आर्थिक विकासास हातभार लावणारे सण

डिसेंबर २०२५ मध्ये युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा यादीत स्थान मिळाल्यानंतर, भारताला दिवाळीला आंतरराष्ट्रीय पर्यटन सण म्हणून विकसित करण्याची सुवर्णसंधी आहे. अयोध्येचा दीपोत्सव, वाराणसीची देवदीपावली, जयपूरची रोषणाई केलेली बाजारपेठ, उदयपूरचे रोषणाई केलेले राजवाडे आणि देशभरातील दिवाळीच्या अनोख्या परंपरा ही प्रमुख पर्यटन आकर्षणे आहेत. जर हे कार्यक्रम एका समान राष्ट्रीय ब्रँडखाली एकत्र करून पाच ते सात दिवसांच्या आंतरराष्ट्रीय दिवाळी महोत्सवात आयोजित केले गेले, तर स्थानिक कलाकारांना आणि त्यांच्या देशी उत्पादनांना चालना मिळेल आणि त्यांना जागतिक ओळख मिळेल.

‘व्होकल फॉर लोकल’ (स्थानिकांना प्रोत्साहन) ही भावना सांस्कृतिक कार्यक्रम, प्रकाश कला प्रदर्शन, पारंपरिक खाद्यपदार्थ, हस्तकला मेळे आणि छायाचित्रण यांमधूनही साकार होईल. नवरात्री आणि दिवाळीच्या सणासुदीच्या काळात किरकोळ उलाढाल ३.७५ लाख कोटी ते ४.२५ लाख कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचते. दिवाळीला जागतिक ओळख मिळाल्यास, हा आकडा ५ लाख कोटी रुपयांपेक्षा जास्त होऊ शकतो.

अनेक देशांनी त्यांच्या स्थानिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांना जागतिक ब्रँडमध्ये रूपांतरित करून आपल्या अर्थव्यवस्थांना चालना दिली आहे. ब्राझीलचा पाच ते सहा दिवसांचा रिओ कार्निव्हल १५ ते २० लाख देशी आणि विदेशी पर्यटकांना आकर्षित करतो, जे १०,००० कोटी रुपयांपेक्षा जास्त खर्च करतात. जर्मनीचा १६ दिवसांचा आॅक्टोबर फेस्ट म्युनिकसाठी अंदाजे ११,००० कोटी रुपयांचा थेट महसूल निर्माण करतो.

आयर्लंडने सेंट पॅट्रिक्स डेला एक जागतिक सांस्कृतिक ओळख दिली आहे. त्याचप्रमाणे, जपानचा स्नो फेस्टिव्हल, थायलंडचा लँटर्न फेस्टिव्हल, स्पेनचा ला टोमाटीना आणि बेल्जियमचे टुमॉरोलँड ही प्रमुख आंतरराष्ट्रीय पर्यटन स्थळे बनली आहेत. भारत ही विविधता आणि सणांची भूमी आहे.

दिवाळी, होळी, दसरा, दुर्गापूजा, मकर संक्रांती, ओणम आणि कुंभमेळा हे केवळ धार्मिक विधी नसून भारतीय जीवनशैली, सांस्कृतिक वारसा आणि सामुदायिक एकतेची प्रतीके आहेत. या प्रादेशिक आणि राष्ट्रीय सणांना जागतिक ओळख म्हणून विकसित करणे आणि त्यांना पर्यटन सर्किटमध्ये समाकलित करणे यामुळे भारतीय अर्थव्यवस्था, पर्यटन उद्योग आणि सूक्ष्म-उद्योगांना नवी चालना मिळू शकते. यामुळे परदेशी पर्यटकांची संख्या, परकीय चलन कमाई आणि रोजगाराच्या संधी वाढतील.

‘एक राज्य, एक आंतरराष्ट्रीय सण’ ही संकल्पना भारतात राबवण्याची गरज आहे. आसामचा बिहू हा एक आंतरराष्ट्रीय लोकसंस्कृती आणि नृत्य महोत्सव म्हणून, गुजरातचा रण उत्सव हा एक आंतरराष्ट्रीय वाळवंट महोत्सव म्हणून, नागालँडचा हॉर्नबिल महोत्सव हा एक आंतरराष्ट्रीय आदिवासी संस्कृती महोत्सव म्हणून, राजस्थानचा पुष्कर मेळा हा एक आंतरराष्ट्रीय वाळवंट आणि प्राणी मेळा म्हणून, कर्नाटकचा म्हैसूर दसरा हा एक आंतरराष्ट्रीय वारसा महोत्सव म्हणून, केरळचा ओणम हा एक आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक आणि नौका महोत्सव म्हणून, आणि पश्चिम बंगालची दुर्गापूजा हा एक आंतरराष्ट्रीय कला आणि प्रकाश महोत्सव म्हणून विकसित केला जाऊ शकतो.

त्याचप्रमाणे, महाराष्ट्राचा गणेशोत्सव, तामिळनाडूचा पोंगल, पंजाबची बैसाखी, बिहारचा सोनपूर मेळा, छत्तीसगडचा बस्तर दसरा, मध्य प्रदेशचा खजुराहो नृत्य महोत्सव, ओडिशाचा कोणार्क नृत्य महोत्सव, हिमाचल प्रदेशचा कुल्लू दसरा, आणि उत्तराखंडचे नंदा देवी राज जात आणि फुल देई हे देखील प्रमुख आंतरराष्ट्रीय पर्यटन स्थळे बनू शकतात. या कार्यक्रमांचा उद्देश केवळ पर्यटकांची संख्या वाढवणे हा नसावा, तर स्थानिक परंपरा, कला, खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि सांस्कृतिक वारसा यांना जागतिक व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे हा देखील असावा.

भारताची भौगोलिक आणि सांस्कृतिक विविधता लक्षात घेऊन एक राष्ट्रीय सण-उत्सव दिनदर्शिका विकसित केली पाहिजे. जगभरात राहणारे ३.२ कोटी अनिवासी भारतीय हे भारताचे सांस्कृतिक राजदूत आहेत. ‘इन्क्रेडिबल इंडिया’ अ‍ॅपद्वारे सवलतीच्या दरातील पासपोर्ट पॅकेजेस, सिंगल-विंडो बुकिंग, थेट मार्गदर्शक आणि मार्गांचे नकाशे यांसारख्या सेवा पुरवून मायदेशी परतणाºया पर्यटकांच्या संख्येत ५० टक्क्यांहून अधिक वाढ करता येईल. अनिवासी भारतीय मुलांच्या नवीन पिढीला भारतीय परंपरा, हस्तकला आणि त्यांच्या मुळांशी जोडण्यासाठी हे एक प्रभावी माध्यम ठरू शकते.

परदेशी पर्यटकांना केवळ हॉटेल्सपुरते मर्यादित ठेवण्याऐवजी, त्यांना ग्रामीण कुटुंबांसोबत सण साजरे करण्याची, पारंपरिक पदार्थ बनवण्याची आणि स्थानिक चालीरीती शिकण्याची संधी दिली पाहिजे. यासाठी पर्यटन मंत्रालय, संस्कृती मंत्रालय, परराष्ट्र मंत्रालय, राज्य सरकारे, खासगी पर्यटन उद्योग, हॉटेल संघटना आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था यांचा समावेश असलेल्या एका व्यापक राष्ट्रीय धोरणाची आवश्यकता आहे.

प्रत्येक राज्याने आपला प्रमुख सण निवडून त्याला पाच ते सात दिवसांच्या आंतरराष्ट्रीय महोत्सवात विकसित करावे. भारतीय दूतावास, आंतरराष्ट्रीय टूर आॅपरेटर, डिजिटल मीडिया आणि परदेशी पर्यटन प्रदर्शनांमार्फत या कार्यक्रमांचा व्यापक प्रचार केला पाहिजे. भारतीय सणांचे आंतरराष्ट्रीयीकरण हे केवळ पर्यटनाला चालना देण्याचे साधनच नाही, तर सर्वसमावेशक आर्थिक विकासाला गती देण्यासाठी एक प्रभावी उपायही ठरू शकते.

दासबोध : दशक ७ : समास ९ : श्रवणनिरुपण

समर्थ रामदास स्वामी यांनी लिहिलेल्या ‘श्रीदासबोध’ या ग्रंथातील दशक सातवा, समास नववा हा पण ‘श्रवणनिरुपण’ समास म्हणून ओळखला जातो. हा समास अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या समासामध्ये समर्थांनी ‘काय ऐकावे आणि काय ऐकू नये’ याविषयी अतिशय मार्मिक, सखोल आणि मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून मार्गदर्शन केले आहे.

या समासात समर्थ प्रथम श्रवणाचे महत्त्व आणि योग्य ग्रंथाची निवड (ओव्या १ ते ५) कशी करावी हे सांगतात. समर्थ म्हणतात की, श्रवण करताना श्रोत्याने अत्यंत एकाग्र चित्ताने (अवधान देऊन) ऐकले पाहिजे. वाटेत एखादे चुकीचे किंवा भ्रामक वक्तृत्व कानावर पडले की मनातील अध्यात्माचे समाधान आणि केलेला निश्चय एकाएकी डळमळू लागतो. ज्या वाङ्‌मयामुळे किंवा ग्रंथामुळे संशय वाढतो आणि मन विचलित होते, ते त्यागले पाहिजे. ज्या ग्रंथांमुळे मनातील सर्व शंकांचे निरसन होते, संशय नाहीसे होतात आणि अद्वैत ज्ञानाची प्राप्ती होते, अद्वैत ग्रंथ म्हणजेच परमार्थाचे ज्ञान करून देणारे ग्रंथ नेहमी श्रवण करावेत.

मुख्य म्हणजे इथे समर्थ श्रवणाचा मूळ उद्देश आणि ‘अवधान’ (एकाग्रतेचे महत्त्व) समर्थ पहिल्याच ओवीत सांगतात की, श्रवण करताना केवळ कान उघडे ठेवणे म्हणजे श्रवण नव्हे, तर ‘श्रोतीं अवधान द्यावें। एकचित्तें॥’ म्हणजेच चित्त पूर्णपणे एकाग्र करून ते ऐकले पाहिजे. जर चित्त विचलित असेल किंवा वक्त्याचे ज्ञान तकलादू असेल, तर मनातील अध्यात्माचे समाधान आणि केलेला निश्चय एकाएकी डळमळू लागतो. जे विचार किंवा ग्रंथ मनामध्ये संशय निर्माण करतात, ते श्रवण करण्यास योग्य नाहीत. साधकाने नेहमी संशय फेडणारे आणि अद्वैताची अनुभूती देणारे ग्रंथच निवडले पाहिजेत.

