यूपीआयला सक्षम करणे काळाची गरज

आर्थिक वर्ष २०२५-२६ मध्ये यूपीआयद्वारे २४,१६२ कोटी व्यवहार होतील, म्हणजेच दररोज सरासरी ६६ कोटींहून अधिक पेमेंट होतील. याच्या सेवा आता इतर ११ देशांमध्ये पोहोचल्या आहेत. भारतात तयार झालेली ही प्रणाली आता दैनंदिन गरज बनली आहे. आता आव्हान हे आहे की, नागरिकांना या सुविधेचा मोफत लाभ मिळत राहील याची खात्री करणे, तसेच ती सुरक्षित आणि विश्वसनीय ठेवण्यासाठी पुरेसा निधी उपलब्ध करून देणे. यूपीआयवरील सेवा शुल्कावरील चर्चेकडे याच दृष्टिकोनातून पाहिले पाहिजे. यासंदर्भात, सर्वप्रथम सर्वसामान्य जनतेच्या चिंता दूर करणे महत्त्वाचे आहे. नवीन प्रणालीनुसार, बँक खात्यांमार्फत केलेले सामान्य यूपीआय पेमेंट ग्राहकांसाठी विनामूल्य असेल. कुटुंब किंवा मित्रांना पैसे पाठवण्यासाठी पाठवणाºयाला किंवा स्वीकारणाºयाला कोणतेही शुल्क आकारले जाणार नाही. विनामूल्य वापरासाठी कोणताही मासिक कोटा नाही. मोठी रक्कम पाठवण्यासाठी किंवा वारंवार पेमेंट करण्यासाठी कोणतेही शुल्क आकारले जाणार नाही. सुरक्षेच्या उद्देशाने व्यवहारांवर मर्यादा घालण्यात आल्या आहेत. २,००० रुपयांची मर्यादा ही काही व्यापाºयांकडून आकारल्या जाणाºया शुल्काशी संबंधित आहे. नागरिकांसाठी असलेल्या विनामूल्य सेवेवर कोणतीही मर्यादा नाही.

त्यासाठी एक साधे उदाहरण आहे. एक व्यक्ती एका मोठ्या व्यापाºयाकडून १०,००० रुपयांचे रेफ्रिजरेटर खरेदी करते. दोघांचीही खाती भारतीय बँकांमध्ये आहेत. ग्राहकाचे अ‍ॅप पेमेंटची सूचना पाठवते. नॅशनल पेमेंट्स कॉपोर्रेशन आॅफ इंडिया ती सूचना बँकांमध्ये पोहोचवते. एक बँक ग्राहकाच्या खात्यातून पैसे वजा करते आणि दुसरी बँक ते व्यापाºयाच्या खात्यात जमा करते. हे अ‍ॅप संपूर्ण बँकिंग प्रणालीद्वारे पेमेंटची सोय करते. डिजिटल पेमेंट स्वीकारण्यासाठी व्यापाºयाला जे सेवा शुल्क द्यावे लागते, त्याला मर्चंट डिस्काउंट रेट म्हणतात. जर तो दुकानदार सूट मिळालेल्या श्रेणीत येत नसेल, तर १५ आॅक्टोबर २०२६ पासून खरेदीवर ०.४ टक्के एमडीआर, म्हणजेच ४० आकारला जाईल. त्या ग्राहकाला रेफ्रिजरेटरची किंमत १०,०००च राहील. दुकानदार तिच्या बिलात एमडीआर जोडू शकत नाही आणि अ‍ॅप कोणतेही छुपे शुल्क आकारू शकत नाही. या श्रेणीत, १,००,०००च्या खरेदीसाठी कमाल एमडीआर ३०० असेल. जर ग्राहकाने त्याच्या नातेवाइकाला १०,००० पाठवले, तर दोघांसाठीही शुल्क शून्य असेल.

म्हणजेच ग्राहकाच्या खरेदीवर, दुकानदाराच्या ४० एमडीआरमध्ये १८ टक्के जीएसटी, म्हणजेच ७.२० जोडला जाईल. एकूण खर्च ४७.२० होईल. पात्र दुकानदार या करासाठी इनपुट टॅक्स के्रडिटचा लाभही घेऊ शकतात. संपूर्ण १०,०००च्या पेमेंटवर अतिरिक्त १८ टक्के कर लागणार नाही. मीराचे यूपीआय व्यवहार शुल्क शून्य राहील. प्रश्न असा आहे की, यूपीआय शुल्क का लादण्यात आले? सुरुवातीला, लोकांना यूपीआय वापरण्यास प्रोत्साहित करणे हे प्राधान्य होते. यासंदर्भात सरकारी पाठिंब्याने मदत झाली. आता हजारो कोटींचे व्यवहार हाताळण्यासाठी, अधिक सक्षम सर्व्हर, सायबर सुरक्षा, फसवणूक प्रतिबंध आणि ग्राहक समर्थनावरील खर्च वाढला आहे. या गरजांसाठी वार्षिक अंदाजे २०,००० कोटी खर्च येतो. याला नियोजित तोटा मानणे चुकीचे ठरेल. रोख हाताळणीचा खर्च कमी झाल्यामुळे होणारी बचत आणि इतर संबंधित उत्पन्न यांचाही गणनेत समावेश केला पाहिजे. तथापि, बँकांचा नफा किंवा सरकारी पाठिंबा हे परिचालन खर्च नाहीसे करत नाहीत.

या चर्चेला राजकीय पैलूही आहे. १२ आॅगस्ट रोजी, वित्तविषयक संसदीय स्थायी समितीने विविध प्रकारच्या व्यवहारांवर आधारित शुल्कातून महसूल निर्मितीला पाठिंबा देणारा एक अहवाल स्वीकारला. उपस्थित असलेल्यांमध्ये काँग्रेसचे पाच खासदार होते. कोणीही आक्षेप घेतला नाही. समितीमध्ये यूपीआयला नियमित उत्पन्न म्हणून पाठिंबा देणे आणि बाहेर त्याला नागरिकांवरील भार म्हणणे हे विरोधाभासी आहे. अमेरिकेच्या दबावाच्या आरोपालाही पुराव्याची गरज आहे. भारतीय रिझर्व्ह बँकेने १७ आॅगस्ट २०२२ रोजी एक दस्तऐवज प्रसिद्ध केला, ज्यात यूपीआयच्या खर्च वसुलीवर चर्चा केली आहे. अमेरिकेच्या व्यापार प्रतिनिधींच्या २०२६च्या अहवालात भारताच्या प्रस्तावित मर्यादेवर आक्षेप घेण्यात आला आहे, जी यूपीआयमधील कोणत्याही एका नॉनबँक पेमेंट अ‍ॅपचा वाटा एकूण व्यवहारांच्या ३० टक्क्यांपेक्षा जास्त नसावा असे मर्यादित करते. यामुळे अ‍ॅपचा बाजारहिस्सा मर्यादित होतो, ग्राहकांच्या पेमेंटवर नाही. हा अहवाल यूपीआयद्वारे क्रेडिटआधारित पेमेंटवरील निर्बंधांनाही विरोध करतो. त्यात भारताने ०.४ टक्के शुल्क आकारण्याच्या कोणत्याही वचनबद्धतेचा उल्लेख नाही.

अमेरिकेचा आक्षेप हे सिद्ध करत नाही की, भारताचा निर्णय स्वत:च्या दबावामुळे घेतला गेला होता. त्याच अहवालानुसार, २०२५च्या अखेरीस, दोन अमेरिकी मालकीचे अ‍ॅप्स ८० टक्क्यांहून अधिक यूपीआय व्यवहार हाताळत होते. शून्य एमडीआरच्या काळात त्यांनी हे वर्चस्व मिळवले होते. एखाद्या अ‍ॅपला सर्वाधिक पेमेंट मिळते, याचा अर्थ असा नाही की, त्याला शुल्काचा सर्वात मोठा वाटा मिळतो. सुरुवातीच्या उद्योग अंदाजानुसार, एमडीआरपैकी अंदाजे ६० टक्के बँकांना, २५ टक्के अ‍ॅप कंपन्यांना आणि १५ टक्के मर्चंट पेमेंट प्रोव्हायडर्सना मिळतील.

आधी पाहिलेल्या ग्राहकाच्या उदाहरणाप्रमाणेच, रेफ्रिजरेटर खरेदीच्या रुपये ४०च्या शुल्कापैकी, बँकांना २४, अ‍ॅप कंपन्यांना १० आणि इतर संबंधित कंपन्यांना ६ मिळतील. येथे ग्राहक आणि दुकानदार या दोघांच्याही बँका भारतीय आहेत आणि त्यांचा वाटा सर्वात मोठा असेल. त्या पेमेंट व्हेरिफिकेशन, खाते हस्तांतरण आणि तक्रार निवारण हाताळतात. हे वाटे अंदाजित आहेत, परंतु ते या दाव्याला दुजोरा देत नाहीत की, अमेरिकन अ‍ॅप्सना शुल्काचा बहुतांश वाटा मिळतो. यूपीआयचे संचालन भारतीय नियामक देखरेखीखाली एनपीसीआयद्वारेही केले जाते.

दुकानदारांना यूपीआयच्या यशाबद्दल विश्वास आहे. जे असुरक्षित आहेत, त्यांची सोय सुनिश्चित करणे महत्त्वाचे आहे. सवलती आणि अनुदानित दरांसोबतच, एकूण एमडीआर संकलनाच्या पाच टक्के रकमेचा लहान दुकानदारांसाठी असलेला निधीही उपयुक्त ठरेल. शुल्काचे वाटप स्पष्ट असावे आणि नियतकालिक आढाव्यांमध्ये व्यावहारिक अडचणींवर लक्ष दिले जावे. नागरिकांना मोफत पेमेंटसाठी पुरेशी संसाधने मिळावीत, लहान दुकानदारांना संरक्षण मिळावे आणि संपूर्ण प्रणाली सुरक्षित असावी. यामुळे यूपीआयवरील लोकांचा विश्वास सतत वाढत राहील हे सुनिश्चित होईल.

दशक तिसरा : समास चौथा : स्वगुणपरीक्षा

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील तिसºया दशकातील चौथ्या समासात स्वगुणपरीक्षेचे महत्त्व सांगितले आहे. हा समास जणू लोकसंख्या नियंत्रण, कुटुंब नियोजन या सुधारणेला प्रेरणा देणाराच आहे. लेकुरे उदंड झाली असे म्हणत पुष्कळ मुले झाली, पण घरात साठवून ठेवलेला पैसा संपला. खायला धड मिळेना, मुलांवर भीक मागण्याची पाळी आली. काही कडेवर बसणारी तान्ही, काही रांगणारी, अशी लहान मुले घरात खेळू लागली. मुलामुलींची घरभर नुसती गर्दी होऊन गेली. दिवसेंदिवस खर्च वाढत चालला. पैशांची आवक बंद पडली. मुली लग्नाच्या झाल्या. पण त्यांच्या लग्नासाठी जवळ पैसा उरला नाही. आईबाप पैसा बाळगून होते. त्यांच्यापाशी खूप द्रव्य होते. त्यामुळे त्याला लोकात मान होता, प्रतिष्ठा होती. लोकात वागताना पूर्वीच्या श्रीमंतीचा भ्रम त्याने अजून ठेवला होता. परंतु घरामध्ये पहिली सुबत्ता राहिली नव्हती. घरात दिवसेंदिवस दारिद्र्य येत चालले. अशा रीतीने घरप्रपंच वाढला, खाणारी माणसे वाढली. त्यामुळे त्याला दु:ख आणि काळजी वाटू लागली. मुली उपवर झाल्या, मुलांना मुली सांगून येऊ लागल्या. आता मुलामुलींची लग्ने केली पाहिजेत अशी परिस्थिती आली. जर मुले तशीच लग्नावाचून राहिली तर पुन्हा लोक नावे ठेवणार. लोक म्हणतील की, हे जन्मदरिद्री होते. मग यांनी इतक्या मुलांना जन्म तरी का दिला?

