल्लेख केला जाणे, हे धोकादायक आहे. बांगलादेशातील आंदोलनात कट्टर धार्मिक आणि अराजकतावादी शक्तींचाही सहभाग होता.

यामुळेच अशी परिस्थिती निर्माण झाली की, पंतप्रधान शेख हसीना यांना आपला जीव वाचवण्यासाठी भारतात पलायन करावे लागले. यानंतर त्यांच्या समर्थकांसह हिंदूंचीही सामूहिक हत्या करण्यात आली. बांगलादेशातील हिंसक सत्तांतरामुळे अंतरिम सरकारची स्थापना झाली, परंतु त्यामुळे देश आणखी अराजकतेत लोटला गेला. बांगलादेशात सत्तेतील खरा बदल निवडणुकांनंतरच झाला. लोकशाहीत सत्तांतर निवडणुकांद्वारे होते, परंतु राहुल गांधींचे निकटचे सहकारी असलेले प्रशांत भूषण आणि नेहा बोरा अराजकतेद्वारे सत्तांतराविषयी बोलत आहेत. नि:संशयपणे, आपले संविधान आंदोलनाचा अधिकार देते, परंतु हा अधिकार अमर्याद नाही. संविधान शांततापूर्ण आंदोलनावर भर देते, परंतु याकडे दुर्लक्ष केले जात आहे आणि अराजक पद्धतींचा पुरस्कार केला जात आहे.

अराजकतेद्वारे सत्तांतराविषयी बोलणे हा संविधानाचा उघड अपमान आहे. लोकशाही आणि संविधानाचा असा अपमान आणीबाणीच्या काळात झाला होता, जी इंदिरा गांधींनी आपली सत्ता वाचवण्यासाठी लादली होती. ही एक विडंबनाच आहे की, आणीबाणीच्या काळ्या अध्यायाशी परिचित असलेले राहुल गांधी, सत्तेत अराजकाच्या माध्यमातून बदल घडवू इच्छिणाºयांसोबत हातमिळवणी करत आहेत.

यापूर्वी त्यांनी स्वत:ला झुरळ जनता पार्टीपासून दूर ठेवले होते, पण आता ते त्यांच्यात सामील होण्यास तयार आहेत. भारताच्या स्वातंत्र्यात महत्त्वाची भूमिका बजावलेल्या काँग्रेसने स्वीकारलेली भूमिका पाहता, ती महात्मा गांधींच्या मूल्यांचे प्रतीक आहे असे म्हणणे कठीण होते. जर आजच्या काँग्रेसने गांधीवादी मूल्यांचा आदर केला असता, तर राहुल गांधींनी याचिका दाखल करण्याच्या नावाखाली सर्वोच्च न्यायालयात मोर्चा काढला नसता. या मोर्चापूर्वी त्यांनी सर्वोच्च न्यायालयाच्या सरन्यायाधीशांना भेटण्याचाही प्रयत्न केला होता, परंतु एक अयोग्य पायंडा पाडण्याच्या प्रयत्नात असल्यामुळे ते अयशस्वी ठरले. याचिका दाखल करण्यासाठी लोकांचा जमाव घेऊन सर्वोच्च न्यायालयात जाणारे हे पहिलेच नेते होते.

धमकी देण्याचे हे कृत्य इतके आक्षेपार्ह होते की, अशा वर्तनाने कोणीही आम्हाला घाबरवू शकत नाही, असे सर्वोच्च न्यायालयाला जाहीर करावे लागले. हे लक्षात घेतले पाहिजे की, सत्तापालटासाठी कटिबद्ध असलेल्या हिंसक आंदोलकांनी निर्माण केलेल्या अराजकतेमुळे बांगलादेशातील सर्वोच्च न्यायालयाच्या सरन्यायाधीशांना राजीनामा देण्यास भाग पडले होते. केरळ काँग्रेसने सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश सूर्य कांत यांना राजीनाम्याची धमकी दिली होती, हीही एक वस्तुस्थिती आहे.