समर्थ पुढे सांगतात की, अधिकारानुसार आवड आणि प्रवृत्ती (ओव्या ६ ते २५) निर्माण होते. माणसाची जशी प्रवृत्ती, उपासना आणि पात्रता असते, तसेच त्याला आवडणारे ग्रंथ आणि विषय असतात. जिज्ञासू आणि साधक असतो की जो मोक्षाचा अधिकारी आहे, ज्याने इहलोकाची आसक्ती सोडली आहे, त्याला अद्वैत ग्रंथांचीच आवड असते. त्यावरून उपासनेचे स्वरूप ठरते. ज्याची जी कुलदेवता किंवा उपासना असेल, त्याला त्यासंबंधीचे ग्रंथ (उदा. कुलदेवता भगवती असेल तर सप्तशती, अनंताचे व्रत असेल तर तेथील विधी) आवडतात. अयोग्य ठिकाणी अयोग्य ग्रंथाचे वाचन शोभून दिसत नाही; जसे वेदज्ञापुढे संन्यासी, ज्ञानियांपुढे कामशास्त्राची पोथी किंवा पंडितापुढे डफगान शोभत नाही (ओव्या १९-२२). प्रत्येकाच्या आवडीनुसार (जसे ज्ञान्याला ज्ञान, भक्ताला भजन, योग्याला योग, कवीला प्रबंध, तोतयाला विनोद) ग्रंथ वाचण्याची प्रवृत्ती असते (ओव्या ४१-५६).

या समासात अधिकारभेद आणि आवडीचे मानसशास्त्र (अधिकारी तसा ग्रंथ) समर्थांनी या समासात मानवी स्वभावाचे आणि मानसिकतेचे उत्तम दर्शन घडवले आहे. माणसाची जशी पात्रता (अधिकार) आणि आवड असते, तसेच त्याचे वाचन असते. योग्य आणि अयोग्य ठिकाणचे औचित्य, जसे वीरकंकण नाकात घातले तर शोभत नाही, किंवा योग्यापुढे डफगान आणि पंडितापुढे कामशास्त्राची पोथी शोभत नाही; तसेच प्रत्येकाने आपल्या आध्यात्मिक अधिकाराला आणि उपासनेला साजेसे ग्रंथ वाचले पाहिजेत. विविध प्रवृत्तींची सूची इथे समर्थांनी सांगितली आहे. कवी, तार्किक, पंडित, विद्वान, योगी, भोगी, तांत्रिक, निंदक ते अगदी मूर्खापर्यंत सर्वच जणांच्या आवडी कशा भिन्न असतात, याचे सुंदर वर्णन केले आहे. जो जसा आहे, त्याला तशीच भाषा आणि ग्रंथ आवडतात. परंतु, सामान्य करमणूक देणारे ग्रंथ आणि परमार्थ साधून देणारे ग्रंथ यात मोठा फरक असतो.

समर्थ इथे खºया ग्रंथाचे आणि ‘श्रवणाचे’ निकष (ओव्या ३० ते ३८) सांगतात. समर्थ ग्रंथाची अतिशय सुंदर आणि सखोल व्याख्या करताना म्हणतात की, खरा ग्रंथ तोच होय की, ज्याच्या श्रवणाने परमार्थात वाढ होते, अंत:करणात पश्चात्ताप (अनुताप) होतो आणि भक्तीची आवड निर्माण होते. जो ऐकताच माणसाचा गर्व गळून पडतो, अज्ञान व भ्रांती नष्ट होते आणि मन भगवंताकडे ओढले जाते. ज्याच्यामुळे दुर्गुण बदलतात, अधोगती चुकते, अंगी धारिष्ट्य येते, परोपकार घडतो आणि विषयवासना मोडून पडतात. ज्या ग्रंथात मोक्षाशिवाय केवळ संसारिक फलाशा किंवा दुराशा वाढवणारे वर्णन असते, त्या पोथ्या नसून दुराशेच्या फेºयात अडकवणारे ग्रंथ आहेत. समर्थ इथे ‘ग्रंथ’ आणि ‘करमणूक’ यातील महत्त्वाचा फरक (ओव्या ३० ते ३६) हा या समासाचा सर्वात गाभा असलेला भाग आहे. समर्थ ग्रंथाची अत्यंत कडक आणि सखोल कसोटी लावून व्याख्या करतात. करमणूक (किंवा संसारी ग्रंथ) की ज्या वाङ्‌मयामुळे केवळ मनोरंजन होते, हशा-विनोद होतो किंवा संसारी वासना व दुराशा वाढीस लागतात, त्याला समर्थ ‘ग्रंथ’ मानत नाहीत. ते म्हणतात की, अशा ग्रंथांमुळे माणसाची अधोगतीच होते. खरा ग्रंथ तोच, जो ऐकल्यानंतर अंगातला अहंकार (गर्व) गळून पडतो, मनातील भ्रांती नाहीशी होते आणि मन भगवंताकडे ओढले जाते. ज्याच्या वाचनाने उपरती होते, दुर्गुण बदलतात, अंगात धारिष्ट्य येते आणि परोपकाराची भावना निर्माण होते, त्यालाच खºया अथार्ने ‘ग्रंथ’ म्हणावे.

या समासात परमार्थ ग्रंथाचे सर्वोच्च स्थान (ओव्या ५७ ते ६०) समर्थ सांगतात. समर्थ शेवटी निष्कर्ष काढताना स्पष्ट करतात की, ज्या ग्रंथात आत्मज्ञान नाही, ते श्रवण नव्हे तर केवळ करमणूक आहे.. जसे नाकाशिवाय चेहरा किंवा गोडीशिवाय गोडपण व्यर्थ आहे, तसेच आत्मज्ञानाशिवाय केलेले निरुपण निरर्थक आहे. म्हणून नित्यानित्य विचार आणि सारासार विवेक सांगणारे अद्वैतपरमार्थ ग्रंथच माणसाला या भवसागरातून ‘पैलपार’ (मोक्षाची अनुभूती) नेऊ शकतात.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

जग अधिक अस्थिर होउ शकते

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प हे अहंकाराच्या अशा पातळीवर पोहोचले आहेत की, नैतिकता, परस्परता, वर्तनातील समानता आणि आदर यांसारखी मानवी मूल्ये निरर्थक झाली आहेत. याचा ताजा पुरावा म्हणजे मध्यावधी निवडणुका हरल्यानंतरही त्यांची वृत्ती बदलण्याची शक्यता नाही. जर त्यांची वृत्ती बदलली नाही, तर जग आणखी अस्थिर होऊ शकते. हे लक्षात घेतले पाहिजे की, युके्रन-रशिया युद्धात अमेरिका आणि तिची लष्करी संघटना, नाटो, युक्रेनला सर्वतोपरी मदत करत आहेत. युरोप रशियाकडून गॅस खरेदी करत आहे.

यापूर्वी ट्रम्प यांना यावर कोणताही आक्षेप नव्हता आणि आताही नाही. मात्र, भारताने रशियाकडून तेल खरेदी केल्याने ते इतके नाराज झाले की, त्यांनी विविध प्रकारचे कठोर निर्बंध लादण्याची धमकी दिली. भारताचा अपमान करण्यासाठी त्यांनी कोणतीही कसर सोडली नाही. होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील वाहतूक विस्कळीत झाल्यामुळे अनेक देशांना तीव्र ऊर्जा संकटाचा सामना करावा लागत आहे आणि ते पर्यायी मार्ग शोधत आहेत, पण अमेरिका मात्र निश्चिंत आहे. आता हे दुटप्पी राजकारण अशा पातळीवर पोहोचले आहे की, खुद्द ट्रम्प रशियाकडून डिझेल खरेदी करत आहेत. जर भारताने खरेदी केली, तर रशियाला युद्धासाठी शस्त्रे मिळविण्यात मदत केल्याचा आरोप भारतावर केला जातो, पण जर खुद्द ट्रम्प यांनी खरेदी केली, तर ते पूर्णपणे योग्य ठरवले जाते. जागतिक राजकारणाचा हा कोणता चेहरा समोर आला आहे?

अमेरिका स्वत:ला सर्वात जुनी लोकशाही म्हणवते. सर्वोत्तम राष्ट्र म्हणून स्वत:ला सिद्ध करून समाधान न मानता, ती एक हुकूमशाही जागतिक जमीनदार बनण्याचा प्रयत्न करत आहे. राष्ट्राध्यक्ष म्हणून ट्रम्प यांच्या दुसºया कार्यकाळापासून अमेरिकी प्रशासनाचा अहंकार अधिकच वाढला आहे. या वर्षी जानेवारीमध्ये, राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांच्या आदेशानुसार, व्हेनेझुएलाचे राष्ट्राध्यक्ष आणि त्यांच्या पत्नीचे त्यांच्या घरातून अपहरण करून अमेरिकेत तुरुंगात टाकण्यात आले. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, जागतिक नियमांचे उघडपणे उल्लंघन करणाºया या घटनेचा कोणत्याही देशाने किंवा देशांच्या गटाने उघडपणे निषेध केला नाही. संयुक्त राष्ट्र पूर्णपणे शांत राहिले.

सुरक्षा परिषदेनेही निवेदन जारी करण्याचे धाडस केले नाही, परंतु अमेरिकेने एखाद्या देशाविरुद्ध अशी मनमानी आणि दादागिरी दाखवण्याची ही पहिली वेळ नाही. ट्रम्प यांच्यामुळे इराणमध्ये जे घडत आहे त्याचे परिणाम संपूर्ण जग भोगत आहे. अमेरिकेने व्हिएतनाम, इराक आणि लिबियासारख्या देशांमध्येही अशीच अनैतिक आक्रमकता दाखवली आहे. या सर्व देशांमध्ये अमेरिकेला प्रत्येक वेळी पराभव पत्करावा लागला आहे, परंतु तिची अहंकारी धोरणे तशीच राहिली आहेत. अनेक देशांमध्ये सरकारे उलथवून टाकण्यात आणि स्थापन करण्यात अमेरिकेचा सहभाग असल्याचे वृत्त आहे. श्रीलंका, बांगलादेश आणि नेपाळमधील उलथापालथीत अमेरिकेचा सहभाग असल्याचा आरोप आहे. आज, फसवणूक आणि बळाचा वापर करून इतरांवर श्रेष्ठत्व मिळवण्याची प्रवृत्ती राष्ट्रांमधील संबंधांमध्ये आणि आंतरराष्ट्रीय संघटनांच्या कामकाजातही दिसून येते. शांतता कशी प्रस्थापित करावी हे सर्वांना माहीत आहे, परंतु राष्ट्रीय आणि जागतिक स्तरावर प्रत्येकाचा आदर करण्यास सक्षम असलेले नेतृत्व क्वचितच सर्वोच्च स्थानी पोहोचते. महात्मा गांधी, नेल्सन मंडेला, मार्टिन ल्यूथर किंग आणि हो चि मिन्ह यांसारख्या व्यक्तींनी ‘जग एक कुटुंब आहे’ या संकल्पनेला व्यावहारिक स्वरूप दिले. काळानुसार, सत्तेत असलेल्यांना आपली तत्त्वे आणि मूल्ये विसरण्यात अधिक रस असल्याचे दिसते. राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प जागतिक स्तरावर जे काही करत आहेत, त्यामुळे प्रत्येक देशातील दक्ष आणि जागरूक नागरिकांमध्ये संताप निर्माण होत आहे. अमेरिकेचा तथाकथित अहंकार त्याच्या मनमानी स्वरूपात जगासमोर अनेक वेळा उघड झाला आहे. अमेरिका जे काही करते, किंवा पाकिस्तानसारख्या देशांकडून जे करवून घेते, त्यामुळे आता जगभरातील अनेक देशांचे डोळे उघडत आहेत. जागतिक चिंता वाढत आहे. मध्यावधी निवडणुकांमधील पराभवानंतर, लोकांना आशा आहे की ट्रम्प यांच्या भूमिकेत बदल होईल, कारण अनेक अमेरिकन नागरिकांना त्यांच्या राष्ट्राध्यक्षांच्या कृतींचे समर्थन करणे कठीण वाटले होते आणि कदाचित त्यामुळेच त्यांनी डेमोक्रॅटिक पक्षाला पाठिंबा दिला होता.