अशी लोकात आपली इज्जत जाईल, आपल्या वडिलांचे नाव जाईल. मग मोठी समस्या पुढे उभी राहते ती ही की, लग्नापुरते कर्ज देणारा कोण भेटेल? मागे ज्याच्याकडून कर्ज घेतले होते ते फेडले नव्हते. असे दु:खाचे आभाळ कोसळले. आपण अन्न खातो खरे, पण तेच आपल्याला खाते, म्हणजे खाल्लेले अन्न अंगी लागेनासे झाले. त्याचे मन रात्रंदिवस चिंतेने ग्रासले. लोकांत त्याची पत उरली नाही. घरातील चीजवस्तू गहाण पडली. तो म्हणू लागला देवा, आता दिवाळे काढण्याची वेळ आली.

मग काही चीजवस्तू मोडली, घरातील जनावरे विकली आणि व्याज देऊन काही रोकड पैसा उभा केला. अशा रीतीने कर्ज काढून लोकांत खोटा मोठेपणा मिरविला. त्याने वडिलांचे नाव राखले असे सर्व जण म्हणाले. पण कर्जाचा भार फार झाल्याने तो दोन वर्षे परदेशी गेला आणि कष्ट करून पैसा घेऊन आला. याप्रमाणे त्याला अतिशय कर्ज झाले. पैसा देणा‍ºयांनी त्याच्या भोवती गराडा घातला. तेव्हा त्याने परदेशी जाण्याचा निश्चय केला. दोन वर्षे तो परदेशात राहिला, त्याने हीन लोकांची नोकरी पत्करली, शरीराने अतिशय हाल काढले. परदेशात त्याने काही पैसा मिळविला, मग घराच्या माणसांकडे जीव ओढ घेऊ लागला. त्याने मालकाची परवानगी काढली आणि घराकडे जाण्यास निघाला.

घरी बायकोमुले त्याची आतुरतेने वाट बघतच होती. तो आल्याने त्यांना आनंद झाला. तो घरी आला तेव्हा घरातील माणसे अतियातना भोगीत असलेली व आतुरतेने वाट पाहात असलेली त्याला दिसली. ती म्हणत होती, देवा, कोणत्या कारणाने त्यांना परत येण्यास इतके दिवस लागले? आता आम्ही काय खावे, उपाशी तरी किती दिवस राहावे! देवा, अशा दरिद्री माणसाच्या संगतीस आम्हाला का ठेवलेस?

अशा रीतीने घरातील माणसे वाट पाहात असता तो एकाएकी त्यांना दिसला. बाबा, तुम्ही थकलात असे म्हणत मुले त्याच्याकडे धावत गेली. त्याला बघून बायकोलाही आनंद झाला. आपली दैना आता संपली असे ती म्हणाली. तेव्हा आपले पैशांचे गाठोडे त्याने तिच्या हाती दिले. घरातील सगळ्यांनाच आनंद झाला. हा आनंद चार दिवसच टिकला. पुढे लगेच कुरबुर सुरू झाली. घरातील माणसे म्हणू लागली की, हा आणलेला पैसा खर्च झाल्यावर आमचे हाल पुन्हा सुरू होतील. म्हणून त्याने जे द्रव्य आणले आहे ते इथेच ठेवावे आणि पुन्हा परदेशास जावे. आम्ही हे खाऊन संपविण्याच्या आत नवीन द्रव्य मिळवून घरी परत यावे.

त्याला धड विश्रांतीसुद्धा मिळाली नाही, लवकरच पुन्हा परदेशी जाण्यास निघावे लागले. प्रपंचातील सारी नाती केवळ सुखापुरती असतात. बायको आपल्यावर अत्यंत प्रेम करते हे खरे; पण तीही आपल्या स्वत:च्या सुखाकडे लक्ष देऊन असते. परदेशात त्याला फार दगदग झाली म्हणून विश्रांती घेण्यासाठी तो घरी आला. पण जरा थोडी विश्रांती घेतो न घेतो तोच पुन्हा जाण्याची पाळी आली. गाठोडे बांधले, सगळ्या मुलाबाळांना एकदा प्रेमाने पाहिले आणि तो मार्गाला लागला. आपल्या प्रारब्धात कुटुंबाशी एवढाच ऋणानुबंध आहे असा मनात विचार आला. त्याचा गळा दाटून आला. गहिवर आवरेना, बापलेकरांची ताटातूट होणार म्हणून त्याला फार दु:ख झाले. जर ऋणानुबंध असेल तर पुन्हा आपली भेट होईल. नाही तर हीच आपली शेवटची भेट समजावी असे बोलून तो घोड्यावर बसला.

कामवासनेच्या बळाने आपण चांगले वागलो नाही हे पटले. प्रपंचात सगळा स्वार्थाचा बाजार आहे हे लक्षात आले. माझे हितकर्ते मित्र मला लबाड वाटू लागले. म्हणून जी प्रापंचिक माणसे आईबापाशी भक्तिभावाने वागतात ती धन्य होत. आपल्या जिवलगांच्या बाबतीत ती आपले मन कठोर करीत नाहीत. या गोष्टी मी पूर्वी ऐकल्या होत्या. पण तारुण्याच्या मस्तीमध्ये त्या कळल्या नाहीत. ज्यांना मी आपले मित्र मानले ते लबाड होते. माझ्यापाशी असणा‍ºया पैशांच्या निमित्ताने ते माझ्याभोवती गोळा झालेले होते. आता काय वाटेल ते करावे परंतु द्रव्य मिळवून नेले पाहिजे. आपण मोकळे (द्रव्य न मेळविता) गेलो तरी तेथे सहजच दु:ख होणार. अशा प्रकारचे विचार त्याच्या मनात येऊ लागले. त्याचा जीव कष्टी झाला आणि तो चिंतेच्या महापुरात बुडून गेला. या विचारांच्या प्रभावाने आपला जन्म प्रपंचापायी फुकट गेला असे त्याला क्षणभर वाटले. पण लगेच ममत्वाचा जोर होऊन मुलेबाळे आठवली आणि तो मोठ्याने गळा काढून रडू लागला. पण तेथे अरण्यात कोण विचारणार! अशा रीतीने त्याच्या मनात त्याला पश्चात्ताप झाला. मुलींची व मुलांची त्याला आठवण झाली आणि अगदी मनापासून वाईट वाटले. आपलीं मुलेबाळे आपल्याला अंतरली असे तो म्हणाला. जे जे दु:ख त्याने पूर्वी भोगले होते त्याचे स्मरण त्याला होऊ लागले. मग मोठा लांब गळा काढून त्याने रडण्यास आरंभ केला. अरण्यात कोणी रडू लागला तर तेथे त्याचे सांत्वन करणारा कोणी भेटत नाही.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

शिक्षकांची पात्रता सुनिश्चित केली पाहिजे

आर्थिक सहकार्य आणि विकास संघटनेचा (OECD) आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी मूल्यांकन कार्यक्रम (PISA) सध्या जगभरात चर्चेत आहे. या गटात समाविष्ट असलेल्या देशांव्यतिरिक्त, शिक्षण सुधारणेत स्वारस्य असलेल्या देशांमध्येही यावर चर्चा होत आहे. हा अहवाल २०२५ या शैक्षणिक वर्षात ९१ देश आणि अर्थव्यवस्थांमधील १५ वर्षे वयोगटातील ७,६०,००० मुलांच्या कामगिरीचा अभ्यास आणि विश्लेषण सादर करतो. यात गणित, विज्ञान आणि इतर विषयांमधील वाचन क्षमतेवर लक्ष केंद्रित केले जाते. PISA प्रक्रिया २००० साली सुरू झाली.

भारताने यात केवळ २००९ साली सहभाग घेतला आणि तो अभ्यास तामिळनाडू आणि हिमाचल प्रदेशातील मुलांवर केंद्रित होता. भारताची शैक्षणिक पातळी अनुक्रमे ७३ व्या आणि ७४ व्या क्रमांकावर होती. यामुळे देशाची बदनामी झाली आणि तत्कालीन सरकारने सहभाग स्थगित केला. जरी भारताने २०२५ च्या कार्यक्रमात भाग घेतला नसला तरी, त्याच्या परिणामांचा अभ्यास करणे अत्यंत फायदेशीर ठरू शकते, कारण इतिहासाच्या या टप्प्यावर ज्या गतीने शैक्षणिक बदल होत आहेत, ती गती अकल्पनीय आहे. अशा परिस्थितीत, केवळ संपूर्ण प्रणाली आणि तिच्या कार्यसंस्कृतीमध्ये जलद सुधारणा केल्यानेच ही गती कायम ठेवण्यास मदत होऊ शकते.

जर आपण सध्याची परिस्थिती आणि अध्यापनशास्त्रीय बदलांच्या प्रकाशात या २०२५ च्या अहवालाचे परीक्षण केले, तर हे स्पष्ट होते की PISA अहवालातील निष्कर्ष अनपेक्षित नाहीत. या अहवालानुसार, गेल्या दहा वर्षांत वाचनातील आवड किंवा वाचन कौशल्यांमध्ये सरासरी २८ अंकांची घट झाली आहे. भारतातील प्रत्येक दक्ष आणि सतर्क शिक्षक जे अनुभवत आहेत, त्याच्याशी हे मिळतेजुळते आहे. तथापि, ही घट केवळ ओईसीडी  देशांमध्येच दिसून आली. बाकीचे देश स्थिर राहिले.

त्या देशांमध्ये मोबाइल फोन, इंटरनेट आणि एआय  यांचा प्रसार मर्यादित असू शकतो. अहवालात असेही नमूद करण्यात आले आहे की, संसाधनांची कमतरता आणि सक्षम व प्रशिक्षित शिक्षकांचा अभाव ही एक जागतिक समस्या आहे, जी काही देशांमध्ये अधिकच गंभीर आहे. मुलांच्या आवडीनिवडीही झपाट्याने बदलत आहेत आणि त्यांच्या तणावाची पातळी वाढत आहे. अशा वेळी, त्यांना केवळ प्रशिक्षित आणि संवेदनशील शिक्षकांचीच नव्हे, तर योग्य विद्यार्थी-शिक्षक गुणोत्तर असलेल्या समुपदेशकांचीही गरज आहे, जे त्यांना विचार करण्यास आणि समजून घेण्यास मार्गदर्शन करण्यासाठी, तसेच त्यांच्यात संवेदनशीलतेची भावना विकसित करण्यासाठी अधिक वेळ देऊ शकतील.

पिसा  अहवालाने वैज्ञानिक तथ्ये आणि पुराव्यांचे चिकित्सकपणे विश्लेषण करण्याच्या क्षमतेचे मूल्यांकन करण्याचाही प्रयत्न केला. तसेच, उपलब्ध असलेल्या प्रचंड माहितीमधून योग्य-अयोग्य ओळखण्याच्या कौशल्याची स्थितीही तपासली. हे विसरता कामा नये की, येणाºया पिढीला हवामान बदल आणि पर्यावरणीय समस्यांवर उपाय शोधावे लागतील. ही मानसिकता भारतातील अभ्यासक्रम रचना तज्ज्ञांनीही स्वीकारली पाहिजे. आजही भारतात अशा संस्था उदयास येत आहेत, ज्या अनेक दशकांपूर्वीच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी तयार केलेला अभ्यासक्रम शिकवतात. PISA अहवालातील निष्कर्ष पाहता, त्यांच्या परिस्थितीबद्दल आणि उणिवांबद्दल चिंता वाटणे स्वाभाविक आहे.

टाटा इन्स्टिट्यूट आॅफ सोशल सायन्सेसच्या एका सर्वेक्षणानुसार, शिक्षकांच्या कमतरतेमुळे देशातील ४८ टक्के सरकारी शाळांमध्ये एकच शिक्षक एकाच वेळी अनेक वर्गांना शिकवतो. ही कमतरता असूनही, ग्रामीण भागातील ५४ टक्के आणि शहरी भागातील ४७ टक्के शिक्षक, निवडणुका आणि जनगणना यांसारख्या प्रशासकीय कामांमध्ये वर्गांना गुंतवणे मुलांसाठी हानिकारक मानतात. अशा परिस्थितीमुळे शाळेच्या कार्यसंस्कृतीत निराशा, वैफल्य आणि अनादर निर्माण होतो. सक्षम, समर्पित आणि संवेदनशील शिक्षक मिळणे हा मुलांचा मूलभूत हक्क आहे, असे शिक्षण हक्क कायदा सांगत नाही का?