राहुल गांधी आणि त्यांच्या सहकाºयांचे एकामागून एक घटनात्मक संस्थांना बदनाम करण्याचे आणि कमकुवत करण्याचे, तसेच सर्वोच्च न्यायालयावर आक्रमकपणे दबाव आणण्याचे प्रयत्न, हे सत्तापालटाचे वातावरण निर्माण करण्याचा प्रयत्न आहेत ते हाणून पाडले पाहिजेत.

राहुल गांधी आपल्या याचिकेबद्दल किती गंभीर होते, हे त्यात १४ चुका होत्या यावरून स्पष्ट होते. हेही विचित्र आहे की, एकीकडे राहुल गांधी मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या राजीनाम्याची मागणी करण्यासाठी धमकीवजा भाषा वापरत आहेत, तर दुसरीकडे ते त्यांना त्यांच्या कथित चुका कबूल करून सरकारी साक्षीदार बनण्यास सांगत आहेत. हे निव्वळ अराजकतावादी वर्तन आहे. त्यांच्या मते, एसआयआरअंतर्गत मतदार यादीतून मृत, बदली झालेल्या किंवा दोन ठिकाणी नोंदणी केलेल्या नावांसह इतर नावे वगळणे ही मतचोरी आहे.

एकीकडे ते सर्वोच्च न्यायालयावर विश्वास व्यक्त करत आहेत, जे एसआयआरच्या विविध पैलूंवर सुनावणी करत आहेत, तर दुसरीकडे ते एसआयआरवरून मुख्य निवडणूक आयुक्तांविरुद्ध रस्त्यावर उतरून गोंधळ घालत आहेत. हे सर्व सर्वोच्च न्यायालयावरील विश्वासाचे केवळ एक ढोंग असल्याचे दिसते. याकडेही दुर्लक्ष करता कामा नये की, अनेक देशांमध्ये सत्तापालटाचा आरोप असलेले अमेरिकन अब्जाधीश जॉर्ज सोरोस यांच्यावर सत्तापालटावर प्रभाव असल्याचा आरोप आहे. पण भारतासारख्या मोठ्या देशात काँग्रेसने अशा प्रकारे अराजक माजवून, हिंदूंचा नरसंहार करण्याचा मनसुबा रचला असेल आणि त्यासाठी झुरळे हाताशी धरली असतील तर वेळीच कारवाई केली पाहिजे.

दशक पाचवा (मंत्राचा) : समास नववा : साधकनिरुपण

श्रीसमर्थ रामदास स्वामी यांनी ‘श्रीदासबोध’ ग्रंथाच्या मागील समासात ‘मुमुक्षु’ (जिला मोक्षाची किंवा आत्मज्ञानाची तीव्र इच्छा आहे अशी व्यक्ती) याची लक्षणे सांगितली. आता या ‘साधकनिरुपण’ नावाच्या नवव्या समासात, मुमुक्षुतून पुढे साधनेच्या मार्गावर चालणाºया ‘साधक’ पुरुषाची लक्षणे अत्यंत मार्मिकतेने, सविस्तर आणि कृतीशीलतेने स्पष्ट केली आहेत.