सध्या, काही तथाकथित विकसित देश आरोग्य आणि शिक्षणापेक्षा युद्धाच्या तयारीसाठी नवीन महाविनाशक शस्त्रांच्या संशोधन आणि विकासावर अधिक पैसा खर्च करत आहेत. परस्पर अविश्वास सातत्याने वाढत आहे. अनेक देश संभाव्य उपायांसाठी भारताकडे पाहत आहेत. गेल्या काही वर्षांत, परदेशात आयोजित विविध परिषदांमध्ये भारताची सातत्याने वाढणारी प्रतिष्ठा लक्षणीय आहे. पश्चिमेपासून सुरू झालेले युग, जर मानवजातीच्या आत्मनाशात संपणार नसेल, तर ते भारतीय युगासोबत संपेल. भारताकडे अशी मानसिकता आणि भावना आहे, जी मानवतेला एक कुटुंब म्हणून विकसित होण्यास मदत करू शकते. भारतासाठी आपली ऐतिहासिक जबाबदारी पार पाडण्याची हीच योग्य वेळ आहे.

ट्रम्पसारख्या शक्ती पराभवामुळे उर्वरित कार्यकाळात अधिक उपद्रवाचे कट करेल. बांगलादेश, नेपाळ, श्रीलंकेप्रमाणे भारतात उलथापालथ करण्यासाठी विरोधकांना हाताशी धरून अराजकता माजवेल. झुरळांच्या पाठीमागून भारतातील विरोधक केवळ जनाधार मिळत नाही म्हणून अशा वाईट शक्तींचा आधार घेउन अराजकता माजवण्याची शक्यता आहे. त्यासाठी या दिवाळीच्या निमित्ताने आपण विचारी माणसांनी अशा भूलथापांना बळी पडणार नाही आणि राष्ट्र प्रथम ही भावना मनात दृढ करण्याची गरज आहे.

दासबोध : दशकत ७ : समास ८ : श्रवणनिरुपण

समर्थ रामदास स्वामींच्या दासबोधातील सातव्या दशकातील आठवा समास हा ‘श्रवणनिरुपण’ (दशक सातवा, समास आठवा) हा अध्यात्मसाधनेचा पाया असलेला अतिशय महत्त्वाचा समास आहे. हा संपूर्ण समास आणि त्याचा अर्थ , जो मनाला अत्यंत शांतता आणि वैचारिक स्पष्टता देणारा आहे. या समासाचा मूळ गाभा म्हणजे ‘श्रवण’ हे सर्व परमार्थांचे मूळ आणि सर्वात प्रभावी साधन आहे. समर्थ रामदास स्वामी इथे स्पष्ट करतात की, श्रवणाने भक्ती, वैराग्य आणि चित्तशुद्धी साध्य होते. माणसाच्या मनातील शंका, संशय आणि मोहाचा नाश होतो.

इतर सर्व साधने (व्रते, दाने, तीर्थाटन) एका बाजूला आणि श्रवण एका बाजूला, कारण श्रवणाशिवाय कसलीही खरी प्रचिती किंवा ज्ञान प्राप्त होत नाही. ज्याप्रमाणे तहान भागवण्यासाठी पाणी आणि क्षुधा शांत करण्यासाठी अन्नाची सतत गरज असते, तसेच अंत:करणाच्या शुद्धीसाठी आणि समाधानासाठी नित्य श्रवण-मनन करणे गरजेचे आहे.

भारतीय अध्यात्मशास्त्रामध्ये आणि विशेषत: वेदान्त तसेच समर्थ रामदास स्वामींच्या विचारसरणीत आत्मज्ञानाची प्राप्ती करून घेण्यासाठी आणि जीवनाचे सार्थक करण्यासाठी तीन मुख्य टप्पे सांगितले आहेत. श्रवण, मनन आणि निदिध्यास. हे तिन्ही टप्पे एका साखळीसारखे आहेत, जिथे एकाशिवाय दुसरा टप्पा पूर्ण होऊ शकत नाही. या तिन्ही टप्प्यांचे सविस्तर महत्त्व इथे आपण पाहणार आहोत.

श्रवण (पहिला टप्पा - ज्ञानाची प्राप्ती) आहे. याचा अर्थ सद््गुरूंच्या मुखातून किंवा सत्संगातून किंवा आध्यात्मिक ग्रंथांच्या वाचनातून (जसे आपण याआधी ‘श्रवणनिरुपण’ समासात पाहिले) आत्मज्ञानाविषयीची किंवा परमार्थाविषयीची माहिती ऐकणे म्हणजेच ‘श्रवण’ होय. या ठिकाणी श्रवणाचे महत्त्व समजले पाहिजे. श्रवण हे अध्यात्माचे मूळ बीज आहे. ज्या गोष्टी आपण कधी ऐकल्याच नाहीत, त्याविषयी जिज्ञासा किंवा ज्ञान कसे निर्माण होणार? श्रवणाने माणसाच्या मनातील संशय, कुसंग आणि अज्ञान दूर होऊ लागतात. हे ज्ञान मिळवण्याचा पहिला दरवाजा आहे, ज्याच्या माध्यमातून सत्याची ओळख होते.

मनन हा दुसरा टप्पा आहे. मनन म्हणजे विचारांची चिकित्सा आणि मंथन करणे. याचा अर्थ गुरूंकडून किंवा ग्रंथांतून जे ऐकले आहे, त्यावर एकांतात बसून सखोल विचार करणे, त्याचे युक्तिवादाने परीक्षण करणे आणि बुद्धीच्या कसोटीवर तपासून पाहणे म्हणजेच ‘मनन’ होय. मननाचे महत्त्व काय? तर फक्त ऐकलेली गोष्ट आंधळेपणे स्वीकारणे नव्हे, तर ती बुद्धीला पटवून घेणे म्हणजेच मनन. दुधाचे मथून लोणी काढावे, त्याप्रमाणे श्रवण केलेल्या माहितीचे विचार मंथन करून त्यातील सारांश किंवा गाभा स्वत:च्या बुद्धीने स्पष्ट करून घेणे यादरम्यान होते. यामुळे ऐकलेल्या ज्ञानावरचा संशय पूर्णपणे नष्ट होतो आणि ज्ञानाबद्दलचा दृढ निश्चय मनात तयार होतो.

यातील तिसरा टप्पा आहे तो निदिध्यास . हा तिसरा टप्पा - आचरणात आणणे व एकरूप होणे हे सांगतो. याचा अर्थ मननानंतर जे सत्य किंवा ज्ञान पक्के झाले आहे, त्याचे सतत अनुसंधान ठेवणे, त्याचे स्मरण करणे आणि आपल्या आचरणात व जगण्यात त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेणे म्हणजेच ‘निदिध्यास’ होय. याचे महत्त्व असे की, हा अध्यात्मसाधनेचा अंतिम आणि सर्वात महत्त्वाचा टप्पा आहे. केवळ माहिती असणे (श्रवण-मनन) आणि ती जगणे (निदिध्यास) यात फरक असतो. निदिध्यासामुळे ज्ञानाची केवळ बौद्धिक पातळी राहत नाही, तर ते व्यक्तीच्या स्वभावाचा आणि जीवनाचा भाग बनून जाते. या सततच्या अभ्यासातून (अनुसंधानातून) माणसाला शाश्वत समाधान, आत्मशांती आणि अखेर आत्मसाक्षात्कार प्राप्त होतो. थोडक्यात, सांगायचे तर श्रवण म्हणजे बीज पेरण्यासारखे आहे, मनन म्हणजे त्या रोख्याची निगा राखण्यासारखे आहे, आणि निदिध्यास म्हणजे त्या झाडाला मधुर फळ आल्यावर त्याचा आनंद घेण्यासारखे आहे. हे तिन्ही टप्पे पार पाडल्याशिवाय मानवी जीवनातील दु:ख आणि अज्ञानाचे बंड मोडून काढता येत नाही.

म्हणूनच समर्थ रामदास स्वामींनी ‘श्रवणनिरुपण’ समासाच्या अगदी सुरुवातीलाच दुसºया ओवीमध्ये हे स्पष्ट केले आहे. श्रवणें आतुडे भक्ती । श्रवणें उद्भवे विरक्ती । श्रवणें तुटे आसक्ती । विषयांची ॥ २॥ या एकाच ओवीमध्ये श्रवणाचे महत्त्व आणि त्याचे परिणाम अत्यंत सुंदर व नेमक्या शब्दांत मांडले आहेत. भक्तीची प्राप्ती कशी होते? जेव्हा आपण संतवचन किंवा आध्यात्मिक ग्रंथांचे श्रवण करतो, तेव्हा ईश्वराबद्दलची गोडी आणि निखळ भक्ती अंतरात निर्माण होऊ लागते. वैराग्य उत्पत्ती कशी होते? तर योग्य आणि अयोग्य यातील फरक (विवेक) कळल्यामुळे संसारातील असारता लक्षात येते आणि मनाने सांसारिक मोह-मायेपासून अनासक्त होऊ लागते (विरक्ती वाढीस लागते). त्याचप्रमाणे विषयांची आसक्ती तुटणे म्हणजे डोळे, कान, जीभ यांसारख्या ज्ञानेंद्रियांचे विषयांकडे धावणारे ओढे श्रवणाने आटोक्यात येतात आणि विषयांची आसक्ती सुटत जाते. श्रवण हे केवळ कान उघडून ऐकणे नाही, तर ती अंत:करणाची कवाडे उघडून सत्य स्वीकारण्याची प्रक्रिया आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

ट्रम्पचा मार्ग कठीण

अमेरिकेच्या मध्यवर्ती निवडणुकांमध्ये राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांना मोठा धक्का बसला आहे. त्यांच्या प्रतिस्पर्धी डेमोक्रॅटिक पक्षाने अमेरिकी काँग्रेसच्या दोन्ही सभागृहांमध्ये- प्रतिनिधी सभागृह (House of Representatives) आणि सिनेट (Senate)- बहुमताचा टप्पा गाठला आहे. निवडणुकीचे निकाल हे ट्रम्प प्रशासनासाठी पारंपरिक आरशापेक्षा एक कठोर फटकार असल्यासारखे आहेत. या निकालांमध्ये एक गहन संदेश दडलेला आहे. ट्रम्प यांच्या मनमानी शुल्क धोरणांमुळे वाढलेल्या महागाईमुळे सर्वसामान्य अमेरिकन नागरिक त्रस्त झाले होते. इराणसोबतच्या युद्धामुळे देशांतर्गत अशांतताही वाढली. मध्यावधी निवडणुकांमधील पराभवानंतर ट्रम्प यांना त्यांच्या उर्वरित कार्यकाळासाठी पुन्हा रणनीती आखावी लागेल, कारण त्यांची राजकीय आव्हाने वाढणारच आहेत.