केंद्र सरकारने १९८६/९२ च्या शिक्षण धोरणाच्या अंमलबजावणीदरम्यान ‘आॅपरेशन ब्लॅकबोर्ड’ नावाचा एक प्रकल्प सुरू केला होता. प्रत्येक एक-खोली, एक-शिक्षक शाळेचे दोन-खोली, दोन-शिक्षक शाळेत वेगाने रूपांतर करणे हे उद्दिष्ट होते. याचा संपूर्ण खर्च केंद्र सरकारने उचलला. ही दोन्ही उद्दिष्टे साध्य झाली. तथापि, व्यवस्थेतील शिथिलतेचा परिणाम असा आहे की, आजही भारतात एक लाखाहून अधिक एक-शिक्षक शाळा आहेत. परिणामी, लोक खासगी शाळांकडे वळत आहेत आणि खासगी शाळांमधील मनमानी वाढत आहे. सरकारी शाळांची विश्वासार्हता कमी झाली आहे आणि केवळ तीच मुले तिथे शिकत आहेत ज्यांच्याकडे दुसरा पर्याय नाही. गेल्या दशकात जवळपास एक लाख सरकारी शाळा बंद झाल्या आहेत.

PISA अहवालातील प्रवृत्तींपासून भारतही अलिप्त नाही. त्यामुळे, आपल्या धोरणकर्त्यांनीही याचा विचार केला पाहिजे. यातून निघणारा सामान्य विवेक असे सुचवतो की, पात्र शिक्षकांची गरज नेहमीच महत्त्वाची राहिली आहे. आता, शिक्षकांची जबाबदारी मुलांच्या मानसिक आणि भावनिक आरोग्याच्या गरजांकडेही वळवली पाहिजे. हे साध्य करण्यासाठी शिक्षक प्रशिक्षण संस्थांमध्ये तत्काळ मूलगामी बदल सुरू करावे लागतील. शिक्षणातील सुधारणा आणि सुनियोजनावर नेहमी चर्चा होते, पण त्याबाबत ठोस निर्णय घेतले जात नाहीत. शिक्षण क्षेत्र हे प्रयोग करण्याचे क्षेत्र नाही तर देशाच्या विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाची ती बाब आहे. त्यामुळे चांगल्या शिक्षकांची निर्मिती करणे ही एक फार मोठी जबाबदारी सरकारने स्वीकारली पाहिजे.

दशक तिसरा : समास दुसरा : स्वगुणपरीक्षा अ/१

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधात स्वगुण परीक्षानाम तिसºया दशकात प्रथम तान्हेपणाचे वर्णन केले आहे. ही सर्व दृश्यरूप सृष्टी दु:खाचे मूळ आहे. अर्थात, माणूस जगात जन्मास आला की तो दृश्य विश्वाचा भाग होतो. मग दु:खाचे निखारे त्याच्या देहाला चटके देतात. मागच्या समासात गर्भवासातील यातनांचे वर्णन सांगितले. जन्म झाल्यानंतर गर्भवासातील यातना मूल विसरते. पुढे दिवसेंदिवस ते वाढू लागते. तान्हेपणी त्वचा अगदी नाजूक असते. जरा काही दु:ख झाले की, ते मूल व्याकूळ होते. पण आपल्याला होणारे सुखदु:ख त्याला शब्दांनी सांगता येत नाही. देहाला काही दु:ख झाले किंवा भूक लागली म्हणजे ते मूल मोठ्याने रडते. परंतु त्याला अंतरी काय दु:ख होत आहे हे काही आईला कळत नाही. आई त्याला जवळ घेते, कुरवाळते. पण हा बाहेरून उपाय होतो. त्याच्या अंतर्यामी काय दु:ख आहे हे काही आईला बरोबर कळत नाही. ते मूल पुन्हा पुन्हा हुंदके देते व रडते. आई त्याला कडेवर घेऊन रडे थांबविण्याचा प्रयत्न करते. पण त्याची पीडा, व्यथा न कळल्याने मूल बिचारे तळमळतच राहते.

अनेक रोगांचा जोर होऊन त्यांच्या दु:खाने त्या पोराचा जीव खालीवर होतो. ते पोर रडते, पडते किंवा कधी विस्तवाने पोळते. आपल्या शरीराचे रक्षण करता येत नाही म्हणून नाना प्रकारचे अपाय त्या मुलाला सोसावे लागतात. खोड्या करताना अपाय होऊन हात, पाय किंवा एखादा अवयव गमविण्याचा प्रसंग येतो.

कालांतराने मूल आईला ओळखू लागते व तिच्याशिवाय त्याला क्षणभर करमत नाही. पण पूर्वपुण्य समोर उभे राहिले आणि असले अपाय चुकले. मग मूल हळूहळू आईला अधिकाधिक ओळखू लागते. क्षणभरसुद्धा आई दिसेनाशी झाली तर मूल दु:खाने रडते व ओरडते. त्या वयामध्ये आईशिवाय दुसरे काहीच त्याला महत्त्वाचे वाटत नाही, आवडत नाही. ते मोठ्या आशेने आईची वाट पाहते, केव्हाही आईपासून दूर राहात नाही. आणि एकदा आईची आठवण झाली की, मग क्षणभरही तिचा वियोग त्याला सहन होत नाही. ब्रह्मादिक देव जरी आले किंवा प्रत्यक्ष लक्ष्मीने प्रेमाने बोलविले तरी आईवाचून दुसरे कोणी त्याची समजूत घालू शकत नाही. आई कुरूप असो, हीन लक्षणी असो अथवा सर्वांपेक्षा दुर्दैवी असो, त्या मुलाला जगात तिच्यासारखे दुसरे कोणी नसते. आई नसेल तर ते पोर केविलवाणे होते व दीन दिसते. आईने रागावून त्याला दूर सारले तरी मोठ्याने रडून ते तिलाच मिठी मारते. आईपाशीच त्या मुलाचे सर्व सुख केंद्रित असते. आईपासून दूर झाले की ते तळमळू लागते. अशा रीतीने त्या काळात आईवर अत्यंत प्रेम जडलेले असते.

यानंतर समर्थ या समासात मातेच्या वियोगाचे दु:ख होते त्याचे वर्णन करतात. ते म्हणतात, अशा अवस्थेत आई मरण पावली. ते मूल पोरके झाले. ‘आई, आई’ असे म्हणत दु:खाने ते झुरणीस लागते. ते आईला शोधते, पण ती काही दिसत नाही. दीनवाणे होऊन ते लोकांकडे बघते. आई येऊन आपल्याला भेटेल अशी आशा त्याच्या मनाला वाटते. आपली आई समजून एखाद्या बाईच्या तोंडाकडे ते पाहते. पण ती आपली आई नाही हे त्याला उमगते. मग ते हिरमुसले होऊन दीन बनते. आईच्या वियोगाने त्याला कष्ट होतात. त्याचे मन दु:खीकष्टी राहते. त्यामुळे त्याचा देहही अतिशय रोडावतो.

पण सुदैवाने आई जगली. मग ते मूल आणखी वाढले की, त्याचे सगळे लक्ष खेळण्याकडे लागते. त्यात अपघात होतात त्यांचे वर्णन समर्थ या समासात पुढे करतात. ते म्हणतात, समजा आई जिवंत राहिली आणि दोघांची भेट झाली. मग दिवसेंदिवस त्या पोराचे बालपणही संपत जाते. बालपण मागे पडले की, दिवसेंदिवस पोर शहाणे होत जाते. मग आईवर जे प्रेम जडलेले असते तितके ते राहात नाही. मग पोराला खेळण्याचा नाद किंवा छंद लागतो. मुलांचा मेळा जमवून खेळ खेळण्यात तो रमतो. त्यामध्ये डाव जिंकला तर आनंद व हरला तर दु:ख असे सुखदु:ख होऊ लागते. आईबाप मनापासून त्याला शिकवतात, पण त्याला ते आवडत नाही. त्याचे त्याला अतिशय वाईट वाटते. पोरांच्या बरोबर खेळायची लागलेली चटक काही केल्या सुटत नाही.

अशा वेळी मुलांमध्ये खेळत असता त्याला आईबापाची मुळीच आठवण होत नाही. परंतु त्या खेळण्यात अचानक दु:ख ओढवते. कुठे दातच पडतात, डोळाच फुटतो, पायच मोडतो व लंगडा होतो. मग मात्र मस्ती जिरते आणि शरीराला व्यंग झाल्याने कुरूपता येते. ताप, देवी, गोवर असले आजार होतात. त्यांतून मोठ्या कष्टाने तो वाचला तर त्याला चोप देऊन देऊन आईबाप शहाणा करतात. पुढे त्या पोराला देवी निघतात, किंवा गोवर येते किंवा डोकेदुखी जडते, किंवा सारखा ताप येतो, किंवा पोटशूळ उठून वायगोळा उठतो. या आजारांचे कारण काय याबद्दल लोक तर्क करू लागतात. कोणी म्हणतो, त्याला भुताने झपाटले आहे; कोणी म्हणतो, पाण्यातील मायराणीने धरले आहे. कोणी म्हणतो, मुज्या, झोटिंग किंवा म्हसोबाची करणी बाधली आहे; कोणी म्हणतो, वेताळ खंकाळ लागला; कोणी म्हणतो, ब्रह्मसमंध संचारला; कोणी म्हणतो, मंतरलेली वस्तू ओलांडली काय, काही कळत नाही.

कोणी म्हणतो, वीरदेव; कोणी म्हणतो, खंडेराव; तर कोणी म्हणतो, हे सगळे खोेटे, त्याला खरा ब्रह्मसमंध लागला आहे. कोणी म्हणतो की मंत्र वापरून त्याच्या अंगात एखादी देवता सोडली आहे; तर कोणी म्हणतो त्याच्या देहाला हे नाना प्रकारचे रोग जडले आहेत. त्यासाठी चांगले वैद्य व मांत्रिक बोलावून औषधपाणी चालू होते. कोणी म्हणतो, हा काही जगत नाही; कोणी म्हणतो, हा काही मरत नाही, कारण पूर्वीचे पाप असल्यामुळे यातनांच्या रूपाने तो भोग भोगीत आहे. माणूस गर्भवासाचे दु:ख जरी विसरला तरी जीवनामध्ये त्रिविधतापांनी पोळला जातोच. एकंदर या संसाराच्या दु:खांनी माणसाला फार यातना सोसाव्या लागतात. या इतक्या सगळ्या भानगडीतून, अडचणीतून माणूस वाचलाच तर विद्या येण्यासाठी त्याचे आईबाप त्याला मार मारून शहाणा करतात. लोकात आपले नाव राखील असा तो चांगला बनतो.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

संस्कृतीचे खरे स्वरुप समोर आले पाहिजे

बºयाच काळानंतर, गेल्या काही दशकांमध्ये, हिंदू लोक त्यांचे सण कोणत्याही अडथळ्याशिवाय, आनंदाने आणि उत्साहाने साजरे करत आहेत, परंतु हे नाकारता येणार नाही की काही लोकांसाठी हे सण गोंधळ आणि आवाजाचे निमित्त बनले आहेत. काही सणांच्या वेळी अशी दृश्ये सर्रास पाहायला मिळतात: तासन् तास रस्ते अडवणाºया मिरवणुका, मोठा आवाज असलेले संगीत, अश्लील गाणी आणि नृत्य तसेच नागरिकांशी गैरवर्तन, यामुळे केवळ कायदा आणि सुव्यवस्थेचा प्रश्नच निर्माण होत नाही, तर या सणांचे पावित्र्यही भंग पावते. या कार्यक्रमांमध्ये कलात्मकतेचाही अभाव असतो. समाजाच्या मोठ्या वर्गातील हिंदू जीवन एका उच्च संस्कृतीच्या उदयाची वाट पाहत आहे. पुण्यातील विद्यानंद बापट आणि डीजे या प्रकरणावरून टीकाटिपण्णी, राजकारण आणि सोशल मीडियावरून मीम्स बनवण्यापेक्षा आपण विचार केला पाहिजे की, आपली परंपरा आणि संस्कृतीचे खरे स्वरूप जगासमोर आले पाहिजे.