समर्थांनी साधकाची प्राथमिक आणि सत्संगाची लक्षणे (ओव्या १ ते ७) मध्ये वर्णन केलेली आहेत. त्यामध्ये अवगुणांचा त्याग व संतसंग याबाबत ऊहापोह केला आहे. समर्थ म्हणतात, जी व्यक्ती आपल्या मनातील व आचरणातील दुर्गुण, विकार यांचा त्याग करते आणि संतांच्या संगतीत राहते, तिला ‘साधक’ म्हणावे. ती संतांना शरण जाते आणि संतांच्या मार्गदर्शनाखाली आत्मज्ञानाचा अभ्यास करते. त्यानंतर श्रवण, मनन व संदिहानिवृत्ती याबाबत समर्थ सांगतात. ते म्हणतात, साधक हा नेहमी आध्यात्मिक ग्रंथांचे श्रवण करण्यास आवड धरतो. अद्वैताच्या विचारांमध्ये त्याला गोडी वाटते. तो केवळ ऐकत नाही, तर त्यांवर मनन करून त्याचा खरा व गूढ अर्थ समजून घेतो. संतांच्या सान्निध्यात बसून आपल्या मनातील सर्व शंका व संदेह दूर करतो आणि शास्त्र, गुरू व स्वत:चा अनुभव (प्रचिती) यांची सुसंवादी सांगड घालतो.

या समासातील पुढच्या टप्प्यात समर्थ आत्मज्ञान आणि देहबुद्धीचे निराकरण (ओव्या ८ ते १३) याबाबत बोलतात. ते म्हणतात, विवेक आणि आत्मबुद्धी महत्त्वाची आहे. साधक हा विवेकाच्या बळावर ‘मी केवळ देह आहे’ ही कुबुद्धी सोडून देतो आणि ‘मी चैतन्यस्वरूप आत्मा आहे’ ही दृढ बुद्धी सतत जागृत ठेवतो. यासाठी तो अहोरात्र श्रवण, मनन व निदिध्यास करत राहतो. त्यानंतर ते द्वैत आणि उपाधींचा त्याग याबाबत बोलतात. समर्थ म्हणतात, जगातील दृश्य प्रपंचाचे भान विसरून तो आत्मज्ञानात स्थिर होतो. द्वैताची बंधने तोडून अद्वैत परब्रह्माची प्राप्ती करून घेतो आणि मनाची शांतता टिकवून ठेवतो. त्यानंतर तो सत्कार्यांची वाढ व दुर्गुणांचा संहार करतो. ज्या आत्मज्ञानाचे माणसाला विस्मरण झाले होते, त्या ज्ञानाचा तो पुन्हा उद्धार करतो (ज्ञान ताजे करतो). उत्तम साधूंची लक्षणे स्वत:च्या आचरणात आणतो. वाईट कर्मे (असत्क्रिया) सोडून देतो आणि उत्तम सत्कर्मे व सगुण-निगुर्णाचा अभ्यास वाढवतो.

या समासातील पुढच्या टप्प्यात समर्थ माया, प्रपंच आणि विकारांवर विजय (ओव्या १५ ते २८) याबाबत सांगतात. समर्थ म्हणतात, अदृश्य ईश्वराची प्राप्ती महत्त्वाची आहे. डोळ्यांना दिसणारी मायाभ्रमाची सृष्टी खरी मानत नाही आणि जी वस्तू (परमात्मा) सामान्य लोकांना दिसत नाही, ज्याचे मनाने अनुमान करता येत नाही, त्या अलक्ष आत्मस्वरूपाला तो आपल्या अंत:करणात दृढ करून अनुभवतो. त्यानंतर तो विकारांचे निर्मूलन करतो. म्हणजे, साधक हा काम, क्रोध, मद, मत्सर, लोभ, कुळाभिमान आणि लोकलाज या सर्वांना बाजूला सारतो. विरक्तीच्या बळावर तो संसाराची आसक्ती, अहंपणा आणि दुराशा यांचा समूळ नाश करतो. त्यासाठी विवेक आणि आत्मबल याला तो जागृत करतो. तो संदेहरूपी शत्रूला पायाखाली तुडवतो, विकल्पांचा वध करतो आणि जन्म-मृत्यूच्या चक्रावर व भवावर आत्मज्ञानाचा घाव घालून विजय मिळवतो.