अमेरिकन काँग्रेसवर डेमोक्रॅटिक पक्षाचे नियंत्रण आल्यास ट्रम्प यांचा देशांतर्गत अजेंडा कमकुवत होईल. यामुळे कर आकारणी आणि सरकारी खर्चाच्या अधिकारांवरील वादांसारख्या कायदेशीर उपाययोजनांवरून संघर्ष वाढण्याची शक्यता आहे. शुल्क, आरोग्यसेवा आणि स्थलांतर यांवरील धोरणांवर ट्रम्प यांच्याकडे कार्यकारी अधिकार आणि नकाराधिकार कायम राहील, तरीही संस्थात्मक संघर्ष वाढल्यास अध्यक्षांना ठोस कायदेशीर उपाययोजनांऐवजी तात्पुरत्या आर्थिक तरतुदींचा अवलंब करण्यास भाग पडेल. ट्रम्प प्रशासनासाठी संसदीय छाननीदेखील कठीण असेल, ज्यामध्ये कार्यकारी अधिकारांचा गैरवापर, नैतिक चिंता आणि परदेशी व्यावसायिक हितसंबंधांची छाननी समाविष्ट असेल. सिनेटमधील डेमोक्रॅटिक पक्षाचे बहुमत न्यायिक आणि कॅबिनेट-स्तरीय नियुक्त्या आणखी गुंतागुंतीच्या करेल. आपल्या कार्यकाळाच्या उर्वरित काळात ट्रम्प आपली बहुतेक राजकीय शक्ती आपल्या प्राधान्यक्रमांना पुढे नेण्याऐवजी आपल्या निर्णयांचे समर्थन करण्यातच खर्च करतील अशी शक्यता आहे.

इतिहास दाखवतो की, जेव्हा जेव्हा अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षांना देशांतर्गत कायदेमंडळाच्या विरोधामुळे आव्हानांचा सामना करावा लागतो, तेव्हा ते परराष्ट्र धोरणात अधिक धोरणात्मक व्याप्ती शोधण्याचा प्रयत्न करतात, कारण या आघाडीवर त्यांचे कार्यकारी अधिकार अधिक व्यापक असतात. ट्रम्प कदाचित हाच मार्ग अवलंबतील, परंतु इराणसोबतचा संघर्ष आणि पश्चिम आशियातील अस्थिरता त्यांच्या परराष्ट्र धोरणासाठी एक नवीन क्षेत्र निर्माण करू शकते. काँग्रेसवरील डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या नियंत्रणामुळे लष्करी कारवाया, त्यांचा आर्थिक भार आणि धोरणात्मक उद्दिष्टांवर अधिक कठोर देखरेख होण्याची शक्यता वाढेल. शिवाय, महागाईच्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर ट्रम्प प्रशासनाला जकात शुल्काच्या अधिकारांच्या एकतर्फी वापरावरून महत्त्वपूर्ण आव्हानांना सामोरे जावे लागेल.

मध्यवर्ती निवडणुकांचे निकाल अमेरिकेचे मित्रराष्ट्र आणि प्रतिस्पर्धी या दोघांसाठीही महत्त्वाचे आहेत. बदललेल्या राजकीय परिस्थितीमुळे अमेरिकेच्या धोरणनिर्मितीतील अस्थिरता अधिक वाढण्याची शक्यता आहे. ट्रम्प प्रशासन परराष्ट्र व्यवहारांवरील कार्यकारी अधिकार कायम ठेवेल, तरीही संसदीय कोंडीमुळे त्यांच्या प्रभावावर नि:संशयपणे परिणाम होईल. अमेरिकेचे विरोधक याचा फायदा घेण्याचा प्रयत्न करतील. जागतिक ऊर्जा बाजारासाठी ही परिस्थिती विशेषत: संवेदनशील असेल, जिथे इराण संघर्ष, निर्बंध धोरण आणि लष्करी कारवाईवरील वाढलेले संसदीय नियंत्रण यांच्या एकत्रित परिणामामुळे कच्च्या तेलाच्या किमतींमध्ये अस्थिरता वाढू शकते, ज्याचा जागतिक चलनवाढीवर साखळी परिणाम होईल. युरोपीय आणि इंडो-पॅसिफिकमधील मित्र राष्ट्रांसाठी डेमोक्रॅट्सचा वाढलेला प्रभाव संवादाचा एक पर्यायी मार्ग आणि अमेरिकेच्या सुरक्षेतील एकतर्फी कपातीविरोधात काही प्रमाणात आश्वासन देऊ शकतो, तरीही त्यांच्या सुरक्षा जबाबदाºयांचा भार मोठ्या प्रमाणावर मित्र राष्ट्रांनाच उचलावा लागेल.

अमेरिकेच्या मध्यावधी निवडणुकांच्या निकालांचे भारतासाठीही दूरगामी परिणाम आहेत. जरी दोन्ही देशांची व्यापक सामरिक भागीदारी मोठ्या प्रमाणावर इंडो-पॅसिफिक प्रदेशातील सहकार्यावर अवलंबून असली तरी, वॉशिंग्टनमधील बदललेली राजकीय समीकरणे विशिष्ट धोरणात्मक क्षेत्रांमध्ये नवीन संधी निर्माण करू शकतात. दरम्यान, डेमोक्रॅट्सच्या विजयामुळे व्यापार वाटाघाटी आणखी गुंतागुंतीच्या होऊ शकतात, तर दुसरीकडे ट्रम्प देशांतर्गत राजकीय टीकेला तोंड देण्यासाठी ठोस आर्थिक परिणाम दाखवण्याकरिता व्यापार कराराला गती देण्याचा प्रयत्न करू शकतात.

एकतर्फी शुल्कांवर काँग्रेसचे नियंत्रण असल्यामुळे भारताची सौदाशक्ती वाढेल, विशेषत: अशा क्षेत्रांमध्ये जिथे अमेरिकेच्या बाजारपेठेत प्रवेश मिळवणे व्यावसायिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. तथापि, काँग्रेसवर डेमोक्रॅटिक पक्षाचे नियंत्रण आल्याने अमेरिकेची व्यापार धोरणे भारताप्रती आपोआपच अधिक उदार होतील, असे गृहीत धरू नये. सध्या, बाजारपेठेत प्रवेश, देशांतर्गत उद्योगांचे संरक्षण आणि व्यापार असंतुलनाशी संबंधित मुद्दे केवळ रिपब्लिकन पक्षापुरते मर्यादित नाहीत. स्थलांतर हे देखील एक असे क्षेत्र आहे, जिथे काँग्रेसमधील बदललेले सत्ता संतुलन भारतासाठी महत्त्वपूर्ण ठरू शकते. रशियाकडून कच्च्या तेलाची खरेदी सुरू ठेवण्याचा मुद्दादेखील द्विपक्षीय संबंधांमध्ये तणाव आणि मतभेदाचे कारण राहील.

मध्यवर्ती निवडणुकांमुळे ट्रम्प यांच्या उर्वरित कार्यकाळासाठी राजकीय अनिश्चितता वाढली आहे. कायदेमंडळाचा विरोध त्यांच्या देशांतर्गत अजेंड्यावर मर्यादा आणू शकतो आणि त्यांच्या परराष्ट्र धोरणाची उद्दिष्टे साध्य करणे गुंतागुंतीचे करू शकतो. हा जनादेश भारत-पाकिस्तान संबंधांसाठी आहे. शांततापूर्ण प्रदेश अमेरिकेच्या द्विपक्षीय परराष्ट्र धोरणाचा पाया न बदलता ट्रम्प यांच्या अवास्तव महत्त्वाकांक्षांना आळा घालू शकतो. बदललेल्या परिस्थितीत वॉशिंग्टनमधील देशांतर्गत राजकीय गोंधळामुळे द्विपक्षीय सामरिक भागीदारीवर परिणाम होणार नाही, हे सुनिश्चित करण्यासाठी भारताला व्हाईट हाऊस आणि पुनर्रचित अमेरिकी काँग्रेस या दोघांशीही प्रभावीपणे समन्वय साधावा लागेल.

‘दासबोध’ : दशक सातवा, समास सातवा - ‘साधनप्रतिष्ठानिरुपण’

समर्थ रामदास स्वामींनी आपल्या दासबोधातील सातव्या दशकातील सातव्या समासात साधनप्रतिष्ठानिरुपण केलेले आहे. या समासात प्रारंभी ते आत्मवस्तूचे वर्णन करताना येणारी मर्यादा (ओव्या १ ते ८)मध्ये सांगतात. इथे प्रथम शंका उपस्थित केली जाते. समर्थांकडे श्रोता शंका मांडतो की, परब्रह्म हे निर्विकल्प आहे. त्याला कोणताही आकार, रंग, रूप किंवा गुण नाही. मग मनाला ज्याचे कधी दर्शनच झाले नाही, त्याचे मन कसे करणार? किंवा त्याची कल्पना करायला गेल्यास मन गोंधळून शून्याकार होते. याचा अर्थ असा की, परब्रह्म हे डोळ्यांना दिसत नाही आणि मनालाही भासत नाही. ते काळे, पिवळे, निळे किंवा पांढरे असे काहीही नाही; ते सर्व रंगांच्या पलीकडचे आहे. अशा अचिंत्य, अव्यक्त आणि निर्गुण परमपुरुषाला ओळखावे कसे, हा श्रोत्यांचा मोठा प्रश्न आहे.

यासाठी ‘मीपणा’ आणि संशयाचा पाश (ओव्या ९ ते ३२) ओळखला पाहिजे. इथे समर्थ द्वैताची अडचण दाखवतात. परब्रह्माचे ध्यान करू गेले की ‘मी आणि ब्रह्म’ असे द्वैत मनात उठते. जर द्वैताच्या भीतीने ध्यान करणे सोडून दिले, तर पुन्हा अज्ञानाचा आणि संशयाचा अंधार पसरतो. याला शास्त्रांचा आधार काय? तर समर्थ स्पष्ट करतात की, वेद आणि पुराणांनी (उदा. गुरुगीता, अवधूतगीता, हंसगीता, चतु:श्लोकी भागवत, योगवासिष्ठ इ.) सांगितलेले अद्वैतज्ञान कधीही मिथ्य (खोटे) नाही. जे लोक आत्मज्ञानाला मिथ्य मानतात, त्यांचे जीवन खरोखरच पतनाकडे जाते.