यासंदर्भात, ही नवी उच्च संस्कृती सार्वजनिक सणांमध्येही प्रतिबिंबित होणे आवश्यक आहे. उच्च संस्कृती म्हणजे केवळ वस्तुसंग्रहालये, सभागृहे किंवा समाजाच्या एका लहान वर्गापुरती मर्यादित असलेली संस्कृती नव्हे. उच्च संस्कृती म्हणजे अशी संस्कृती, जिची अभिव्यक्ती पौराणिक कथा, सभ्यतेची प्रतीके आणि तात्त्विक सार सौंदर्यदृष्ट्या संयमित पद्धतीने प्रकट करते. एक अशी संस्कृती जी अर्थपूर्ण आणि सुसंस्कृत आहे, जी अभिरुचीला परिष्कृत करते, भावनांना उन्नत करते, ध्यान आणि संवेदनशीलता जोपासते, आणि समाजाला स्वत:बद्दल एक सन्माननीय दृष्टिकोन देते. असे नाही की लोकप्रिय संस्कृती मुळातच अश्लील असते आणि केवळ उच्चभ्रू संस्कृतीच श्रेष्ठ असते. उत्तर हरियाणाच्या रागिणीपासून ते पूर्व उत्तर प्रदेशातील कजरी किंवा चैती गायनापर्यंत किंवा मिथिलातील कोहबर आणि बुंदेली फागपर्यंत, हे सर्व भावपूर्ण आणि प्रतिष्ठित कला प्रकार आहेत.

हीच गोष्ट ब्रजच्या चरकुला नृत्य परंपरा, हरियाणाचा घुमर आणि मिथिलाच्या झिझिया नृत्य परंपरांबद्दलही म्हणता येईल. तथापि, हे खरे आहे की, अनेक लोकनृत्य आणि संगीत एकतर लुप्त होत आहेत किंवा त्यांमधील वाढत्या अश्लीलतेमुळे त्यांचे मूळ स्वरूप नष्ट होत आहे. ही परिस्थिती दु:खद आहे, कारण उच्च संस्कृती केवळ इंद्रियांना उत्तेजित करत नाही, तर त्यांना शिस्त लावते आणि उन्नत करते. हिंदू संस्कृतीच्या संदर्भात हे अधिकच महत्त्वाचे आहे, कारण हिंदू सौंदर्यदृष्टी केवळ वस्तूंना सुंदर बनवण्यापुरती मर्यादित राहिलेली नाही.

हिंदू विचारात ‘रस’ ही संकल्पना आहे, जी सामान्य भावनांना कलात्मक अनुभवांमध्ये रूपांतरित करते. भारतीय कलेच्या या वैशिष्ट्यावर जोर देताना, संस्कृती आणि कलेचे प्रणेते आनंद केंटिश कुमारस्वामी यांनी लिहिले आहे की, भारतीय कलेचा उद्देश केवळ मूर्त वस्तूंचे अनुकरण करणे नाही, तर त्याद्वारे उच्च आदर्श आणि गहन सत्ये व्यक्त करणे आहे. त्यांच्या मते, दृश्य सौंदर्य हे कलाकारासाठी शाश्वत गोष्टी व्यक्त करण्याचे एक शिस्तबद्ध माध्यम आहे.

श्री अरबिंदो यांनी कलेच्या ºहासाविषयी इशारा दिला होता. ते म्हणाले की, जर शिस्त हरवली, तर कला क्षुल्लक, भडक, कामुक, स्वस्त आणि अश्लील होऊ शकते. त्यांच्या मते, महान कलेमध्ये बुद्धी, भावना आणि चारित्र्य उन्नत करण्याची शक्ती होती. श्री अरबिंदो यांच्या मते, समाजाची सौंदर्याची जाणीव ही केवळ आवडीनिवडीची बाब नाही; ती हळूहळू त्या समाजाचे चारित्र्य बनते. काही धार्मिक उत्सवांदरम्यान होणाºया अश्लील नृत्य आणि गायनाच्या घटना श्री अरबिंदो यांच्या इशाºयाचे उदाहरण आहेत.

नुकतेच केरळमधील गुरुवायूर येथे झालेल्या जन्माष्टमी उत्सवादरम्यान सण किती सुंदर असू शकतात याचे एक सुंदर उदाहरण पाहायला मिळाले. केरळमध्ये, फुलांची सजावट, दीपप्रज्वलन, कृष्ण-गोपिका नृत्य, उरियाडी (माती फोडण्याचा विधी), मिरवणुका, भक्ती संगीत आणि पारंपरिक वाद्यवृंद यांसह हा उत्सव एक जादुई वातावरण निर्माण करत असे; उत्सव, भक्ती आणि सौंदर्य यांचा एक अद्भुत संगम. गुरुवायूरने कोणतेही आधुनिक उपाय शोधले नाहीत; तिथे पारंपरिक पद्धतींचा अवलंब करण्यात आला. या पारंपरिक घटकांचा समावेश करून, गणेश मिरवणुकीत अभंग, शास्त्रीय आणि लोकसंगीत, सुसंघटित वाद्यवृंद, ध्वज, अस्सल हिंदू प्रतीकांवर आधारित सजावट आणि पौराणिक कथांवर आधारित नाट्यप्रयोग यांचा समावेश केला जाऊ शकतो. जन्माष्टमीमध्ये नृत्य, कीर्तन, कविता, नाटक, चित्रकला, कथाकथन आणि कलात्मक रोषणाई यांचा समावेश केला जाऊ शकतो. नवरात्रीसुद्धा केवळ कानठळ्या बसवणाºया संगीतापुरती मर्यादित न राहता, सुमधुर संगीत, नृत्य, साहित्य, वेशभूषा आणि देवी परंपरेच्या अर्थाची समज असलेला नऊ दिवसांचा सांस्कृतिक उत्सव बनू शकते.

प्रश्न हा आहे की, या बदलाचे नेतृत्व कोणी करायचे? ही जबाबदारी सरकारवर सोपवता येणार नाही, तसेच नवीन संस्कृती आपोआप उदयास येईल अशी अपेक्षाही करता येणार नाही. मंदिरे, धार्मिक संस्था, सांस्कृतिक संघटना, विद्यापीठे, कलाकार आणि जागरूक सामाजिक नेतृत्वाने पुढे आले पाहिजे. मोठ्या मंदिर विश्वस्त संस्था आणि धार्मिक संघटना विशेषत: महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात, कारण त्यांच्याकडे संसाधने आणि प्रभाव दोन्ही असतात. ते संगीत, नृत्य, नाटक, चित्रकला, उत्सव, सजावट आणि मिरवणुकांमधील नवनिर्मितीला प्रोत्साहन देऊ शकतात.

सरकार आणि नगरपालिका आवश्यक सुविधा पुरवू शकतात, परंतु सर्जनशील नेतृत्व समाजातूनच पुढे आले पाहिजे. श्रीमंत भक्त आणि सांस्कृतिक विश्वस्त संस्था देखील केवळ भव्य मंडप आणि कानठळ्या बसवणाºया संगीतावर खर्च करण्याऐवजी, आपला निधी कलाकार आणि नवीन सांस्कृतिक निर्मितीला आश्रय देण्यासाठी वापरू शकतात. हिंदू सणांना गंभीर शास्त्रीय संगीत महोत्सवांमध्ये बदलणे किंवा त्यांची जागा विनोद, रंगत किंवा खेळांनी घेणे हे उद्दिष्ट नाही. आणि साध्या, सहज भक्तीपासून वंचित उत्सव असता कामा नये. त्यांना अधिक सुंदर, कल्पक आणि सौम्य बनवणे हे उद्दिष्ट असले पाहिजे. जेव्हा एखादी संस्कृती स्वत:ला व्यक्त करण्याच्या पद्धतींना गांभीर्याने घेऊ लागते, तेव्हा तिचे गांभीर्य स्पष्ट होते. हिंदू उच्च संस्कृतीच्या पुनर्रचनेने लोकांचे जीवन उन्नत करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.

दशक तिसरा : समास पहिला : जन्म दु:ख निरुपण (२)

दासबोधातील स्वगुण परीक्षानाम तिसºया दशकात समर्थ रामदास स्वामी जन्म दु:खाचे वर्णन करताना पुढे म्हणतात, जन्म म्हणजे विषयांची आवड . विषय शब्दाचा अर्थ. विशेषण सिंचन्ति इंद्रियाणि मन, ज्यांच्या ठिकाणी इंद्रिये व मन बुडून जातात, मग्न होतात असे पदार्थ, म्हणजे इंदियोभोग, अर्थात देहातून सुख घेण्याची स्वाभाविक आवड असते. जन्म ही दुराशेची बेडी आहे. कधी तृप्त न होणा‍ºया आशेच्या साखळीने माणूस जणू काय बांधलेला असतो. जन्म म्हणजे काळाची काकडी असून तो ती खातो. माणूस जितक्या सहजपणे काकडी खातो तितक्या सहजपणे काळ शरीर खाऊन टाकतो.

म्हणून समर्थ म्हणतात, जन्म हाच वाईट काळ असतो. भगवंताचा विसर पडणे हाच जीवाचा वाईट काळ समजावा. जन्म हीच वाईट वेळ असते. देह हेच मुळी सगळ्या दु:खांना आमंत्रण असल्याने ते कोणत्याही वेळी जन्मले तरी दु:ख दिल्याशिवाय राहात नाही. जन्म म्हणजे घाणेरड्या नरकात पडल्यासारखे आहे. आत्मबुद्धी लोपून देहबुद्धीत घसरणे हे स्वर्गातून नरकात पडल्याप्रमाणेच समजावे.

त्यानंतर पुढील अठरा ओव्यांमध्ये श्री समर्थ शरीराच्या जन्माची क्रिया व त्याचा मालमसाला वर्णन करतात. ते वाचून शरीराची किळसच येते. किंबहुना वैद्यकशास्त्र शिकण्यासाठी हे फार महत्त्वाचे वर्णन आहे. हा देह कसा उत्पन्न होतो हे पाहायला गेले तर त्यासारखे दुसरे अमंगल काही नाही असे खात्रीने वाटेल. समर्थ म्हणतात, शरीर म्हणजे अंत, बाहेर घाणीने लडबडलेले, बरबटलेले व नरकाने भरलेले कोठार आहे. शरीर म्हणजे दुर्गंधीने भरलेली मुताची पिशवी आहे. शरीरात जंत व किडे असतात. आतडी म्हणजे अनेक प्रकारच्या घाणीने भरलेली पिशवी आहे. शरीरात गलिच्छ कातडे सगळीकडे लोंबत असते.

सर्व अवयवांमध्ये डोके श्रेष्ठ आहे. त्याला उत्तमांग म्हणतात. पण तेथे नाकातून शेंबूड वाहतो, आणि कान फुटला तर त्यातून येणारा दुर्गंध सहन होत नाही. डोळ्यांतून चिपडे निघतात, नाकांमध्ये मेकडे दाटतात. रोज सकाळी तोंडातून विष्ठेसारखी घाण पडते. ज्या तोंडामध्ये लाळ, थुंकी, इतर घाण आणि पिवळा दाट शेंबूड असतो त्याला कमळाची आणि चंद्राची उपमा देतात. तोंड असे घाणेरडे तर पोटामध्ये विष्ठा भरलेली असते. या गोष्टी प्रत्यक्षच आहेत. त्यांना दुसºया प्रमाणाची गरजच नाही. अति उत्तम अन्न पोटामध्ये घातले तर त्याची काही विष्ठा बनते. कधी कधी ते ओकून पडते तेव्हा त्याकडे बघवत नाही. अगदी गंगेचे पाणी प्यायले तरी त्याचे मूत बनते. सारांश मल, मूत्र आणि ओक यावरच देह जगतो. यांनीच देह वाढतो यात संशय नाही. मल, मूत्र आणि ओक जर पोटात नसतील तर माणसे मरून जातील. राजा असो की रंक असो त्याच्या पोटात विष्ठा असतेच असते. देहातील ही घाण टाकून तो स्वच्छ करण्याचा अट्टाहास केला तर देह मरून जाईल. अशी एकंदर या देहाची व्यवस्था आहे. जोपर्यंत देह धडधाकट आहे तोपर्यंत तो कसा आहे याचे वर्णन करताना आता सांगितलेली गलिच्छ दशा सांगावी लागते. पण ती मनाला खरी वाटत नाही. देह खराच इतका खराब आहे काय, अशी शंका मनात येते.