यानंतरच्या टप्प्यात या समासात समर्थ साधकाची उन्नत अवस्था आणि स्वरूपस्थिती (ओव्या २९ ते ६२) याबाबत बोलतात. यातील विदेही स्थिती व स्वप्नदृष्टांत यावर ते भाष्य करतात. पंचमहाभूतांचा हा सर्व पसारा त्याला केवळ एका स्वप्नासारखा भासतो. जसे माणसाला स्वप्नात भीती वाटते, पण जागे झाल्यावर ती खरी नसते, तशीच ही मायामय सृष्टी मिथ्या आहे, असा ज्याचा दृढनिश्चय झाला आहे, तो खरा साधक होय. यानंतर अखंड स्वरूपस्थिती ते सांगतात. ज्याच्या मनातून मीपण (अहंकार) पूर्णपणे नाहीसा झाला आहे, ज्याने द्वैताचा संबंध तोडला आहे आणि जो देहात असूनही ‘विदेही’ (देहबुद्धीरहित) झाला आहे, त्याची स्वरूपस्थिती अखंड टिकून राहते.

या समासाचा समारोप (शंकेचे बीजारोपण) करून ते करतात. शेवटी समर्थ म्हणतात की, अशा प्रकारे जो सर्व दुर्गुणांचा त्याग करून साधनेच्या मार्गाने चालतो, त्याला ‘साधक’ म्हणावे. हा साधक सर्व संगांचा त्याग करून वाटचाल करतो. येथे श्रोता एक शंका उपस्थित करतो. ‘‘जर नि:स्पृह असलेला आणि सर्वसंगपरित्याग केलेला माणूसच साधक होत असेल, तर मग संसारात राहणाºया सर्वसामान्य माणसाला असा त्याग कसा जमणार? तो साधक होऊ शकत नाही का?’’ यावर समर्थ सांगतात की, श्रोत्यांच्या या सुंदर शंकेचे सविस्तर उत्तर आपण पुढील (दहाव्या) समासात पाहूया. हा समास आपल्याला शिकवतो की, केवळ तोंडी अध्यात्म सांगणे म्हणजे साधक नव्हे. जो प्रत्यक्षात आपल्या मनातील अवगुण, विकार, अहंकार आणि द्वैताची आसक्ती सोडून विवेक, वैराग्य व आत्मज्ञानाच्या मार्गावर अचल निश्चयाने चालतो, तोच खरा ‘साधक’ होय.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

अमेरिकेने भारताची भूमिका समजून घ्यावी

अमेरिकेचे परराष्ट्र सचिव मार्को रुबियो १७ ते २२ आॅक्टोबर दरम्यान भारतात आहेत. या काळात ते नवी दिल्लीऐवजी मुंबई आणि जामनगरमध्ये असतील. त्यांच्या वेळापत्रकावर काही प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत, परंतु असे दिसते की, त्यांचे प्राधान्यक्रम सध्या ऊर्जा आणि व्यावसायिक हितसंबंधांशी अधिक संबंधित आहेत. कोणत्याही परिस्थितीत, त्यांची ही भेट भारत-अमेरिका संबंधांमधील एका महत्त्वाच्या टप्प्यावर होत आहे, जिथे व्यापार वाटाघाटी रखडल्या आहेत आणि रशियाकडून तेल खरेदी करण्यावरून वॉशिंग्टन भारतावर दबाव वाढवत आहे.

यासंदर्भात, रुबियो यांच्या भेटीमुळे हे मोठ्या प्रमाणावर निश्चित होईल की, ट्रम्प प्रशासन आपला व्यावहारिक, व्यवहारवादी दृष्टिकोन आणि भारताला दिलेले सामरिक महत्त्व यांच्यात अपेक्षित संतुलन साधू शकेल की नाही. हा प्रश्नही उपस्थित होतो की, अमेरिका भारतासोबत अशी सखोल भागीदारी निर्माण करू शकेल का, ज्यासाठी नवी दिल्लीला मैत्री टिकवण्यासाठी आपल्या राष्ट्रीय हितांशी तडजोड करावी लागणार नाही?