समर्थ म्हणतात ‘मीपणा’ (अहंकार) हाच परमार्थाचा शत्रू (ओव्या ३३ ते ५०) आहे. समर्थ ‘मीपणाचे’ दुष्परिणाम अत्यंत प्रभावी शब्दांत मांडतात. इथे भक्ती व वैराग्य आटतात. जोपर्यंत माणसाच्या अंत:करणात ‘मी’ (अहंकार) असतो, तोपर्यंत आत्मवस्तू गवसत नाही. मीपणामुळे भक्ती आणि वैराग्याचे बळ नाहीसे होते. तसेच प्रपंच व परमार्थ दोन्ही बुडतात. मीपणामुळे माणसाची मैत्री तुटते, प्रीती संपते, कलह वाढतात आणि शेवटी त्याचे यश, कीर्ती व प्रताप नष्ट होतात. समाधानाची गुरुकिल्ली काय ते जाणले पाहिजे. भगवंताला किंवा कोणालाही हा मीपणा सहन होत नाही. त्यामुळे जो निरभिमान वृत्तीने ‘मीपणा’ सोडून देतो, तोच खरा समाधानी माणूस होय. या समासात समर्थ रामदास स्वामी ‘मीपणा’चे दुष्परिणाम सांगतात. समर्थ ‘मीपणा’चे अतिशय मार्मिक वर्णन करतात. मीपणामुळे आत्मवस्तू आकळत नाही, भक्ती आणि वैराग्य गाळतात. प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही बुडतात. यश, कीर्ती, मैत्री, प्रीती नष्ट होऊन कलह आणि विकल्प वाढतात. भगवंताला किंवा कोणालाही हा मीपणा सहन होत नाही. त्यामुळे जो निरभिमान वृत्तीने मीपणा सोडतो, तोच खºया अर्थाने समाधानी होतो.

या समासात साधना कशी असावी? - ‘अकर्तृत्व’ आणि ‘विदेह स्थिती’ (ओव्या ५१ ते ७१) यावर समर्थ भाष्य करतात. यासाठी ते राजाचे उदाहरण इथे देतात. समर्थ अतिशय सुंदर दृष्टांत देतात. जसा राजा आपल्या राजपदावर आरूढ झालेला असतो, तो स्वत: कोणतीही धावपळ किंवा शारीरिक श्रम करत नसला तरी त्याच्या एका सत्तेने संपूर्ण राज्याचा कारभार चालत असतो. तसेच, माणसाने ब्रह्मरूप होऊन (अकर्ता राहून) जगातील व्यवहार व साधने करावीत. साधना आणि देहबुद्धी समजून करावी. साधन हे देहाकडून घडत असते, पण आत्मज्ञानी पुरुष स्वत:ला देह मानत नाही. तो देहात असूनही ‘विदेह’ स्थिती अनुभवतो.

यात आळसाचा धोका असतो. काही लोक ‘मला ब्रह्मज्ञान झाले आहे, मग मी कशाला साधना करू?’ असा विचार करून आळशी बनतात आणि ब्रह्मज्ञानाच्या नावाखाली विषयभोगात अडकतात. साधन सोडल्यामुळे मुक्तपणाच्या अभिमानात ते उलट अधिकच बद्ध होतात. ब्रह्मादिक देवसुद्धा नित्य साधना करत असतात.

या समासाचा अंतिम संदेश (ओव्या ७२ ते ७४) समर्थ देतात. इथे ते अभ्यासाचे महत्त्व विषद करतात. अविद्या बाजूला सारून केवळ अभ्यासानेच पूर्ण ब्रह्मपदाची प्राप्ती होते. याची पुढील दिशा काय तर परमार्थ साधण्यासाठी नेमका कशाचा अभ्यास करावा, या प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर समर्थ पुढील (आठव्या) समासात देणार आहेत.

थोडक्यात काय तर ‘मी ब्रह्म आहे’ असा केवळ वरवरचा अहंकार बाळगून साधनेचा मार्ग सोडणे चुकीचे आहे. कर्तेपणाचा अभिमान पूर्णपणे गळून पडून, निरंतर अभ्यास आणि विवेकाने जगणे, म्हणजेच साधनप्रतिष्ठा होय. परब्रह्म हे मनाच्या पलीकडचे आहे, पण म्हणून साधनेचा मार्ग सोडता कामा नये. कर्तेपणाचा आणि ‘मीपणाचा’ अहंकार बाजूला सारून नित्य नियमाने साधना करणे, म्हणजेच आत्मज्ञानाची खरी पायरी होय.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

काही अत्यावश्यक कामे का रखडली आहेत?

गेल्या अनेक महिन्यांपासून मोदी सरकारमध्ये मंत्रिमंडळ फेरबदलाच्या बातम्या येत आहेत आणि त्यानंतर शांतता पसरली आहे. फेरबदल कधी होईल किंवा होईल की नाही, हे सांगणे कठीण आहे. या प्रश्नांची उत्तरे केवळ सरकारच देऊ शकते, आणि ते तसे करण्यात अपयशी ठरले आहे. आता हे सरकार आपल्या तिसºया कार्यकाळाच्या तिसºया वर्षात दाखल झाले आहे, त्यामुळे त्यांनी केवळ आगामी सार्वत्रिक निवडणुकाच नव्हे, तर आगामी विधानसभा निवडणुकांचीही काळजी घेतली पाहिजे.

त्याचबरोबर, सरकारने आपला हलगर्जीपणा दूर करून प्रलंबित कामांना प्राधान्य दिले पाहिजे. पुढील लोकसभा निवडणुकीपूर्वी किमान डझनभर राज्यांमध्ये विधानसभा निवडणुका होणार आहेत आणि या निवडणुकांचे निकाल काही प्रमाणात लोकसभा निवडणुकीची पार्श्वभूमी तयार करतील. विधानसभा निवडणुकीचे निकाल काय लागतील आणि वातावरण कसे असेल हे माहीत नाही, पण हे स्पष्ट आहे की, विरोधी पक्ष काही काळापासून मोदी सरकारवर टीका करत आहे आणि यामुळे कधी कधी सत्ताधारी पक्षाला बचावात्मक पवित्रा घ्यावा लागला आहे.

विरोधी पक्षाची आक्रमक भूमिका संसदेच्या पावसाळी अधिवेशनाच्या पहिल्याच दिवशी सुरू झाली. पावसाळी अधिवेशन सुरू झाल्याच्या दिवशी, शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याच्या मागणीसाठी ‘झुरळ जनता पार्टी’ संसदेवर मोर्चा काढणार होती. दिल्ली पोलिसांनी परवानगी दिली नाही, तरीही आंदोलकांचा जमाव संसदेकडे मोर्चा काढण्यावर ठाम राहिला. यातून हिंसाचार झाला. आंदोलक आणि पोलीस दोघांनाही मारहाण झाली, परंतु पोलिसांनी शांततापूर्ण जमावावर अवाजवी बळाचा वापर केला, असे चित्र निर्माण करण्यात आले. या कथानकामुळेच धर्मेंद्र प्रधान यांना राजीनामा द्यावा लागला. या राजीनाम्याने विरोधी पक्षाला चेतना दिली आणि तेव्हापासून त्यांचा उत्साह कायम आहे.

गेल्या काही काळापासून मोदी सरकार विरोधी पक्षाच्या मतचोरीच्या आरोपांशी झुंज देत आहे. मतदार यादी शुद्धीकरण (SIR)  ही मतचोरी आहे हे सिद्ध करण्यासाठी विरोधी पक्ष कितीही दावा करत असला तरी, निवडणूक आयोग विरोधी पक्षाला पराभूत करण्यासाठी मुद्दाम त्यांची मते कमी करत आहे, अशी भावना सर्वसाधारणपणे जनतेमध्ये नाही. सर्व जण SIR वरील सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयाची वाट पाहत आहेत, परंतु विरोधी पक्ष, विशेषत: काँग्रेस तो निर्णय स्वीकारेल याची शक्यता कमी आहे. कोणत्याही परिस्थितीत, मोदी मंत्रिमंडळातील संभाव्य फेरबदल आणि विस्ताराचीही प्रतीक्षा आहे. नवीन भाजप अध्यक्षांच्या निवडीप्रमाणेच, मंत्रिमंडळातील आवश्यक फेरबदल आणि विस्तारालाही विलंब होत आहे. मोदी सरकारचे समर्थक प्रत्येक निर्णयाला मास्टरस्ट्रोक म्हणत असले तरी, वास्तव तसे नाही.

केंद्रीय मंत्रिमंडळाचा फेरबदल आणि विस्तार केवळ यासाठीच आवश्यक नाही की, सरकारने आपल्या कार्यकाळात त्यात कोणताही बदल केलेला नाही. अनेक मंत्र्यांनी राजीनामा दिला आहे किंवा त्यांना राजीनामा देण्यास भाग पाडले गेले आहे, यासाठीही तो आवश्यक आहे. काही मंत्र्यांकडे शिक्षण मंत्रालयासारख्या महत्त्वाच्या मंत्रालयासह इतर मंत्रालयांचा अतिरिक्त कार्यभार आहे. काही मंत्रालयांचे कामकाजही मंदावले आहे. हे मान्य आहे की, काही मंत्रालये फार महत्त्वाची नाहीत, परंतु शिक्षण मंत्रालयासारखे मंत्रालय केवळ अतिरिक्त कार्यभाराच्या आधारावर चालवणे अजिबात योग्य नाही.

शिक्षण मंत्रालयावर व्यापक जबाबदाºया आहेत. या जबाबदाºयांपैकी एक म्हणजे केंद्रीय विद्यापीठांमधील कुलगुरू आणि प्राध्यापकांची रिक्त पदे वेळेवर भरणे. केंद्रीय विद्यापीठांमधील रिक्त पदे भरण्याचे काम का रखडले आहे, हे समजणे कठीण आहे. विरोधाभास म्हणजे, अशा अनेक संस्था आणि मंडळे आहेत जिथे महत्त्वाची रिक्त पदे भरण्यास होणाºया विलंबाबद्दल प्रश्न उपस्थित केले जातात. कठोर आणि मोठे निर्णय घेणारे सरकार महत्त्वाची रिक्त पदे भरण्यासही विलंब का करते?

१२ वर्षांनंतरही, जी कामे आतापर्यंत पूर्ण व्हायला हवी होती, ती प्रलंबित राहणे योग्य नाही. उदाहरणार्थ, पोलीस आणि प्रशासकीय सुधारणांच्या दिशेने कोणतीही ठोस पावले उचलली गेली नाहीत. या प्रशासकीय सुधारणांच्या अभावाचा एक मोठा परिणाम म्हणजे, भ्रष्टाचार रोखण्याचा मोदी सरकारचा दावा खरा ठरलेला नाही. नोकरशाहीतील भ्रष्टाचार ही एक समस्या बनून राहिली आहे आणि सामान्य जनता त्यामुळे त्रस्त आहे. केंद्रीय नोकरशाहीच्या उच्च स्तरावरील भ्रष्टाचार रोखला गेला याचा अर्थ असा नाही की, नोकरशाहीच्या मध्यम आणि कनिष्ठ स्तरावरील भ्रष्टाचारही नियंत्रणात आला आहे.