त्यानंतर पुढील वीस ओव्यांमध्ये आईच्या पोटात जीवाचे कसे व किती हाल होतात याचे सविस्तर वर्णन समर्थ करतात. अशा या देहरूपी तुरुंगात वस्तीला आल्यामुळे जीवाला नऊ महिने फार यातना भोगाव्या लागतात. गर्भाशयामध्ये वायू नसतो त्यामुळे दोन डोळे, दोन कान, नाकाची दोन भोके, तोंड, गुद् आणि उपस्थ अशी देहाची नऊ दारे बंद राहतात. ती आपले कार्य करू शकत नाहीत.

आईच्या पोटातील ओक आणि विष्ठा यांचे पाणी पाझरते. ते जठराग्नीच्या उष्णतेने तापते आणि त्यामुळे गर्भाचे मांस व त्याची हाडे उकडून निघतात. गर्भाला कातडी नसते. तो मांसपिंड खोळीत असतो, पातळ वेष्टनात असतो. तेथे तो हालचाल करू लागतो तोच आईला डोहाळे सुरू होतात. डोहाळ्यामुळे ती कडू व तिखट पदार्थ खाऊ लागते. त्या अन्नाने पोटातील पोराचे अंग होरपळते. गर्भ म्हणजे काय म्हणाल तर चामड्यात गुंडाळलेले गाठोडे असते. त्याच्या आत विष्ठेचे पोतडे असते. गर्भाच्या नाळेमधून, बेंबीच्या नळीमधून त्याला जगण्यास लागणारे रस मिळतात. मल, मूत्र, ओक आणि पित्त या रसांमुळे नाकातोंडातून जंतू बाहेर पडतात. अर्थात त्या गर्भाचा जीव अतिशय घाबरा होतो. अशा कैदखान्यात अतिशय अडचणीत सापडलेला जीव कळवळून देवाला विनवितो की, देवा, आता येथून सुटका कर. देवा येथून सुटका केलीस तर मी स्वत:चे कल्याण करून घेईन. मी गर्भवास चुकवीन. पुन्हा या जागी जन्मास येणार नाही. श्वासोच्छवास कोंडल्यामुळे त्याला फार कष्ट होतात. कासावीस झालेल्या त्या पोराला बाहेर पडण्याचा मार्ग दिसेनासा होतो. अतिशय घाबरलेल्या चित्ताने मूल बाहेर येण्यासाठी धडपड करू लागते. ते भलत्याच जागी अडकते. मूल आडवे झाले, त्याला कापून तुकडे करून काढा, असे लोक म्हणतात. याप्रमाणे शरीराचे लचके तोडले जात असता त्या मुलाचे प्राण जातात. पूर्वपुण्याईने योनीतून सरळ बाहेर येण्याचा मार्ग सापडला तरी त्याचा गळा, खांदा, वगैरे अवयव कुठेतरी अडकतो व तो बाहेर पडू शकत नाही. मग त्या अरुंद मार्गातून पोराला जोराने खेचून बाहेर काढतात. ओढून काढता काढता ते पोर गतप्राण होते. या सर्व खटाटोपात त्या जीवाच्या अंतर्यामी काय चालते त्याचे वर्णन आता सुरू होते. जीवाच्या अंतर्यामीची अवस्था फक्त अतिंद्रियज्ञानी संतच जाणतात. जन्मास येण्याच्या धडपडीत बाळाचे प्राण जात असता अखेरच्या क्षणी त्याला भगवंतांचा विसर पडतो. गर्भात असताना असणारी भगवंतांची आठवण तो विसरून जातो.

गर्भात असताना मूल म्हणते, ‘सोहं सोहं’- म्हणजे मी तो आहे, मी ईश्वर आहे. जीवाला आत्मबुद्धी असते, स्वस्वरूपाची जाणीव असते. बाहेर पडताच ते म्हणू लागते ‘कोहं, कोहं’- म्हणजे मी कोण आहे? मी कोण आहे? जीवाला देहबुद्धी येते, स्वस्वरूपाची जाणीव लोपून जाते. सारांश गर्भवासामध्ये प्राणी अशा पुष्कळ यातना सोसतो. गर्भावस्थेमध्ये तो दु:खाने दडपला गेला होता, मोठ्या कष्टाने एकदाचा बाहेर आला, पण बाहेर आल्याबरोबर लगेच गर्भवासाच्या यातना विसरून गेला. त्याचे मन शून्याकार झाले म्हणजे मनाचे व्यवहार पूर्णपणे थांबले. त्याला पूर्वीचे काही स्मरण उरले नाही. अज्ञानाचे आवरण, झाकण आल्याने ही भ्रांत अवस्था आली. तरी जन्मलेल्या बालकाला त्यामध्ये बरेच वाटते. देह विकार पावू लागला, त्याची वाढ होऊ लागली म्हणजे सुखदु:खाचे हेलकावे असू लागतात. असो अशा रीतीने हे शरीर मायेच्या जाळ्यात सर्व बाजूने अडकलेले आहे, देहबुद्धीने व्यापलेले आहे.

या गर्भवासाच्या यातनांतून सुटका होण्यास भगवंताला शरण जावे असे समर्थ सांगतात. सर्व प्राण्यांना गर्भवासामध्ये अशा प्रकारचे दु:ख सोसावे लागते. म्हणून प्राण्याने भगवंताला शरण जावे. जो भगवंताचा भक्त असतो तो जन्मापासून मुक्त असतो. त्याला पुन्हा जन्म येत नाही. अर्थात त्याला गर्भवासाच्या यातना नाहीत. आत्मज्ञानाच्या जोरावर तो सर्वकाळ विरक्त असतो. कशात गुंतलेला नसतो. याप्रमाणे गर्भवासातील दु:खपरंपरेचे वर्णन मला सुचले तसे मी केले, असे समर्थ इथे सांगतात.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

पंजाबमध्ये निवडणुकीची रणनीती सुरु

भूपेश बघेल यांच्या जागी सचिन पायलट यांना पंजाबचे प्रभारी म्हणून नियुक्त करून, माजी मुख्यमंत्री चरणजीत सिंग चन्नी आणि प्रदेशाध्यक्ष अमरिंदर सिंग राजा वारिंग यांच्यातील अंतर्गत कलह रोखण्यात काँग्रेसचे हायकमांड किती यशस्वी होतील, हे केवळ काळच ठरवेल. मात्र, पंजाबच्या निवडणुकीच्या लढाईत काँग्रेस आणि भाजप या दोन्ही पक्षांनी आपली सूत्रे राजस्थानी सेनापतींच्या हाती सोपवली आहेत. पायलट यांच्याप्रमाणेच भाजपचे प्रभारी सतीश पुनिया हेदेखील राजस्थानचे आहेत. त्यामुळे आगामी पंजाब विधानसभा निवडणुकीची रणनीती वेगाने आकारत आहे.

पंजाबमधील सर्व सत्ताधारी पक्ष काळजीपूर्वक आपली खेळी खेळत आहेत. दिल्लीतून सत्तेतून पायउतार झालेल्या आम आदमी पक्षाकडे आता फक्त पंजाबच उरले आहे, तर हिमाचल प्रदेश, कर्नाटक आणि तेलंगणानंतर काँग्रेसलाही तिथे पुन्हा सत्तेत येण्याची शक्यता दिसत आहे. जातीय राजकारण करणारा शिरोमणी अकाली दल स्वत:ला पंजाबमधील सत्तेसाठी एक स्वाभाविक दावेदार मानतो, तर देशातील दोन-तृतियांश राज्यांमध्ये सत्ता असलेल्या भाजपलाही या संवेदनशील सीमावर्ती राज्यात सत्ता हवी आहे. भाजप आणि अकाली दल यांनी अनेक वेळा पंजाबवर एकत्र राज्य केले आहे, परंतु सध्या त्यांचे मार्ग वेगवेगळे आहेत. ‘वारिश पंजाब दे’ (पंजाबला वारस द्या) आपला फुटीरतावादी अजेंडा पुढे नेण्याचा प्रयत्न करत आहे.

पुढील वर्षी फेब्रुवारीमध्ये विधानसभा निवडणुका होणार असल्या तरी, निवडणुकीचे वातावरण आधीच तयार होत आहे. राज्यसभेच्या सात सदस्यांच्या पक्षांतराने ‘आप’ला मोठा धक्का बसला असला तरी, या खासदारांनी सत्ताधारी पक्ष सोडून भाजपमध्ये प्रवेश केल्यामुळे भाजपला बळ मिळाले आहे. भाजपची विद्यार्थी संघटना, अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषदेने (एबीव्हीपी) दुसºयांदा पंजाब विद्यापीठ विद्यार्थी संघटनेचे अध्यक्षपद जिंकल्यामुळेही भाजपला बळ मिळाले आहे. पंजाबमधील सत्ताधारी ‘आप’ दुसºया क्रमांकावर राहिला, तर काँग्रेसची विद्यार्थी संघटना, एनएसयूआय तिसºया क्रमांकावर आली. जुलैमध्ये जंतरमंतर येथे झालेल्या ‘जेन-झी’ आंदोलनानंतर बदललेल्या वातावरणात हा विजय भाजपसाठी आणखी एक दिलासा आहे.

शिरोमणी अकाली दलाची विद्यार्थी संघटना ‘सोई’ने एबीव्हीपीला दिलेल्या पाठिंब्याचेही निवडणुकीच्या दृष्टीने दूरगामी परिणाम असल्याचे मानले जात आहे. पंतप्रधान मोदींची भेट घेतल्यानंतर अकाली दलाचे अध्यक्ष सुखबीर सिंग बादल यांनी मतदारसंघ पुनर्रचना विधेयकाला आपला पाठिंबा जाहीर केला होता, हे विशेष उल्लेखनीय आहे. या घडामोडीकडे भाजप-अकाली युतीच्या शक्यतेचे संकेत म्हणून पाहिले जात आहे. भाजप किंवा अकाली दल या दोघांनाही ‘आप’ आणि काँग्रेसपुरता मर्यादित असलेला सत्तासंघर्ष पत्करायचा नाही. २०२२च्या विधानसभा निवडणुका एकट्याने लढवून दोन्ही पक्षांनी आपल्या ताकदीचा अंदाज घेतला आहे. अकाली दलाने तीन जागा जिंकल्या, तर भाजपने दोन जागा जिंकल्या.

विवादास्पद कृषी कायद्यांवरून दोन्ही पक्षांमधील दशकांहून जुनी मैत्री तुटली. ‘आप’च्या अनपेक्षित उदयामुळे अकाली दल आणि भाजप राज्य राजकारणात तिसºया आणि चौथ्या स्थानावर ढकलले गेले आहेत. ‘पंजाबला तुमचा वारस द्या’ या घोषणेखाली गेल्या लोकसभा निवडणुकीत अमृतपाल सिंग यांच्या विजयाने भाजप आणि अकाली दलाची चिंताही वाढली आहे. त्यामुळे, पंजाबची राजकीय दिशा ठरवण्यासाठी विधानसभा निवडणुका निर्णायक ठरू शकतात. सत्ताधारी ‘आप’ला मुख्य विरोधी पक्ष काँग्रेसकडून आव्हान मिळू शकते, परंतु दोघांमधील अंतर्गत संघर्षही कमी नाही.