भारताला अमेरिकेसोबतच्या आपल्या संबंधांचे महत्त्व पूर्णपणे समजते, परंतु सामरिक जवळीक म्हणजे सामरिक अधीनता नव्हे. भारताचे परराष्ट्र धोरण ‘सामरिक स्वायत्तते’वर आधारित आहे आणि त्याच्या विविध जागतिक आघाड्या केवळ राष्ट्रीय हित साधण्यासाठीची साधने आहेत. वॉशिंग्टनपुढील खरे आव्हान ही सूक्ष्मता समजून घेणे आहे. भारत अमेरिकेसोबत खांद्याला खांदा लावून सहकार्य करण्यास तयार आहे, परंतु या भागीदारीच्या अटी केवळ अमेरिकेच्या महत्त्वाकांक्षेनुसार ठरवल्या जाऊ नयेत; त्यात भारताच्या प्राधान्यक्रमांचेही प्रतिबिंब असले पाहिजे.

अमेरिकेने आपल्या ‘शुल्क राजनैतिकते’च्या मर्यादाही ओळखल्या पाहिजेत. हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, आर्थिक दबाव दुसºया पक्षाला वाटाघाटी करण्यास प्रवृत्त करू शकतो, परंतु त्यामुळे सवलती मिळतीलच याची खात्री देता येत नाही. अतिरिक्त दबावामुळे भारत आपल्या बाजारपेठा आणि पुरवठा साखळ्यांमध्ये विविधता आणण्याचा आग्रह धरू शकतो. यामुळे वॉशिंग्टनला जे व्यापारी संबंध अधिक दृढ करायचे आहेत, तेच संबंध धोक्यात येऊ शकतात. वाटाघाटींचे उद्दिष्ट परस्पर फायदेशीर करार घडवून आणणे हे असले पाहिजे. भारताने दिलेल्या सवलतींच्या संख्येवरून त्यांचे यश ठरवता येणार नाही.

भारताने रशियाकडून कच्च्या तेलाची केलेली खरेदी ही त्याच्या ‘सामरिक स्वायत्ततेची’ एक मोठी परीक्षा आहे. अलीकडेच, अमेरिकेने रशियन ऊर्जा उत्पादने खरेदी करणाºया देशांना आर्थिक दंड आकारण्यासाठी एक कायदा लागू केला आहे. या देशांना १८ आॅक्टोबरपर्यंत त्यांच्या पुढील कृतीबद्दल निर्णय घ्यावा लागेल. हा कालावधी संपत असताना रुबियो भारतात आहेत.

भारताची ऊर्जा खरेदी राष्ट्रीय सुरक्षा, व्यावसायिक व्यवहार्यता आणि देशांतर्गत ग्राहकांच्या हितानुसार व्हायला हवी. विशेषत: जेव्हा रशियन तेल पुरवठ्यात विविधता आणण्यात आणि आयातीचा खर्च कमी करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. बाह्य शक्तीला आपल्या ऊर्जेच्या निवडी ठरवू देऊन एक अन्यायकारक पायंडा पडू देण्याचे भारताकडे कोणतेही कारण नाही. दरम्यान, अमेरिकेतील देशांतर्गत इंधन संकटाच्या पार्श्वभूमीवर रशियन डिझेल खरेदी करण्याच्या अमेरिकेच्या हालचालींच्या वृत्तांनी, त्यांच्या भूराजकीय मागण्या आणि राष्ट्रीय प्राधान्यक्रम यांच्यातील द्वैत आणि विरोधाभास अधोरेखित केला आहे.