केवळ पोलीस आणि प्रशासकीय व्यवस्थेतच सुधारणांची प्रतीक्षा नाही. न्यायिक सुधारणांचीही आतुरतेने वाट पाहिली जात आहे, कारण त्याही रखडल्या आहेत. नि:संशयपणे, याचे एक कारण न्यायपालिकेची वृत्ती आहे, परंतु सरकारने न्यायिक व्यवस्थेत सुधारणा करण्यासाठी नव्याने पुढाकार घेतला पाहिजे. हे खरे आहे की, मोदी सरकारने १२ वर्षांत अनेक महत्त्वपूर्ण गोष्टी साध्य केल्या आहेत आणि भाजपचे राम मंदिर बांधणे व कलम ३७० रद्द करणे हे दोन प्रमुख अजेंडे पूर्ण झाले आहेत. पण तिसरा प्रमुख अजेंडा समान नागरी संहिता, राज्यनिहाय का तयार केला जात आहे? मोदी सरकारला नवी ऊर्जा, नवा उत्साह आणि एका नव्या विचारसरणीची गरज आहे, जे केवळ आधीच प्रलंबित असलेल्या कामांना हाताळूनच साध्य होऊ शकते.

दासबोध : दशक ७ : समास ६ : बद्धमुक्त निरुपण

श्रीदासबोधातील दशक सातवा (विज्ञान दशक)मधील समास सहावा हा बद्धमुक्त निरुपण या नावाने ओळखला जातो. अत्यंत महत्त्वाच्या आणि गाभाभूत समासात समर्थ रामदास स्वामींनी प्रारंभी श्रोत्याची द्विधा मन:स्थिती आणि संभ्रम (ओवी १ ते १५) याकडे लक्ष वेधले आहे. इथे समर्थ ब्रह्मसुखाचा अनुभव आणि संसाराची ओढाताण यावर बोलतात. समासाच्या सुरुवातीला श्रोता समर्थांसमोर अतिशय प्रामाणिकपणे आपली मानसिक अस्वस्थता मांडतो. तो म्हणतो की, आपण जेव्हा अद्वैत ब्रह्माचे निरुपण करता, तेव्हा ते ऐकून मन क्षणभर तदाकार होते, शांत होते आणि परमोच्च सुखाचा अनुभव घेते. पण काही वेळातच ती वृत्ती पुन्हा खाली घसरते आणि पूर्ववत संसारी विषयात व काम-क्रोधादी विकारांत अडकते. याबाबत किटक न्यायाची अवस्था असल्यासारखे त्याला वाटते. इथे श्रोता आपली तुलना एका कीटकाशी करतो, ज्याच्या पायाला दोरा बांधून कोणीतरी सतत खाली-वर ओढावे. अध्यात्माचे श्रवण करताना मन वर (ब्रह्माकडे) जाते आणि निरुपण संपताच पुन्हा खाली (संसारात) कोसळते. या येरझारांमुळे श्रोता हतबल झाला आहे.

या समासात दोन्हीकडे अंतरण्याची भीती श्रोत्याच्या मनात निर्माण होते. श्रोत्याच्या मनात विचार येतो की, जर मी ब्रह्मरूप झालो आहे, तर पुन्हा संसारात कसा आलो? आणि जर मी संसारीच आहे, तर ब्रह्मसुखाची गोडी मला का लागली? या द्विधा मन:स्थितीमुळे ना प्रपंच नीट होतो, ना परमार्थ साधतो. दोन्हीकडून माणूस भरकटतो. म्हणून श्रोता आग्रहाने विचारतो की, आता यावर नक्की काय उपाय करावा? माझी बुद्धी अखंड ब्रह्माकार का राहत नाही?

यावर समर्थ अत्यंत समर्थपणे उत्तर देतात. ‘फक्त शुक आणि वामदेवच मुक्त झाले का?’ वक्ता म्हणजे समर्थ यांचे उत्तर (ओवी १६ ते ३६) देतात. इतर ऋषी-मुनींचे उदाहरणही ते देतात. श्रोत्याच्या या प्रश्नावर वक्ता (समर्थ) अत्यंत मार्मिक प्रतिवाद करतात. श्रोता वेदांचा हवाला देऊन म्हणतो की, ‘वेद असे सांगतात की, केवळ शुकदेव आणि वामदेव हेच मुक्त झाले, बाकी सर्वजण बद्धच राहिले.’ यावर समर्थ संताप व्यक्त करतात आणि विचारतात की, जर या दोघांशिवाय बाकी सगळे बुडाले, तर मग महर्षी व्यास, प्रल्हाद, नारद, राजा जनक, अंबरीष, अर्जुन, वसिष्ठ, विभीषण यांसारखे असंख्य सिद्ध, योगी आणि आत्मज्ञानी पुरुष काय व्यर्थ गेले?

हा ‘पढतमूर्ख’ लोकांचा समज आहे. समर्थ स्पष्ट शब्दांत सांगतात की, जे लोक असा संकुचित अर्थ काढतात की, फक्त मोजकेच लोक मुक्त झाले आणि बाकी सगळे बद्ध राहिले, त्यांना ‘पढतमूर्ख’ म्हणावे. त्यासाठी वेदांचे खरे सामर्थ्य समजून घेतले पाहिजे. वेदांचे महत्त्व आणि महिमा अगाध आहे. वेदांचा किंवा ग्रंथांचा एक जरी श्लोक किंवा शब्द श्रवणाला मिळाला, तरी माणसाचे अनेक पाप-दोष नष्ट होतात आणि तो पावन होतो. वेद किंवा शास्त्रे कधीही कोणाला उद्धाराशिवाय ठेवत नाहीत; लोकांचा उद्धार करणे हेच वेदांचे मूळ सामर्थ्य आहे.

समर्थ सांगतात शुकदेवांच्या मुक्तीचे स्वरूप आणि व्यवहारातले ज्ञान (ओवी ३७ ते ४४) लक्षात घ्यावे. लाकडासारखे निपचित पडणे म्हणजे मुक्ती नव्हे. लोक असा समज करून घेतात की, जो माणूस लाकडासारखा अचेतन होऊन, हालचाल न करता पडून राहतो, तोच ब्रह्मज्ञानी किंवा मुक्त असतो. समर्थ हा गैरसमज पूर्णपणे खोडून काढतात. त्यानंतर शुकदेवांचे कर्तृत्व याबाबत ते भाष्य करतात. समर्थ म्हणतात की, शुकदेव मुक्त होते, पण ते काही जडासारखे अचेतन होऊन पडून राहिले नव्हते. त्यांनी राजा परीक्षिताला अत्यंत सविस्तरपणे श्रीमद्भागवत सांगून अध्यात्माचे अफाट निरुपण केले होते. जर ते अचेतन असते, तर त्यांनी एवढा मोठा सारासारविचार जगाला कसा सांगितला असता?

म्हणूनच खरी मुक्ती कोणती? ते इथे समर्थ विषद करतात. चालणे, बोलणे, लोकव्यवहार करणे आणि जिवंतपणी सर्व कार्ये पार पाडत असतानाही ज्याचे अंत:करण सद्गुरूंच्या बोधाने पूर्णपणे तृप्त आणि स्थिर झाले आहे, त्यालाच खरी सायुज्य मुक्ती लाभली असे म्हणावे.

मुक्तीचे विविध प्रकार (ओवी ४५ ते ५५) आहेत. समर्थ येथे मुक्तीचे चार प्रकार स्पष्ट करतात. जीवन्मुक्त होणे, जे आत्मज्ञानी पुरुष जिवंतपणी जगात वावरत असतानाही प्रपंचाच्या आसक्तीपासून मुक्त असतात. विदेहमुक्त होणे म्हणजे ज्यांनी देहाचा त्याग केल्यानंतर जी मुक्ती अनुभवली (किंवा देहबुद्धी पूर्णपणे संपवली). तसेच नित्यमुक्त होणे म्हणजे जे योगेश्वर कायमचे मुक्तच असतात (ज्यांना बद्धतेचा कधी स्पर्शही झालेला नाही.) आणि तटस्थता/स्तब्धता असणे म्हणजे स्वरूपबोधाने येणारी मनाची स्थिरता.

मी मुक्त झालो हाच मोठा अहंकार आहे. समर्थ सर्वात मोठा सिद्धांत मांडतात की, जोपर्यंत मनात मी बद्ध होतो आणि आता मी मुक्त झालो हा अभिमान (मीपण) टिकून आहे, तोपर्यंत तो माणूस खºया अर्थाने मुक्त झालेला नाही. हा मीपणा किंवा मुक्तपणाचा अहंकार म्हणजे पायात जड शिळा बांधून समुद्रात बुडण्यासारखे आहे. समर्थ सांगतात की, आत्मस्वरूपाला बंधन किंवा मुक्ती नाही. आत्मस्वरूप हे स्वयंप्रकाशित, शुद्ध आणि मायातीत आहे. आत्म्याला ना जन्म आहे, ना बंधन आहे, ना मोक्ष आहे. हे सर्व खेळ त्रिगुणांच्या आणि मायेच्या अधीन आहेत.

या समासात पुढे समर्थ माया, मृगजळ आणि स्वप्नाचे दृष्टांत (ओवी ५६ ते ६५) देतात. समर्थ म्हणतात, बद्ध आणि मुक्त हे केवळ कल्पनेचे खेळ आहेत. ज्याप्रमाणे माणसाला स्वप्नात आपण संकटात सापडलो (बद्ध झालो) असे वाटते किंवा आपण संकटातून सुटलो (मुक्त झालो) असे वाटते, पण जागे झाल्यानंतर कळते की, ते स्वप्न पूर्णपणे मिथ्या (खोटे) होते; त्याचप्रमाणे अज्ञानामुळे संसारात बद्ध वाटणारा जीव आत्मज्ञान झाल्यावर स्वत:ला मुक्त मानतो, पण परमतत्त्वाच्या पातळीवर विचार केला तर बद्धता आणि मुक्ती दोन्हीही केवळ कल्पनेचा भ्रम आहेत.

या समासाचा अंतिम निष्कर्ष काय तर जो साधक देहबुद्धीच्या पलीकडे जाऊन आत्मस्वरूपाशी एकरूप होतो, त्याच्यासाठी बद्ध किंवा मुक्त असा कोणताही भेद उरत नाही. तो कायमचा सर्व संदेहांपासून मुक्त आणि समाधानी होतो. थोडक्यात सांगायचे तर या समासातून समर्थांनी लोकांना अंधश्रद्धा, वेड्यावाकड्या समजुती आणि बाह्य ढोंगांपासून (उदा. लाकडासारखे निपचित पडणे किंवा काही मोजकेच लोक मुक्त होणे यांसारख्या भ्रमांपासून) दूर केले आहे. ‘देहबुद्धी सोडणे, अहंकार गळणे आणि आत्मस्वरूपाची ओळख पटवणे’ हीच खरी मुक्ती आहे, हा अत्यंत मोलाचा संदेश समर्थ या समासातून देतात.