गेल्या विधानसभा निवडणुकीपूर्वी स्वत:चाच डाव बिघडवणाºया काँग्रेसने, माजी मुख्यमंत्री चन्नी आणि प्रदेशाध्यक्ष राजा वारिंग यांच्यातील अंतर्गत कलह नियंत्रणात आणण्याचा प्रयत्न म्हणून यावेळी राज्य प्रभारी बदलले आहेत. दलित कार्ड खेळून काँग्रेसने गेल्या वेळी चन्नी यांना मुख्यमंत्री बनवले, पण ते दोन्ही विधानसभा जागा हरले. दोघेही सध्या लोकसभेचे सदस्य आहेत. मोठ्या संख्येने दलित काँग्रेसला मतदान करत आहेत. त्यामुळे, काँग्रेस चन्नी यांना शक्य तितके खूश करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

मायावतींच्या बसपने स्वबळावर निवडणूक लढवण्याची केलेली घोषणाही काँग्रेससाठी शुभसंकेत नाही. बसपने २०२२ची विधानसभा निवडणूक शिरोमणी अकाली दलासोबत (एसएडी) युती करून २० जागांवर लढवली होती आणि नवांशहरची जागाही जिंकली होती. पक्षाचे संस्थापक कांशीराम यांचे गृहराज्य असून आणि देशात सर्वाधिक ३२ टक्के दलित लोकसंख्या असूनही, पंजाबमध्ये बसप एक प्रमुख राजकीय शक्ती बनण्यात अपयशी ठरली आहे, हे एक राजकीय कोडे आहे. भाजपच्या आशा पंजाबमधील बहुपक्षीय निवडणुकीच्या शक्यतेवर अवलंबून आहेत, परंतु त्याच्या फायद्याची कोणतीही हमी नाही. सत्तेसाठीची मुख्य लढत आम आदमी पार्टी (आप) आणि काँग्रेस यांच्यात होऊ नये यासाठी भाजप-एसएडी युतीही आवश्यक वाटते.

सर्व ११७ जागा स्वबळावर लढवण्याचा दावा करणाºया भाजपला ४०-४५ जागांपेक्षा कमी जागांवर समाधान मानण्याची शक्यता कमी आहे. एक संवेदनशील सीमावर्ती राज्य म्हणून पंजाबसमोरील बहुआयामी आव्हाने पाहता, भाजप आणि शिरोमणी अकाली दल यांच्यातील युती राज्याच्या व्यापक हिताची आहे, असे अनेकांचे मत आहे. सुखबीर सिंग बादल यांचा अकाली दल प्रामुख्याने ग्रामीण भाग आणि शीख समुदायाचे प्रतिनिधित्व करतो, तर भाजप शहरी भाग आणि हिंदू समुदायाचे प्रतिनिधित्व करतो. त्यामुळे, या दोघांमधील युती पुन्हा सुरू झाल्यास पंजाबमधील राजकीय आणि सामाजिक ऐक्य अधिक मजबूत होईल, असा विश्वास आहे. पंजाब दहशतवादाच्या अंधारमय बोगद्यातून बाहेर आला आहे, परंतु अनेक विघटनकारी घटक अजूनही वातावरण बिघडवण्याच्या धोकादायक योजना आखत आहेत आणि त्यांना हाणून पाडणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.

दशक तिसरा : स्वगुणपरीक्षानाम : समास पहिला : जन्मदु:ख निरुपण (१)

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधात स्वगुणपरीक्षानाम तिसºया दशकातील पहिल्या समासात जन्मदु:ख निरुपण केलेले आहे. यातील पहिल्या दहा ओव्यांमध्ये श्री समर्थांनी मानवी जन्म या घटनेची तत्त्वज्ञानदृष्ट्या आणि स्वरूपानुभवाच्या पार्श्वभूमीवर लक्षात येणारी लक्षणे सांगितली आहेत. अव्यक्त अस्वस्था ही आपली स्वाभाविक स्थिती आहे, देह धारण करून व्यक्तीमध्ये येणे म्हणजे खाली घसरणे आहे. त्यामुळे अपूर्णपणाच्या सर्व अडचणी सोसाव्या लागतात, दृश्याच्या ताब्यात जावे लागते, आणि समाधान राखणे कठीण जाते.

या समासात समर्थ म्हणतात, जन्म म्हणजे दु:खरूपी वृक्षाचा अंकुर असतो. वासना जन्माचे बीज आहे. जगातील दु:खाचे मूळ कारण तीच आहे. पण ती सूक्ष्म असते, गुप्त असते. जन्म तिचे दृश्य रूप असते. अंकुर हा आरंभ आहे. तो जसजसा वाढतो तसतसे त्यांतील दु:ख प्रकट रूप धारण करते. जन्म म्हणजे शोकाचा समुद्र आहे. सर्व काळी सर्व ऋतूंमध्ये समुद्र पूर्ण भरलेला असतो. त्याचप्रमाणे मानवी जीवन सर्वकाली, सर्व ठिकाणी दु:खाच्या खा‍ºया पाण्याने भरलेले असते. जन्म म्हणजे कधीही न ढळणारा भीतीचा डोंगर आहे. मानवी जीवनात भय खोलवर रुतून बसलेले आहे. माणसाने कितीही प्रयत्न केले तरी जीवनातील भय काही केल्या हलत नाही, मग नाहीसे होण्याची गोष्ट तर दूरच राहते.

स्वामी म्हणतात, जन्म म्हणजे कर्माची मूस आहे. जीवाच्या सर्व कर्मसाठ्यापैकी काही भाग भोगण्यासाठी जीव जन्म घेतो असे वेदांत म्हणतो. कर्म सूक्ष्म अवस्थेत असते. त्याचा भोग होण्यासाठी आश्रय म्हणून देहाची जरुरी लागते. म्हणून सूक्ष्म कर्म देहरूपी आकार घेऊन जन्म पावते. अर्थात जन्म कर्ममय आहे. जन्म म्हणजे पापाची खाण आहे, भगवंतांचे स्मरण ते पुण्य व त्याचे विस्मरण ते पाप होय. भगवंत अदृश्य तर जग दृश्य आहे. दृश्याचा जोर मोठा विलक्षण असतो. जगात जन्माला आल्यावर दृश्याच्या दडपणाखाली जीव भगवंताला विसरूनच जातो. त्याला विसरून केलेले सगळे पापच असते. जन्म म्हणजे काळाचा नित्य नवा जाच आहे. दृश्यामध्ये क्षणाक्षणाला बदल घडवून आणणारी शक्ती ती काळच आहे. काळाचे तोंड नेहमी विनाशाकडे असते. रोज नवीन बदल व नवा नाश पुढे वाढून ठेवतो म्हणून काळ जाच करतो. जन्म म्हणजे कुविद्येचे फळ. कुविद्या म्हणजे अज्ञान. जोपर्यंत अज्ञान आहे तोपर्यंत वासना असते व वासना असते तोपर्यंत जन्म घेणे चुकत नाही. जन्म म्हणजे लोभाचे कमळ असते. लोभ म्हणजे आसक्ती. लाकूड कोरणारा भुंगा जसा कमळात अडकून पडतो तसा ब्रह्मस्वरूप जीव आसक्तीत गुंतून देहात जन्म घेतो, देहात अडकून पडतो. जन्म म्हणजे ज्ञानहीन भ्रांतीचा पडदा असतो. जन्म येण्याच्या अगोदर जीवाला स्वस्वरूपाची जाणीव असते. त्याचे ज्ञान स्वच्छ असते. जन्म येऊन जगाचे वारे लागले की स्वरूपाची नेणीव निर्माण होते. मी देह आहे या भ्रमाचा पडदा ज्ञानावर पडून जीव भ्रमतो. जन्म म्हणजे जीवाचे बंधन असते. देह धरला की देहाच्या मर्यादा जीवावर लादल्या जातात, जीव आपले स्वातंत्र्य गमावून बसतो. बंधनातच तो जगतो व बंधनातच देह ठेवतो. जन्म हे मृत्यूचे कारण असते. जन्म व मृत्यू परस्परावलंबी किंवा सापेक्ष घटना आहेत. एक असेल तर दुसरे असते. म्हणून जन्म आला की, मागोमाग मृत्यूही येतो. जन्म म्हणजे दृश्याच्या गुंतागुंतीत विनाकारण गुरफटणे. सूक्ष्म शरीर दृश्यांत येण्याची धडपड करते म्हणून जन्म येतो. दृश्य अत्यंत क्लिष्ट व गुंतागुंतीचे आहे. एकदा त्यामध्ये अवतरल्यावर सामान्य माणूस त्यात गुरफटूनच जातो. मग त्यापासून जीवाला फार दु:ख होते. पण हे सगळे ओढवून घेण्याची जरूर होती का? अर्थात नाही.

या समासात स्वामी म्हणतात, जन्म म्हणजे सुखाचा विसर होय. आपल्यापाशीच आपले सुख आहे हे विसरल्याने जीव देहाद्वारे बाहेरून सुख मिळविण्याची धडपड जन्माच्या मुळाशी आहे. जन्म म्हणजे चिंतेचा मळा असतो. चिंता ही भीतीची प्रिय कन्या आहे, जेथे भय तेथे चिंता असतेच. म्हणून मानवी जीवनात अमाप प्रमाणात चिंता पिकते. जन्म म्हणजे वासनेचा मोठा विस्तार असतो. वासना जन्मास कारण होते. पण ती सूक्ष्म असते, देह मिळाल्यावर मग ती भरमसाट वाढते. ती स्वर्गलोकापर्यंतसुद्धा पोचते. जन्म म्हणजे जीवाला स्वरूपापासून खाली ओढणारी किंवा स्वानंदापासून बाहेर काढणारी अवस्था असते. जन्म आला की जीव स्वरूपापासून च्युत झालेला असतो. जन्म म्हणजे कल्पनेचा छाप अथवा शिक्का असतो. कल्पना हेच मुळात दृश्य सृष्टीचे कारण आहे. मी देह आहे ही सूक्ष्म कल्पना जीवाला जन्मास घालते. जीवावर कल्पनेचा छाप असतो. जन्म म्हणजे ममतारूप डाकिणीचे झपाटणे असते. माझेपणाच्या वृतीने एकदा का जीव गुंतून गेला की, तिचा अंमल सुटता सुटत नाही, मेल्यावरही ती सोडीत नाही, जन्म म्हणजे मायेने केलेले कपट असते. दृश्य खरे दिसते, पण खरे नसते. पण मायेच्या लीलेने जीव फसतो आणि सत्यबुद्धीने दृश्याच्या नादी लागतो. ही देहबुद्धी मायेचे कपट असते. जन्म म्हणजे रागाचे वीरपण असते. अगदी कोवळ्या तान्ह्या बाळापासून ते अगदी सुज्ञ वृद्धापर्यंत कोणीही माणूस क्रोधाच्या तावडीतून सुटलेला नसतो. जन्म म्हणजे मोक्षाला आडवे येणारे विघ्नच असते. वास्तविक भगवंताच्या सत्तेनेच जीवाचे सर्व व्यवहार होतात. तो भगवंताचाच आहे. ते सोडून तो वेगळा झाला की द्वैत निर्माण होते आणि जीवास जन्म येतो. जीव मीपणाने वेगळा होतो. जन्म हा अहंतेचा गुण होय. मीपणा कार्यप्रवण होतो तेव्हा अहंकार पुढे येतो. अहंकार म्हणजे दर्शनी मीपणा समजावा. अर्थात, अहंकार जीवाला जन्म घेण्याकडे ढकलतो. जन्म म्हणजेच ईश्वराचे विस्मरण असते. ईश्वराचे स्मरण म्हणजे विद्या, तर त्याचे विस्मरण म्हणजे अविद्या. अविद्येतून वासना उमटते आणि वासनेपोटी जन्म येतो.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोसी

गणेशोत्सव महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जातो. राज्य सरकारनेही गतवर्षी त्याला राज्याचा उत्सव म्हणून मान्यता देत त्याचे स्वरूप विस्तारलेले आहे. पण यानिमित्ताने गणेशाचे तत्त्व नेमके समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. मूलाधार चक्र आणि गणपती यांचे नाते पुराण काळापासून वेद आणि शास्त्रांनी कथन केले आहे. आज श्रीगणेश चतुर्थी निमित्ताने त्याचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे. श्रींच्या जन्माची कथा ही तशी सर्वश्रुत आहे. आज त्यांचे कार्य आणि एकंदर स्थान आणि वैश्विक महानता समजून घेणे आवश्यक आहे. ‘ग’ हा बुद्धीचा ध्वनी आणि ‘ण’ हे विज्ञानाचे प्रतीक आहे. म्हणजेच गणांचा अधिपती तो गणपती असे म्हणतात. नुसतेच विज्ञान कामास येत नाही. फक्त बुद्धी असूनही चालत नाही, तर प्रत्येक वेळी संस्करण करणारी शक्ती विज्ञानावर अंकुश ठेवून विज्ञानशक्तीला योग्य दिशा देणारी ती बुद्धी असली पाहिजे. आपल्या संस्कृतीप्रमाणे जी मूळ देवता ती म्हणजे गणेश. मुळात प्रत्येक कार्यामध्ये जर या दोन वृत्ती किंवा गुणांचे नीट व्यवस्थापन केले, तर विघ्न येतच नाही. अशा रीतीने आपल्या भारतीय संस्कृतीमध्ये आद्यपूजेचा मान असलेली गणेश ही एक प्रभावी देवता आहे. यामुळेच गणेश देवताही समृद्धी आणि भरभराटीचे प्रतीक बनली आहे. साहजिकच याच्या सहचर जीवनसाथी पत्नीपदाला जाणाºया देवता या रिद्धी, सिद्धी आणि भारती अशा आहेत. आपल्या अंत:करणातच वैश्विक ऊर्जा आहे, याचे स्मरण सदैव मानवाला राहावे हे गणेश उपासनेमधील गुपित आहे. अथर्वशीर्षात म्हटले आहे की, त्वमेव प्रत्यक्षम् तत्त्वम् असि.. म्हणजे, तेच आहे. परमब्रह्म हे साक्षात तुम्हीच आहात, अशी एक ओळ आपल्याला गणपती अथर्वशीर्षामध्ये आढळते. अखिल जीवनाच्या उगमाचा आद्य ध्वनी जो ॐत्याच्या उगमाचा प्रतिनिधी म्हणजे भगवान गणेश. सर्व सामर्थ्यमंत्र, स्तोत्र-मंत्राची निर्मिती ही या ओम ध्वनीतूनच होते. सामर्थ्य आणि क्षमाशीलता, सामर्थ्य आणि सौंदर्य याचे संतुलन आपल्याला श्रीगणेशांच्या ठायी आढळते. म्हणूनच गणपती अथर्वशीर्षमध्ये रचनाकारांनी त्वमेव सर्वम् खल्विदम् ब्रह्म असि असे वर्णन करून श्रीगणेशाचे साक्षात ब्रह्म असणे, परमात्मा असणे अधोरेखित केले आहे.

आपल्या या सूक्ष्म देहामध्ये ऊर्जा केंद्र असतात. त्यांना हिंदू आणि बौद्ध धर्मातील तंत्र आणि योग परंपरेमध्ये चक्र ही संज्ञा आहे. अशा या सात चक्रांमधील सर्वात महत्त्वाचे चक्र म्हणजे मूलाधार चक्र. नावाप्रमाणेच हे चक्र म्हणजे शरीराचा मूळ आधार असते. मणक्यांच्या मुळाशी हे चक्र असते. भगवान सूर्यनारायणाकडून या चक्राला ऊर्जा मिळते आणि याचा रंग लाल असतो. इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना या तीन नाड्यांच्या उत्पत्तीचे मूलाधार चक्र हे मूळ आहे. भगवान गणेश ही या मूलाधार चक्राची अधिष्ठात्री देवता आहे, असे शास्त्र सांगते. मूलाधार चक्राच्या चार लाल पाकळ्यांवर स्वर्णाक्षरांमध्ये व, श, ष, स हे चार संस्कृत ध्वनी लिहिलेले असतात. धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष या चार पुरुषार्थांचेही त्या प्रतिनिधित्व करतात. चारच पाकळ्यांनी युक्त हे कमळ म्हणजे पृथ्वीचे प्रतीक आहे. परमात्म्याची प्रधान शक्ती ही आदिशक्ती आहे. या आदिशक्तीची निर्मिती म्हणजे भगवान श्रीगणेश. स्त्री-पुरुष तत्त्वाच्या पलीकडे ही आद्यनिर्मिती आहे. या प्रधान शक्तीची निर्मिती असल्यामुळे त्या आदिमातेबरोबर तो सदैव आहे आणि त्यामुळेच मानवाच्या प्रत्येक चक्रामध्ये त्याचे वास्तव्य आहे. निर्मितीतील पावित्र्य, निरागसता, निष्पाप वृत्ती आणि शुद्धता यांचे तो प्रतीक आहे. गौरी प्रणयाय, गौरी प्रवणाय, गौर भावाय धिमही.. असे म्हणून आपण त्या आद्य दैवताचे आवाहन करतो. तोच आपणा सर्वांचा आद्यपूजेचा मानधारी परमप्रिय श्रीगणेश आहे. भगवान शंकर हे साक्षात परमेश्वर तर श्रीगणेश हा त्यांचा पुत्र. स्वत: देवत्वाला जाण्यासाठी आतुर असलेल्या जीवाचे ते प्रतीक आहेत. भगवान गणेशांच्या अंग-प्रत्यंगांमध्ये ही प्रतीकात्मकता दडलेली आहे. हत्तीचे मोठे शिर व्यापक विचार करावा यासाठी आहे. मोठे कान हे जास्त ऐकावे यासाठी आहेत. बारीक डोळे हे एकाग्रता साधण्यासाठी आहेत. छोटे तोंड हे कमी बोलण्याचा सल्ला देते. वरदहस्त म्हणजे आध्यात्मिक मार्गावर पुढे जाण्यासाठी दिलेले अभय आणि आश्वासन आहे. सोंड ही श्वासावाटे येणाºया प्राणशक्तीचा प्रभावी वापर करण्यासाठी आहे. एकच सुळा, दात म्हणजे चांगले ठेवा आणि वाईट त्या सर्वांचा त्याग करा हे सांगतो आहे. मोदक हे साधनेचे फलित आहे. विशाल पोट हे जगातील सगळे भलेबुरे पचवण्याची क्षमता तुमच्यात आहे हे सांगते. वाहन उंदीर म्हणजे लालसा, अभिलाषा यांचे प्रतीक आहे. लालसा, अभिलाषा यांच्यावर स्वार होऊन ताबा ठेवला तरच तुम्ही जीवनाचा प्रवास करू शकता. जीवनाच्या सर्वच परिघांना निकटपणे स्पर्श करणारा असा हा देवाधिदेव श्रीगणपती.. म्हणूनच सर्व धर्मांच्या परिसीमा पार करून हे दैवत आज जागतिक बनले आहे. अशा या गणेशाच्या उत्सवाला आजपासून प्रारंभ होत आहे. तो सर्वांच्या घरी आनंद घेऊन येवो अशी प्रार्थना.

दशक दुसरा : समास दहावा : पढतमूर्ख लक्षण

समर्थ रामदास स्वामींनी मूर्खलक्षणनाम दुसºया दशकातील दहाव्या समासात पढतमूर्खाची लक्षणे सांगितलेली आहेत. समर्थ म्हणतात शहाणा म्हणवितो आणि मूर्खपणाने वागतो तो पढतमूर्ख असतो. आता जे लोक शहाणे असून मूर्खासारखे वागतात त्याचे वर्णन समर्थ इथे करतात. त्यांना पढतमूर्ख हे नाव आहे. त्यांची काही लक्षणे आपल्या अंगी आढळली तरी श्रोत्यांनी मनाला लावून घेऊ नये, ते अवगुण प्रयत्नाने सोडता येतात व नंतर माणूस सुखी बनतो.

समर्थ म्हणतात, ज्याच्या जीवनात विचार आणि आचार, ज्ञान आणि क्रिया, किंवा ध्येय आणि साधन यांमध्ये समजून विरोध आढळतो तो श्री समर्थांचा पढतमूर्ख आहे. जो पुष्कळ ग्रंथ वाचतो आणि स्वत: विद्वान आहे, जो सुंदर सरळ रीतीने ब्रह्मज्ञान सांगतो, पण वासना आणि अभिमान बाळगतो तो पढतमूर्ख होय. ब्रह्मज्ञान झाल्यावर वाटेल तसे वागणे, बंधनरहित आचरण करावे असे प्रतिपादन करतो, सगुणाची भक्ती व्यर्थ आहे असे जो सांगतो, स्वधर्माची आणि साधनाची निंदा करतो तो पढतमूर्ख असतो.

योग्यता नसताना जो वक्ता बनतो आणि कोणी ऐकत नसून बोलण्याचे विनाकारण श्रम करतो, ज्याचे बोलणे कठोर असते तो पढतमूर्ख होय. एखादा बहुश्रुत आणि तोंडाळ श्रोता गुणांच्या साहाय्याने वक्त्याला कमीपणा आणील तो पढतमूर्ख होय. जो दुसºयाचे दोष काढून त्याला नावे ठेवतो. पण तेच दोष स्वत:च्या अंगी आहेत हे ज्याच्या लक्षात येत नाही तो तो पढतमूर्ख होय. जर मोठा अभ्यासी असल्याने सगळ्या विद्यांचे ज्ञान करून घेतो, परंतु जो लोकांना सुख समाधान देऊन त्यांचे मन शांत करू शकत नाही तो पढतमूर्ख.

कामवासना, पैसा आणि लौकिक यांच्या आधीन होऊन जो भगवंताला विसरतो तो पढतमूर्ख असतो. कोळ्याच्या अंगातील नाजुक तंतूंनी एखादा हत्ती बांधून ठेवतात किंवा सुगंधाच्या लोभाने एखादा भुंगा कोमल कमळात अडकून मरून जातो, त्याचप्रमाणे परमार्थ साधण्याचे समर्थ असणारा जो प्रपंचात गुंतून फुकट जातो तो पढतमूर्ख होय. जो स्त्रियांच्या संगतीत रमतो, स्त्रियांनाच ब्रह्मज्ञान सांगत सुटतो, निंद्य वस्तूंचे सेवन करतो तो पढतमूर्ख होय. ज्याने स्वत:ला कमीपणा येतो तेच जो मनांमध्ये घट्ट धरून ठेवतो, मी देहच आहे अशी ज्याची भावना असते तो पढतमूर्ख.

भगवंतांची स्तुती करण्याचे सोडून जो माणसाची स्तुती करतो किंवा ज्याच्याशी गाठ पडते त्याचीच फार तारीफ करू लागतो तो पढतमूर्ख. जो स्त्रियांच्या अवयवांचे वर्णन करतो किंवा त्यांची नाना सोंगे घेऊन त्यांचा हावभाव, अभिनय करून दाखवितो, जो भगवंताला विसरतो तो पढतमूर्ख. ऐश्वर्य असेल तर त्याच्या घमेंडीमध्ये सर्व जीवमात्रांस हीन समजतो, शास्त्रविरुद्ध मतांचे जो प्रतिपादन करतो, त्यांना आधार देतो तो पढतमूर्ख.

समर्थ म्हणतात, भगवंताला विसरणे हे तर पढतमूर्खांचे लक्षण आहेच, परंतु जो कशालाच व कोणालाच मानीत नाही, जो बोलतो एक व करतो दुसरेच, आणि जो स्वहित करून घेत नाही तो मोठा पढतमूर्ख समजावा. जो कधीं भक्तिमार्गाने गेलाच नाही, ज्याच्या अंगी वैराग्य नाही, ज्याने कधी भक्तपूजन केले नाही, आणि असे असून जो आचरणरहित ब्रह्मज्ञान बोलतो तो पढतमूर्ख. तीर्थ, क्षेत्र, वेद आणि शास्त्र यांपैकी जो काहीच मानीत नाही, पवित्र कुळात जन्म येऊन जो अपवित्रपणे म्हणजे भ्रष्टपणे वागतो पढतमूर्ख असतो.

जो कोणी आपल्याला आदर देतो त्याची जो मनधरणी करतो, ज्याची खरी योग्यता नाही त्याची जो स्तुती करतो, पण लगेच त्याची निंदा व अनादर करायला तयार होतो तो पढतमूर्ख होय. माणसाच्या तोंडावर एक बोलायचे आणि त्याच्या पाठीमागे दुसरेच बोलायचे ही ज्याच्या वागण्याची नेहमीची पद्धत असते, जे बोलतो एक तर करतो दुसरेच तो पढतमूर्ख. ज्याला प्रपंचाबद्दल अत्यंत आदर असतो, परमार्थाबद्दल अत्यंत अनादर असतो, समजून उमजून जो प्रपंचाचा आधार घेतो तो पढतमूर्ख. जे योग्य आहे ते सांगायचे सोडून केवळ दुस‍ºयाला बरे वाटावे म्हणून जो अयोग्यही बोलतो, जो दुसºयावर अवलंबून जगतो तो पढतमूर्ख समजावा.