जामनगरमधील थांबा रुबियो यांच्या दौºयाला एक स्पष्ट सामरिक आणि व्यावसायिक परिमाण देत असल्याचे दिसते. रिलायन्सची जामनगर रिफायनरी दररोज १.४ दशलक्ष बॅरल तेलावर प्रक्रिया करण्यास सक्षम आहे. हे जागतिक पेट्रोलियम शुद्धीकरण आणि तयार शुद्ध उत्पादनांच्या निर्यातीचे एक प्रमुख केंद्र आहे. विविध गुणवत्तेच्या कच्च्या तेलावर प्रक्रिया करण्याची तिची अतुलनीय क्षमता तिला ऊर्जा विविधीकरणाच्या केंद्रस्थानी ठेवते. भारताची ऊर्जा सुरक्षा, जागतिक तेल बाजारपेठ, खासगी गुंतवणूक आणि अमेरिकेच्या व्यावसायिक महत्त्वाकांक्षा एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत. मार्च २०२६ मध्ये ट्रम्प यांनी टेक्सासमधील ब्राउन्सविले परिसरात जाहीर केलेल्या रिफायनरी प्रकल्पाशी संबंधित गुंतवणूक आणि उत्पादन खरेदी करार द्विपक्षीय व्यावसायिक संबंध अधिक मजबूत करू शकतात.

अमेरिकेतील भारतीय गुंतवणूक भारताची वाढती आर्थिक पोहोच आणि प्रभाव दर्शवते. याचा अर्थ अमेरिकेच्या ऊर्जा प्राधान्यक्रमांपुढे झुकण्याचे कोणतेही बंधन नाही. त्याचप्रमाणे, अमेरिकन ऊर्जा पुरवठादारांनी भारतीय बाजारपेठेतील आपला वाटा सुरक्षित करण्यासाठी राजकीय दबावावर अवलंबून राहण्याऐवजी स्पर्धात्मक दर आणि पुरवठ्याच्या विश्वासार्हतेला प्राधान्य दिले पाहिजे. हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, मजबूत व्यावसायिक संबंध तेव्हाच टिकू शकतात, जेव्हा ते भारताचे सामरिक पर्याय मर्यादित न करता त्यांचा विस्तार करतील.

रुबियो यांचा दौरा अशा वेळी होत आहे, जेव्हा द्विपक्षीय संबंधांमध्ये शक्यता आणि अनिश्चितता दोन्ही आहेत. व्यापार वाटाघाटींना अद्याप कोणताही महत्त्वपूर्ण तोडगा निघालेला नाही आणि रशियावरील तेल निर्बधांचा मुद्दाही एका निर्णायक वळणावर पोहोचत आहे. ऊर्जा गुंतवणूक आणि व्यावसायिक सहकार्य वाढवण्यासाठी दोन्ही देशांकडे सबळ कारणे आहेत. रुबियो यांच्या दौºयामुळे पुढे जाण्यासाठी काही व्यावहारिक मार्ग मिळू शकतील, परंतु दोन्ही देशांच्या सामरिक प्राधान्यक्रमांमधील मूलभूत विरोधाभास दूर होण्याची शक्यता कमी आहे.

भारत अमेरिकेसोबत मिळून काम करण्यास इच्छुक आहे, परंतु आपल्या स्वत:च्या परराष्ट्र धोरणाच्या मूलभूत तत्त्वांच्या किमतीवर नाही. वॉशिंग्टनला हे जेवढ्या लवकर समजेल, तेवढी अर्थपूर्ण द्विपक्षीय सहकार्याची शक्यता अधिक वाढेल. अधिक मजबूत होईल. याकडे दुर्लक्ष केल्यास सामरिक संधींना अडथळा येत राहील. भारत-अमेरिका संबंधांचे भवितव्य, भारत वॉशिंग्टनच्या अपेक्षांशी किती जुळवून घेतो यावर नाही, तर नवी दिल्लीच्या आत्मसन्मान आणि हिताला अनुकूल अशा अटींवर उदयोन्मुख भारतासोबत संवाद आणि सहकार्य प्रस्थापित करण्यात अमेरिका किती यशस्वी होते यावर ठरेल.