- प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

घुसखोर मतदार

दिल्लीतील विरोधी पक्षाच्या सभेच्या दुसºयाच दिवशी गृहमंत्री अमित शाह यांनी हैदराबादमध्ये ज्या प्रकारे विरोधी पक्षाच्या नेत्यांना आणि विशेषत: राहुल गांधी यांना लक्ष्य केले, त्यावरून हे स्पष्ट होते की, सत्ताधारी पक्ष त्यांच्या प्रचारात्मक दबावाला बळी पडण्याऐवजी त्यांच्या खोट्या कथानकाला प्रत्युत्तर देण्यासाठी कटिबद्ध आहे. एसआयआर (निवडणूक पुनरावलोकन प्रक्रिया) अंतर्गत जारी केलेल्या मतदार यादीच्या मसुद्यातून सुमारे १३ कोटी नावे वगळणे ही केवळ मतचोरी आहे, असा आरोप विरोधी पक्ष करत नाही, तर या प्रकरणात तो वकील आणि न्यायाधीशाची भूमिकाही बजावत आहे.

या १३ कोटी लोकांपैकी ६.३ कोटी लोक कायमस्वरूपी स्थलांतरित झाले आहेत, सुमारे २.८ कोटी लोकांचा मृत्यू झाला आहे, १ कोटींहून अधिक लोकांची नोंदणी दोन किंवा तीन ठिकाणी झाली आहे आणि सुमारे ३ कोटी लोक पडताळणीच्या वेळी त्यांच्या पत्त्यावर आढळले नाहीत, हे ऐकण्यास किंवा समजून घेण्यास विरोधक तयार नाहीत. गृहमंत्री यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, हे ३ कोटी लोक खरे तर घुसखोर आहेत आणि त्यांची नावे मतदार यादीतून वगळलेलीच राहतील. त्यांचा हा दावा खरा वाटतो, कारण त्यांचे शेजारीसुद्धा या ३ कोटी लोकांबद्दल माहिती देऊ शकत नाहीत.

जे लोक इतरत्र स्थायिक झाले आहेत, ज्यांचा मृत्यू झाला आहे किंवा ज्यांची अनेक ठिकाणी नोंदणी झाली आहे आणि शोध घेऊनही ते सापडत नाहीत, अशा लोकांची नावे मतदार यादीत समाविष्ट करावीत, या मागणीवर विरोधी पक्ष इतका अडून का बसला आहे? याचा स्पष्ट अर्थ आहे की, त्या मृत मतदारांच्या नावे काँग्रेस आणि इंडिया आघाडीतील पक्षांना बोगस मतदान करायचे आहे. पण त्याला या वस्तुस्थितीची जाणीव आहे की, अनेक दशकांपासून बांगलादेशी मोठ्या प्रमाणावर देशात घुसखोरी करत आहेत, ज्यामुळे बंगाल, आसाम आणि त्रिपुराच्या काही भागांमधील लोकसंख्याशास्त्रीय रचना बदलत आहे. काँग्रेस, डावे पक्ष आणि तृणमूल काँग्रेस यांना याची पूर्ण जाणीव आहे की, असंख्य बांगलादेशींनी फसवणुकीने सर्व प्रकारची ओळखपत्रे मिळवली आहेत आणि स्वत:ला भारतीय नागरिक म्हणून भासवले आहे, कारण या पक्षांनी संकुचित राजकीय कारणांसाठी त्यांना आश्रय दिला आणि आपली मतपेढी तयार केली.

याच कारणामुळे बंगाल आणि ईशान्य भारताव्यतिरिक्त उत्तर, पश्चिम आणि दक्षिण भारतातील अनेक राज्यांमध्येही बेकायदेशीर बांगलादेशी मतदार बनले आहेत. बिहारमध्ये एसआयआर  अंतर्गत ६५ लाख नावे वगळण्यात आल्यावर विरोधकांनी मतचोरीचा इशारा दिला, परंतु त्यांना अशा ६५ व्यक्तींनाही उघडकीस आणण्यात अपयश आले. वस्तुस्थिती अशी आहे की, कर्नाटक आणि केरळमधील एसआयआर प्रक्रियेचे समर्थन केल्याबद्दल काँग्रेस नेत्यांनी निवडणूक आयोगाचे आधीच आभार मानले आहेत. हे नि:संशयपणे शक्य आहे की, एखाद्या वैध मतदाराचे नाव मतदार यादीतून चुकून वगळले गेले असेल, परंतु याचा अर्थ असा नाही की, त्यांचे नाव पुन्हा समाविष्ट केले जाऊ शकत नाही. शेवटी, जेव्हा ही सुविधा उपलब्ध असेल, तेव्हा विरोधी पक्षांचा मतचोरीचा आरोप अतार्किक आणि दिशाभूल करणारा ठरेल. पण विरोधकांना आपण कोणत्याही परिस्थितीत लोकशाही मार्गाने निवडून येऊ शकत नाही म्हणून अराजक माजवायचे आहे. देशात नेपाळ, बांगलादेशसारखे घुसखोरी करण्याचे प्रकार करायचे आहेत. त्यासाठी परकीय शक्तीचा वापर करून देशाचे अहित करण्याचे प्रकार करायचे आहेत. कोणताही ठोस कार्यक्रम हातात नसल्याने घुसखोरी, अराजकता आणि दंगली घडवून सत्तांतर करणे हे ध्येय ठेवून विरोधक वागत आहेत हे स्पष्ट झाले आहे. पण निवडणुका ईव्हीएमवर घ्या नाहीतर मतपत्रिकांवर तुमच्यामागे मतदारच उभा नसेल तर कसे सत्तांतर होणार?

विरोधकांना संसदेत उपस्थित राहायचे नाही, चर्चा करायची नाही फक्त रस्त्यावर उतरून दंगा करणे, अराजक माजवणे हेच करायचे आहे. कारण संसदेत बोलण्यासाठी ठोस मुद्दे नाहीत. कसलाही कार्यक्रम हातात नाही. सरकार चांगले काम करते आहे तरीही उगाच काहीही बोलायचे असले प्रकार करून विरोधक स्वत:ची आणखी किंमत कमी करून घेत आहेत. मतदार नेहमी ज्यांच्याकडे विकासाचे मुद्दे आहेत, जे काही करू शकतात त्यांनाच मतदान करतात. निकम्म्या लोकांना, घरात बसणाºयांना, घुसखोरांच्या ताकदीवर दहशत माजवणाºयांना, परदेशात जाऊन देशाची निंदा नालस्ती करणाºयांना मतदार बाहेरचा रस्ता दाखवतात हे वारंवार सिद्ध झालेले आहे. २००४ ला ज्यावेळी तत्कालीन उपपंतप्रधान फील गुड म्हणाले तेव्हा मतदारांनी ओळखले की हे यापेक्षा काही करू शकत नाहीत आणि सत्तांतर घडले. पण मोदी सरकारने तर विकसीत भारताचे मोठे स्वप्न दाखवले आहे. नुसते दाखवत नाहीत तर त्यादृष्टीने ते पावले उचलत आहेत. नवनवे विकासाचे प्रकल्प येत आहेत. स्थानिकांना रोजगार मिळवून देण्यासाठी सरकार पुरेसे प्रयत्न करत आहे. जनता हे उघड्या डोळ्याने पाहते आहे. असे असताना कसलाही ठोस कार्यक्रम नसलेल्या विरोधकांच्या पाठीशी मतदार कसे उभे राहतील? तुम्ही काय करणार असे मतदारांनी विचारल्यावर आम्ही काश्मीर भारतापासून तोडू, देशाला पन्नास वर्ष मागे नेऊ, सगळे प्रकल्प बंद करू अशी उत्तरे जर विरोधक देतील तर त्यांना कशी सत्ता मिळेल? त्यामुळे डोके ठिकाणावर ठेवून विरोधकांनी वागले पाहिजे.

दासबोध : दशक ७ : समास पाचवा : द्वैतकल्पनानिरसन

समर्थ रामदासस्वामीकृत श्रीदासबोध ग्रंथातील दशक सातवा (ज्ञानदशक) यातील समास पाचवा हा ‘द्वैतकल्पनानिरसन’ या नावाने ओळखला जातो. ‘ज्ञानदशक’ नावाच्या या सातव्या दशकात समर्थ रामदासस्वामींनी प्रामुख्याने आत्मज्ञान, ब्रह्म आणि माया यांचे स्वरूप, तसेच साधकाच्या मनातील शंकांचे निरुपण केले आहे. त्यानंतर पाचव्या समासात श्रोता आणि वक्ता यांच्यातील संवादातून ‘द्वैत’ (भेदबुद्धी) कसे निर्माण होते आणि त्याचे समूळ निरसन कसे करावे? याचे अतिशय शास्त्रीय व मानसशास्त्रशुद्ध पद्धतीने प्रातिनिधिक विवेचन केले आहे.

इथे श्रोत्यांमध्ये प्रारंभी मूळ शंका आणि द्वैताचा उगम (ओव्या १ ते ७) निर्माण होतो. ब्रह्म आणि मायेचा भास नेमका काय? तर श्रोता प्रश्न विचारतो की, अंत:करणात जर केवळ ‘ब्रह्म’ प्रकाशत आहे आणि डोळ्यांसमोर ‘माया’ (सृष्टी) प्रत्यक्ष दिसत आहे, तर मग या दोन्हीच्या अनुभवामुळे निर्माण होणारे ‘द्वैत’ (मी वेगळा आणि जग वेगळे) कसे संपवायचे? (ओव्या १-२) यावर मनाची भूमिका काय असावी? तर वक्ता उत्तर देतो की, हा सर्व खेळ मनाचा आहे. मनच ‘ब्रह्मसत्य आहे’ असा संकल्प करते आणि त्याच वेळी ‘माया खरी आहे’ असा विकल्प (अध्यास) निर्माण करून द्वैताची बडबड सुरू करते (ओव्या ३-४).

मनाचे आणि तुर्येचे स्वरूप लक्षात घ्यावे लागेल. जी शक्ती ब्रह्म आणि माया या दोन्हींना जाणते, ती ‘तुर्यावस्था’ (सर्वसाक्षिणी) होय. पण विचार केला तर, हे सर्व संकल्प-विकल्प ज्या मनाच्या पोटी निर्माण होतात, ते मनच मुळात मिथ्या (अस्थिर/अविद्यमान) आहे. मग अशा वेळी साक्षी कोण आणि वृत्ती कोणाची? (ओव्या ५-७)

या समासात समर्थ पुढे मायेचा आरोप आणि तिचे निराकरण (ओव्या ८ ते १४) याबाबत सांगतात. ब्रह्मावरील गुणांचा आरोप काय? तर जसे घटाकाश (घटकातील आकाश) आणि मठाकाश (माठातील आकाश) हे जणू वेगवेगळे भासतात, पण मूळ आकाश एकच असते; तसेच मायेच्या (अज्ञानामुळे) खरेपणामुळे परब्रह्मावर साक्षित्व, चैतन्यत्व यांसारखे गुण उगाचच लादले जातात (ओव्या ८-९). त्यासाठी द्वैताचा अंत समजला पाहिजे. जोपर्यंत माया खरी वाटते, तोपर्यंतच ब्रह्मास ‘साक्षी’ म्हणावे लागते. ज्या वेळी ज्ञानाने मायेचा (अविद्येचा) बांध दूर होतो, तेव्हा द्वैत उरतच नाही (ओव्या १०). मग उन्मन अवस्था समजून घेतली पाहिजे. सर्वसाक्षी असणारे मन ज्या वेळी ‘उन्मन’ होते (म्हणजेच विचारशून्य किंवा वृत्तीरहित होते), तेव्हा तुर्येचे ज्ञानही मागे पडते. द्वैताद्वैताचे सर्व अनुसंधान सुटते. वृत्तीरहित जे ज्ञान (आत्मानुभव), तेच मानवाचे पूर्ण समाधान होय (ओव्या ११-१४).