जो चांगले वागण्याचे सोंग बरोबर करतो किंवा ज्याचे वरवरचे वागणे सोंगाप्रमाणे बरोबर चालते, पण करू नये तेच कर्म जो लपून करतो, आपला मार्ग चुकला हे समजूनही केवळ हट्टाने त्यापासून बाजूला सरत नाही, तो पढतमूर्ख होय. रात्रंदिवस चांगल्या उपदेशाचे श्रवण करीत राहूनसुद्धा जो आपले अवगुण सांडीत नाही, आणि स्वत:चे हित कशात आहे हे ज्याला कळत नाही तो पढतमूर्ख.

जो लोकसंग्रह करू शकत नाही, जो सद्गुरूला विसरतो, जो आपल्या प्रपंचासाठी परमार्थ वापरतो आणि अखेर धड प्रपंच ना परमार्थ अशी ज्याची अवस्था होते तो पुरुष पढतमूर्ख समजावा असे समर्थ सांगतात. त्याचे प्रवचन ऐकायला थोर सज्जन व पारमार्थिक अधिकारी येऊन बसले असता त्यांची क्षुद्र न्यूने काढून बाजूला जो बोलतो तो पढतमूर्ख. ज्याचा शिष्य परमार्थ मार्गावरून घसरला आणि त्याने गुरूचा अपमान केला, तरी जो पुन्हा त्याची अपेक्षा धरतो तो पढतमूर्ख. कीर्तन, प्रवचन वा पुराण श्रवण करीत असता देहधर्मामुळे काही उणेपणा आला, खोकला आला किंवा शिंक आली किंवा कमरेला कळ लागली तर जो रागाने तणतणतो तो पढतमूर्ख. आपल्या ऐश्वर्याच्या घमेंडीने व उन्मादाने जो सद्गुरूची किंमत ठेवीत नाही, जो आपली गुरुपरंपरा कोणाशी सांगत नाही तो पढतमूर्ख. ज्ञानाच्या मोठमोठ्या बाता मारून जो आपला स्वार्थ साधतो, एखाद्या कंजुष माणसाप्रमाणे पैसा साठवितो, पैसा मिळविण्यासाठी जो परमार्थ वापरतो तो पढतमूर्ख.

आपण स्वत: तसे न वागता जो लोकांना तसे वागण्याचा उपदेश करतो, स्वत: ब्रह्मज्ञानी नसून लोकांमध्ये ब्रह्मज्ञान पेरण्याचा खटाटोप करतो, त्याचा प्रसार करण्याच्या नादी लागतो, विरक्तपणाचा पेशा असून जो परतंत्रपणे दुस‍ºयाच्या अधीन होऊन वागतो तो पढतमूर्ख. जी कर्मे केली असता सगळा भक्तिमार्ग मोडकळीस येतो आणि स्वत:चे जीवन अस्ताव्यस्त होऊन जाते ती कर्मे करण्यास जो मागेपुढे पाहात नाही तो पढतमूर्ख होय. प्रपंच अशाश्वत म्हणून तो हातचा गेला, परमार्थ खोटा मानला गेला म्हणून तो केला नाही, अशी अवस्था असूनही जो देवाब्राह्मणांचा द्वेष करतो तो पढतमूर्ख होय.

समर्थ म्हणतात, अवगुण सोडावे हा हेतू मनात बाळगून पढतमूर्खाची काही लक्षणे मी सांगितली, विचारवंतांनी त्यामधील न्यून पूर्ण करावे व मला क्षमा करावी. या संसारामध्ये सुख मिळेल असे जो मानतो तो मूर्खांमधील मोठा मूर्ख समजावा. कारण या संसारदु:खासारखे दुसरे दु:ख नाही. पुढील दशकांत त्याचेच वर्णन आहे. इथे दशक दुसरा समाप्त होतो. जय जय रघुवीर समर्थ!

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

ब्रिक्सला फायदेशीर बनवण्याचे आव्हान

नवी दिल्लीतील ब्रिक्स शिखर परिषदेचे यश हे भारताने संस्थात्मक यंत्रणा तयार करण्यात आणि अर्थपूर्ण करार करण्यात मिळवलेल्या यशावर अवलंबून असेल. जर ही शिखर परिषद अर्थपूर्ण परिणाम देण्यात यशस्वी झाली, तर भारताच्या राजनैतिक वारशात तिचा एक सुवर्ण अध्याय म्हणून उल्लेख होईल. ब्राझील, रशिया, भारत, चीन आणि दक्षिण आफ्रिका यांच्यापासून सुरू झालेला हा गट आता इजिप्त, इथिओपिया, इराण, संयुक्त अरब अमिराती, सौदी अरेबिया आणि इंडोनेशिया यांचा समावेश असलेली एक प्रचंड जागतिक महासत्ता बनला आहे.

ब्रिक्सच्या आर्थिक सामथ्यार्चा अंदाज यावरून लावता येतो की, विस्तारित ब्रिक्स देशांचा जागतिक जीडीपीमध्ये (खरेदी शक्ती समानतेवर आधारित) अंदाजे ४२.५ टक्के वाटा आहे आणि ते जगाच्या लोकसंख्येत अंदाजे ५४ टक्के योगदान देतात. ब्रिक्स किती मोठा झाला आहे हा प्रश्न नाही. खरा प्रश्न हा आहे की, हे प्रचंड आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय सामर्थ्य सामूहिक राजकीय इच्छाशक्ती आणि ठोस आर्थिक परिणामांमध्ये रूपांतरित होईल का. हे प्रचंड आकडे सामायिक निर्णय, सामायिक संस्था आणि सामायिक आर्थिक यशासाठी एक भक्कम पाया घालतील का?

भारत या शिखर परिषदेचा किती प्रभावीपणे फायदा घेतो हे पाहणे उत्सुकतेचे ठरेल. सध्या भारत जगातील सर्वात वेगाने वाढणाºया अर्थव्यवस्थांपैकी एक आहे, यूपीआयसारख्या डिजिटल यशाचा अभिमान बाळगतो, ‘ग्लोबल साउथ’मध्ये (विकसनशील देशांमध्ये) त्याला स्वीकारार्हता आहे आणि अमेरिका, युरोप, रशिया, चीन व आखाती देशांशी संवाद साधण्याची क्षमता त्याच्याकडे आहे. तथापि, आव्हाने त्याहूनही मोठी आहेत. ब्रिक्समधील चीनचे आर्थिक वजन, रशियाची भूराजकीय स्थिती, पश्चिम आशियातील विरोधाभास, स्थानिक चलन प्रणालींच्या मर्यादा, सदस्यत्व विस्तार आणि परस्पर व्यापारातील असमतोल ही भारतासमोर कठीण आव्हाने आहेत. यावर मात करण्यासाठी, भारताने एकमेकांचे अनुकरण करण्याऐवजी सर्वांशी संलग्न होण्याची रणनीती अवलंबणे आवश्यक आहे.

ब्रिक्स शिखर परिषदेतून हा संदेश जायला हवा की, भारत कोणत्याही देशाच्या विरोधातली आघाडी नाही, तर बदलत्या जागतिक व्यवस्थेतील विकसनशील देशांच्या समान आवाजासाठी एक व्यासपीठ आहे. ब्रिक्सची सर्वात मोठी विडंबना ही आहे की, जसजसा त्याचा आकार वाढत गेला, तसतसे त्याच्याअंतर्गत एकमत निर्माण करणे अधिकाधिक कठीण होत गेले आहे. डॉलर प्रणाली बदलणे, रशिया-युक्रेन युद्ध सोडवणे, चीनसोबतचा सीमावाद सोडवणे किंवा संयुक्त राष्ट्र प्रणालीमध्ये परिवर्तन घडवणे यांसारख्या भव्य आणि गुंतागुंतीच्या राजकीय महत्त्वाकांक्षांचा पाठपुरावा करण्याऐवजी, भारताने या शिखर परिषदेचे व्यावहारिक परिणामांमध्ये रूपांतर केले पाहिजे. पुरवठा साखळी, डिजिटल पेमेंट, मध्यवर्ती बँकेची डिजिटल चलने, स्थानिक चलन व्यापार, एआय, हरित ऊर्जा आणि ग्लोबल साउथ यांसारख्या क्षेत्रांमधील ठोस करार हीच खरी उपलब्धी असेल, जी भारताच्या राजनैतिक यशाची गाथा घडवेल.

भारताने हे सुनिश्चित केले पाहिजे की, अमेरिका, युरोप आणि जपानसारख्या भागीदारांसोबतच्या आपल्या महत्त्वपूर्ण आर्थिक आणि सामरिक संबंधांवर परिणाम होणार नाही. चीनच्या आर्थिक वर्चस्वाला या व्यासपीठावर वर्चस्व गाजवू देऊ नये, तसेच रशिया-युक्रेन किंवा पश्चिम आशियासारख्या विवादांवर चर्चा होऊ नये, अन्यथा ही परिषद आपल्या मूळ उद्देशापासून भरकटेल. शिवाय, डॉलरच्या पर्यायांच्या नावाखाली, सध्या अंमलात आणणे अशक्य असलेल्या अव्यवहार्य आर्थिक घोषणा करणे टाळले पाहिजे.

हे खरे आहे की, चीन आणि रशियाने डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी आपला सुमारे ९९ टक्के द्विपक्षीय व्यापार रुबल आणि युआनमध्ये वळवला आहे, परंतु खरे आव्हान त्याहून मोठे आहे. जगभरातील ११,०००हून अधिक बँका अजूनही जागतिक आंतरबँक वित्तीय दूरसंचार प्रणाली असलेल्या स्विफ्टशी जोडलेल्या आहेत. चीनची सीआयपीएस (क्रॉस-बॉर्डर इंटरबँक पेमेंट सिस्टीम) आणि रशियाची एसपीएफएस (फायनान्शियल मेसेज ट्रान्सफर सिस्टीम) सध्या याच्या तुलनेत खूपच लहान आहेत आणि ते तत्काळ पर्याय बनण्याची शक्यता नाही. म्हणूनच, डॉलर रद्द करण्याऐवजी, भारताने एक वास्तववादी आणि दूरदर्शी धोरण स्वीकारले पाहिजे. या धोरणात भारतीय रुपयाचे हळूहळू आंतरराष्ट्रीयीकरण करणे, स्थानिक चलनांमधील व्यापाराला प्रोत्साहन देणे, स्वस्त आणि जलद आंतरराष्ट्रीय पेमेंट सुनिश्चित करणे, आणि सीबीडीसी (सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी) इतर देशांच्या प्रणालींमध्ये समाकलित करण्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. हाच तो ठोस आणि व्यावहारिक मार्ग आहे जो भारताला खºया आर्थिक स्वायत्ततेकडे घेऊन जाईल.

ब्रिक्स शिखर परिषदेचा सर्वात संवेदनशील पैलू भारत-चीन-रशिया हा त्रिकोण असेल. भारताचे दोन्ही देशांशी संबंध आहेत, परंतु प्रत्येकासमोर वेगवेगळी आव्हाने आहेत. त्यामुळे, भारताकडे सीमा सुरक्षा आणि चीनसोबतच्या आर्थिक संबंधांबाबत एक स्पष्ट धोरण असले पाहिजे, जेणेकरून ब्रिक्स शिखर परिषद भारत आणि चीन यांच्यातील संवादासाठी एक व्यासपीठ बनू शकेल. भारताने ऊर्जा, संरक्षण आणि व्यापार या क्षेत्रांतील रशियासोबतच्या आपल्या दीर्घकालीन संबंधांचा फायदा घेतला पाहिजे, परंतु रशिया-युक्रेन युद्धाला संपूर्ण ब्रिक्स अजेंड्यावर वर्चस्व गाजवू देऊ नये. या शिखर परिषदेत, भारताला स्वत:ला ‘ग्लोबल साउथ’चा (म्हणजेच आशिया, आफ्रिका आणि लॅटिन अमेरिकेतील विकसनशील देशांचा) आवाज म्हणून सादर करण्याची संधी आहे.