या समासात समर्थ पुढे कल्पनेची विलक्षण शक्ती आणि तिचे प्रकार (ओव्या १५ ते २५) यावर बोलतात. कल्पनेचा महिमा यावर ते भाष्य करतात. सामान्य मानवाला वाटते की माया आणि ब्रह्म वेगवेगळे आहेत, पण ज्ञानी पुरुष जाणतात की ब्रह्म हे सर्व कल्पनेच्या पलीकडचे आहे (ओव्या १५-१६). द्वैत-अद्वैत केवळ कल्पनेचा खेळ आहेत. जोपर्यंत द्वैत असते, तोपर्यंत ब्रह्माचा अनुभव नसतो आणि जिथे ब्रह्माचा अनुभव येतो, तिथे द्वैत टिकत नाही. हे सर्व मनाच्या कल्पनेवर अवलंबून असते (ओव्या १७). कल्पनेचे दोन मार्ग आहेत. अशुद्ध / शबल कल्पना म्हणजे जी माणसाला संसारात अडकवते, संशय निर्माण करते, बद्ध करते आणि अध:पाताचे मूळ ठरते (ओव्या १८-२५). तर शुद्ध कल्पना म्हणजे जिचा वापर ज्ञानाचे साधन म्हणून केला तर तीच कल्पना मायेचे निवारण करते, ब्रह्माची प्रतिष्ठापना करते आणि मोक्ष मिळवून देते (ओव्या १८-२५).

या समासात ज्ञानाचा प्रकाश आणि द्वैताचा नाश (ओव्या २६ ते ४४) यावर समर्थ ऊहापोह करतात. श्रवण-मननाचा प्रभाव काय ते इथे ते सांगतात. कल्पनेचे मूळ नष्ट करण्यासाठी निरंतर श्रवण, मनन आणि निदिध्यासन आवश्यक आहे. जसा सूर्याच्या प्रकाशामुळे अंधार नष्ट होतो, तसा आत्मज्ञानाच्या प्रकाशामुळे मिथ्या कल्पनेचा कोडा व द्वैतानुसंधान आपोआप संपून जाते (ओव्या २७-३०). शुद्ध कल्पनेची खूण म्हणजे ‘मी निर्गुण ब्रह्म आहे’ अशा स्वरूपाचे निरंतर अनुसंधान ठेवणे, हेच शुद्ध कल्पनेचे लक्षण आहे. अद्वैताचा निश्चय करणे हीच खरी शुद्ध कल्पना होय (ओव्या ३१-३९).

या समासाचा निष्कर्ष काय तर शेवटी वक्ता श्रोत्याची शंका फेडताना अत्यंत मोलाचे वचन सांगतो ज्याला द्वैत भासते, ते मन म्हणजे तू नव्हेस! तू या सर्वांच्या पलीकडचे निर्विकार परब्रह्म आहेस. (ओव्या ४०-४४) म्हणूनच या समासाचा सारांश किंवा आध्यात्मिक संदेश काय तर या समासाचा मुख्य संदेश हा आहे की, द्वैत किंवा अद्वैत हा सर्व मनाच्या कल्पनेचा खेळ आहे. जोपर्यंत मनाला अज्ञान व मायेचा भास होतो, तोपर्यंत जग वेगळे आणि मी वेगळा असा भास होतो. परंतु आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडला आणि मन जेव्हा वृत्तीरहित (उन्मन) होते, तेव्हा सर्व द्वैत संपून जाते आणि केवळ अद्वैतानंद उरतो.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

दासबोध : दशक सातवा : समास चौथा : विमलब्रह्म निरुपण

संत समर्थ रामदास स्वामींच्या ‘दासबोध’ ग्रंथातील दशक सातवा (ज्ञानदशक) यातील समास चौथा हा ‘विमलब्रह्मनिरुपण’ नावाने ओळखला जातो. हा अत्यंत सखोल आणि आध्यात्माची अंतिम अनुभूती देणारा समास आहे. या समासात समर्थांनी परब्रह्माचे ‘विमल’ (निर्मळ, अचल, व्यापक आणि सर्वसाक्षी) स्वरूप अतिशय सुंदर दृष्टांतांच्या साहाय्याने स्पष्ट केले आहे.

सुरुवातीला समर्थांनी या समासात ब्रह्माची व्यापकता व निर्मळता (ओवी १ ते ७) सांगितलेली आहे. समर्थ म्हणतात ब्रह्म हे आकाशापेक्षाही (नभाहून) अधिक निर्मळ, पोकळ (अवकाशमय), रूपरहित आणि अमर्याद विशाल आहे. एकवीस स्वर्ग आणि सात पाताळ मिळून एक ब्रह्मगोल होतो, अशा अनंत ब्रह्मांडांच्या वर आणि खाली सर्वत्र ते परब्रह्म भरलेले आहे. त्याच्याशिवाय अणुमात्र जागाही रिकामी नाही. ‘जळी स्थळी काष्ठी पाषाणी’ ही लोकवाणी खरी ठरवून, जसे जलचरांना पाणी अंतर्बाह्य व्यापून असते, तसेच त्या निखळ परब्रह्माने सर्व जीवमात्रांना आणि सृष्टीला व्यापून टाकले आहे. आकाशाच्या बाहेर जसे जाता येत नाही आणि जिथे जावे तिथे आकाशच असते, तसाच या अनंत ब्रह्माचा अंत कोणालाही लागत नाही.

समर्थ पुढे या समासात अतिसमीपता आणि अज्ञानाचा भास (ओवी ८ ते १३) म्हणजे काय ते सांगतात. समर्थ म्हणतात की, हे परब्रह्म आपल्या सर्वांगाला अगदी चिकटून आहे, आपल्या अत्यंत जवळ आहे, तरीही अज्ञानामुळे ते आपल्यापासून जणू ‘लपून’ राहिले आहे. आपण त्याच ब्रह्मात वावरत असतो, पण आपल्याला त्याची जाणीव नसते. याउलट त्या ब्रह्मात भासणारे दृश्य जगताचे कोडे आपल्याला समजते, पण मूळ परब्रह्म समजत नाही. ज्याप्रमाणे आकाशात ढग आले किंवा डोळ्यांवर ताण दिल्यावर चक्रे दिसली तरी आकाशात काही फरक पडत नाही, आकाश जसेच्या तसे निर्मळ राहते; त्याचप्रमाणे हे दृश्य जगन्मिथ्या आहे हे ज्ञानी पुरुष ओळखतात. झोपेत पडलेले स्वप्न जसे जागे झाल्यावर खोटे ठरते, तसाच स्वस्वरूपाचा खरा अनुभव आला की, हे संपूर्ण दृश्य जग मायिक (असत्य) आहे हे समजू लागते.

समर्थ म्हणतात की, ब्रह्माचा अंश व आकाशाचा दृष्टांत (ओवी १४ ते २६) समजून घ्यावा. हे ब्रह्म सर्व ब्रह्मांडांत भरलेले आहे आणि सर्व पदार्थ त्याच्याच आत आहेत. संपूर्ण दृश्य जगत म्हणजे त्या अनंत ब्रह्माचा केवळ एक अत्यंत लहानसा अंश आहे. पंचमहाभूतांत (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायू, आकाश) ते मिश्रित असते, पण तरीही ती सर्वतत्त्वे त्याच्यापासून अलिप्त असतात (जसे चिखलात आकाश दिसते, पण आकाश चिखलाने मलीन होत नाही.) ब्रह्माचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी समर्थ आकाशाचा दृष्टांत देतात. जसे आकाशात शून्यत्व असते, पण परब्रह्म हे शून्य नसून सर्वसाक्षी आणि शाश्वत आहे. माया ही वायूसारखी चंचल आणि क्षणभंगुर आहे, तर ब्रह्म हे आकाशासारखे अचल व शाश्वत आहे.

पुढे या समासात समर्थ ब्रह्माचा सूक्ष्म व विलक्षण गुण (ओवी २७ ते ३८) वर्णन करतात. ते म्हणतात की, पृथ्वी, जल, अग्नि, वायू आणि आकाश या सर्व घटकांपेक्षा परब्रह्म अधिक सूक्ष्म व कोमल (मृदू) आहे. वज्रालाही भेदून जाण्याची ताकद त्याच्यात असते, पण त्याचे मृदुत्व कधीही नष्ट होत नाही. ते कठीणही नाही आणि मृदूही नाही, ते विलक्षण आहे. पृथ्वी किंवा जल नष्ट झाले तरी ब्रह्म कधीही नाश पावत नाही. ते शरीरात भरलेले असूनही बाह्य दृष्टीस पडत नाही. जे जवळ आहे तेच दुरावल्यासारखे वाटते.

यानंतर समर्थ रामदास स्वामी या समासात स्वानुभव, तुर्यावस्था आणि निवृत्ती (ओवी ३९ ते ५२) याबाबत सांगतात. समर्थ म्हणतात की, जे जे नाम आणि रूप दिसते, ती सर्व मायेची भूल (भ्रम) आहे. जसे आकाशात धुराचे डोंगर उठतात आणि नाहीसे होतात, तसेच मायादेवी हा सर्व प्रपंचाचा आभास निर्माण करते. स्वानुभाव म्हणजे हे ब्रह्म चर्मदृष्टीने (डोळ्यांनी) दिसत नाही, ते केवळ ज्ञानदृष्टीने आणि स्वानुभवाने जाणावे लागते. तुर्यावस्था आणि विज्ञान म्हणजे साक्षित्व ही मनाची वृत्ती आहे. जिथे साक्षित्वाची जाणीवही विरून जाते, मनाचा लय होतो, त्याला ‘उन्मनी’ किंवा ‘तुर्यावस्था’ म्हणतात. जेथे अज्ञान आणि ज्ञान दोन्ही उरत नाहीत, तिथे विज्ञानवृत्ती परब्रह्मात एकरूप होते. कल्पनेचा अंत होऊन योगी पुरुष या स्वस्वरूपानुभवाने परब्रह्मात अखंड विश्रांती पावतात.

या समासाचा मुख्य संदेश असा आहे की, हा समास साधकाला बाह्य नाम-रूपांच्या आणि मायेच्या भ्रमातून बाहेर काढून, घटका-घटकांत आणि अंतर्बाह्य भरलेल्या त्या शाश्वत परब्रह्माची ओळख करून देतो. स्वानुभवाशिवाय आणि मनाच्या पलीकडच्या उन्मनी स्थितीशिवाय परब्रह्म गवसत नाही, हा या समासाचा परमोच्च सिद्धांत आहे.

- प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा