भारताच्या भविष्याशी खेळ

असे दिसते की, काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांनी पाश्चात्य देशांना आणि जागतिक संस्थांना भारताच्या अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप करून लोकशाही मार्गाने निवडून आलेल्या मोदी सरकारला अस्थिर करण्याचे केलेले आवाहन आता फळाला येत आहे. सलग निवडणुकांमध्ये भाजपला पराभूत करण्यात अपयशी ठरलेले राहुल गांधी आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवरून सातत्याने ही खंत व्यक्त करत आहेत की, पाश्चात्य देश भारतात ‘लोकशाही पुनर्संचयित करण्यासाठी’ मदत करत नाहीत. भारताच्या अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय शक्तींना केलेल्या या लज्जास्पद आवाहनाकडे त्यावेळी फारसे लक्ष गेले नसले तरी, आता असे दिसते की, पाश्चात्य देश आणि भारतातच कार्यरत असलेल्या शक्तींमधील साटेलोटे अधिक घट्ट होत आहेत.

हा एक विचित्र योगायोग आहे की, ज्यावेळी काँग्रेस पक्षाने देशात अराजकता पसरवून मोदी सरकारला अस्थिर करण्यासाठी मोठी मोहीम सुरू केली, त्याच वेळी संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवाधिकार उच्चायुक्तांच्या कार्यालयाने भारताला लोकशाही मूल्ये आणि परंपरांवरून फटकारायला सुरुवात केली आहे. भारतीय परराष्ट्र मंत्रालयाने आपल्या स्पष्ट प्रतिसादात, त्यांना आपल्या कामाशी काम ठेवण्याचा योग्य सल्ला दिला. इतकेच नाही तर, भारताने आपले शेजारी देश पाकिस्तान आणि बांगलादेश यांच्यावरील अत्याचारांबाबत कोणतीही कारवाई न केल्याबद्दल या संस्थेला जबाबदार धरले.

जगातील सर्वात मोठ्या लोकशाहीला फटकारण्याची हिंमत या संयुक्त राष्ट्रांच्या संस्थेत कुठून आली? यासाठी राहुल गांधींसारखे चुकीचे वर्तन करणारे लोक जबाबदार आहेत. राहुल गांधींच्या बेजबाबदार कृतींना सीमा नाही. या संदर्भात, ते जगातील सर्वात श्रीमंत व्यक्ती, इलॉन मस्क यांच्या भारतविरोधी भावनांनाच दुजोरा देत असल्याचे दिसून आले. जेव्हा मस्क भारतात त्यांच्या स्टारलिंक या सॅटेलाइट इंटरनेट सेवा पुरवठादार कंपनीला परवाना नाकारल्याने नाराज होऊन त्यांच्या ट्विटर या इंटरनेट माध्यमावर आपली निराशा व्यक्त करू लागले.

वास्तविक पाहता, मस्क यांच्या कंपनीला भारतातील नियामक मानकांची पूर्तता अद्याप करायची आहे, परंतु त्यांनी आपली निराशा भारतीय उद्योजक आणि सरकारवर काढायला सुरुवात केली. यामध्ये राहुल त्यांना चिथावणी देत ​​असल्याचे दिसत होते. यापूर्वी, जेव्हा डोनाल्ड ट्रम्प यांनी भारतीय अर्थव्यवस्थेला ‘मृत अर्थव्यवस्था’ म्हटले होते, तेव्हा राहुल यांनी लगेचच त्यांच्याशी सहमती दर्शवली होती. वस्तुस्थिती अशी आहे की, जागतिक अर्थव्यवस्था अस्थिरता आणि मंदीशी झुंजत असतानाही, आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीने अलीकडेच भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा अंदाज वाढवला आहे.

भारताला धमकी देण्याचा मस्क यांचा हेतू हलक्यात घेता येणार नाही. बोलिव्हियाचे राष्ट्राध्यक्ष मस्क यांना त्यांचे लिथियम साठे कवडीमोल भावाने देण्यास आणि परवाना मंजूर करण्यास तयार नसल्यामुळे मस्क यांनी अमेरिकेला बोलिव्हियाच्या निवडून आलेल्या राष्ट्राध्यक्षांना पदच्युत करण्यासाठी चिथावणी दिली होती. जेव्हा इन्स्टाग्रामवरील एका वापरकर्त्याने मस्क यांच्यावर हा उठाव घडवून आणल्याचा आरोप केला, तेव्हा त्यांनी उद्धटपणे उत्तर दिले, ‘आम्ही ज्याला पाहिजे त्याला उलथवून टाकू, त्यांना जे पाहिजे ते करू द्या.’ मस्क यांनी या उठावाची दिलेली उद्धट कबुली हे दर्शवते की, स्टारलिंक परवाना वादावरून मोदी सरकारबद्दलची त्यांची निराशा आणि राहुल गांधींनी भारतात निर्माण केलेली अस्थिरता या दोन वेगळ्या गोष्टी म्हणून पाहता कामा नयेत.

मस्क आणि राहुल गांधी यांच्यातील ही जुगलबंदी बरेच काही सांगून जाते. यातून हेही स्पष्ट होते की, देशांतर्गत उद्योजकांवर नियमितपणे गरळ ओकणाºया काँग्रेस पक्षाला, मस्क यांच्यासारख्या परदेशी आणि तापट स्वभावाच्या उद्योगपतीसाठी पायघड्या घालण्यास काहीच संकोच वाटत नाही; ज्यांना सामान्य सौजन्य आणि सभ्यतेची जाणीव नाही आणि जे मुकेश अंबानींना भारताचे ‘खरे बॉस’ म्हणजेच पंतप्रधान म्हणायला अजिबात कचरत नाही. राहुल यांनी कमल हासन यांच्याकडून धडा घ्यायला हवा, ज्यांनी मस्क यांना आरसा दाखवत स्पष्ट केले की, ‘भारत एक लोकशाही देश आहे, वसाहत नाही. जगाचे येथे स्वागत आहे, पण त्यांचे भविष्य केवळ भारतातील जनताच ठरवेल, पाश्चात्य हितसंबंध, त्यांचे दुटप्पी धोरण किंवा कोणतेही देशांतर्गत किंवा परदेशी अब्जाधीश नव्हेत.’

या सगळ्यात, अमेरिकन डीप स्टेटने पोसलेल्या किंवा त्यांच्याद्वारेच तयार झालेल्या झुरळांसारख्या जनता पक्षाकडे (सीजेपी) कोणी दुर्लक्ष कसे करू शकेल? मोदी सरकारच्या काळात भारताची अभूतपूर्व वाढ अमेरिकन डीप स्टेटला असह्य आहे आणि असे दिसते की, बांगलादेश आणि नेपाळमध्ये जसे केले, त्याचप्रमाणे ते आपला प्यादा असलेल्या सीजेपीच्या माध्यमातून भारतातील लोकशाही मार्गाने निवडून आलेल्या सरकारला उलथवून टाकण्याचा कट रचत आहेत. या परिस्थितीत, एक आंधळा वर्ग मोदी-विरोधी समर्थकही पुढे येतो, जो घोषित करतो की, मोदी सरकारला उलथवून टाकण्याचा एकमेव मार्ग ‘क्रांती’ आहे. त्यांच्या मनात हे अगदी स्पष्ट आहे की, ते लोकशाही मार्गाने मोदींना पराभूत करू शकत नाहीत.

यामुळे प्रचंड रक्तपात होईल हे सांगायला त्याला अजिबात संकोच वाटत नाही, पण दुसरा कोणताही पर्याय उरलेला नाही. एकूणच, देशात एक विषारी युती उदयास येत आहे. एका बाजूला अमेरिकन डीप स्टेट आहे, ज्याने आपले प्यादे थेट भारतात तैनात केले आहेत. दुसºया बाजूला एलॉन मस्क आहेत, जे त्यांच्या मनमानी अटी न मानणाºया देशांमध्ये सत्तापालट घडवून आणण्याची धमकीही देतात. तिसºया बाजूला हताश आणि भ्रमनिरास झालेले राहुल गांधी आहेत. सर्वात आधी ते आहेत गांधी, जे पंतप्रधानपदाला आपला जन्मसिद्ध हक्क मानतात. आणि शेवटी येतात ते हताश डावे, जे आता कुठेही सत्तेत नाहीत. या डाव्यांच्या जोडीला आहेत ते सूडबुद्धीचे वकील, जे रक्तपाताच्या माध्यमातून आपले अपेक्षित परिणाम साधण्यासाठी आतुर आहेत. आता देशातील जनतेला हे ठरवायचे आहे की, ते अराजकतावाद्यांना पाठिंबा देणार की राष्ट्राच्या विकासासाठी कटिबद्ध असलेल्या मोदींना. देशप्रेमी जनतेने राहुल गांधींचे दुष्ट कारनामे हाणून पाडले पाहिजेत. या देशावर प्रेम असणारी जनता अभिजीत दीपकेसारख्या देशघातक शक्तीला हाणून पाडल्याशिवाय राहणार नाही.

दशक पाचवा : मंत्रांचा : समास सहावा : शुद्धज्ञान निरुपण (५)

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील पाचव्या दशकातील शुद्धज्ञान निरुपण या सहाव्या समासात एक कथा सांगितली आहे. ते सांगातात की, त्याचे असे झाले की, एक राजा होता. त्याच्याकडे एकाने एक शिगाचा मणी आणला. तो फारच प्रकाशमान आणि मोहक होता. त्याने तो राजाला दाखविला आणि सांगितले की, ‘पौर्णिमेच्या दिवशी हा मणी स्वर्ग, मृत्यू, पाताळ या तिन्ही लोकांतील आपल्याला हवी ती वस्तू देऊ शकतो.’ राजाला मणी फारच आवडला व त्याने त्याची किंमत विचारली. मणी आणणारा माणूस म्हणाला, ‘तुझे सबंध राज्य मला देशील तर हा मणी मी तुला देईन.’ राजाने विचार न करता मूर्खपणे राज्य त्याला दिले आणि तो मणी घेतला. पुढे पौर्णिमेस राजाने त्या मण्याची प्रार्थना केली. पण तिचा काहीच उपयोग झाला नाही. तेव्हा राजाने तो मणी परत केला आणि आपले राज्य हस्तगत केले. तात्पर्य, इंद्रियाचे भोग दिसायला सुंदर दिसतात, पण त्याच्या पायी आपण आपले स्वराज्य, स्वानंद, साम्राज्य किंवा आत्मज्ञान गमावून बसतो. त्यांचा नाद सोडला की गमावलेले स्वस्वरूप परत मिळते.

या समासात समर्थ पुढे सांगतात, अविद्येमुळे आपल्याला भ्रम होतो. जे मिथ्या आहे ते सत्य वाटते. अविद्या नाहीशी होण्यास ज्ञान हाच उपाय आहे. समर्थ पुढे म्हणतात, मी तुम्हाला एक निश्चित भविष्य सांगतो. ते लक्ष देऊन ऐकावे. माणसाला ज्या गोष्टीचा सारखा ध्यास लागतो तीच त्याला मिळते. म्हणून आपण अविद्या सोडावी आणि सद्विद्या धरावी. भगवंतांच्या किंवा आत्मस्वरूपाच्या नादी लागावे. आत्मज्ञान झाल्यावर जगाला वंद्य होण्याची योग्यता येण्यास उशीर लागत नाही.

संन्निपातज्वर मोठा दोषी असतो. त्यामध्ये रोग्याला भ्रम होतो आणि मग काहीतरी भयंकर दृश्ये त्याला दिसू लागतात. पण योग्य औषधोपचार होऊन त्याचा ताप उतरला की भ्रम नाहीसा होतो आणि तो खरा आनंद भोगतो. त्याचप्रमाणे अज्ञानरूप सन्निपाताने जीवाला भ्रम होतो आणि मग काहीतरी भलतेच व खोटे दृश्य दिसू लागते. त्यावर आत्मज्ञानाचे औषध घेतले की अज्ञान नाहीसे होते. मग आपल्याला जे दृश्य दिसत होते ते मुळातच नव्हते असा प्रत्यक्ष अनुभव येतो.

अविद्या एक प्रकारची झोप आहे. झोपेमध्ये काहीतरी भयानक स्वप्न पडते व मनुष्य घाबरतो. तसे अविद्येमुळे मिथ्या असलेले दृश्य दिसते व मनुष्य घाबरतो. तसे अविद्येमुळे मिथ्या असलेले दृश्य दिसते व मनुष्य घाबरतो. त्यावर एक उपाय म्हणजे माणसाला जागे करणे. दृश्य मिथ्या आहे हे पटवून त्याबद्दल विरक्तीउत्पन्न होणे याला जागेपण म्हणतात.

एका झोपी गेलेल्या माणसाला एक भयंकर स्वप्न पडले. त्या खोट्या असणाºया स्वप्नाने घाबरून तो ओरडू लागला. तेव्हा त्याला जागे केले. त्यामुळे तो आपोआप झोपेआधीच्या निर्भय स्थितीला आला. त्याला पडलेले स्वप्न खोटे होते पण त्याला ते खरे वाटले. त्यामुळे त्याला दु:ख झाले. जे खोटे असते त्याचे संपूर्ण निरसन कधीच होत नसते. त्याचा काहीतरी परिणाम उरतोच.

जो जागा असतो त्याला स्वप्न खोटे असते. जो झोपलेला असतो त्याला ते सर्व बाजूने वेढून टाकते. तोच माणूस जागा झाला म्हणजे त्याला भीती उरतच नाही. ज्यावेळी अविद्यारूप झोप जीवाला अगदी झापड घालते त्यावेळी दृश्याची वाईट स्वप्ने पडतात. त्यामुळे तो घाबरतो व त्याचे सगळे शरीर भयाने कापू लागते. या अविद्यारूप झोपेतून संपूर्ण जाग येण्यास सारखे श्रवण आणि मनन करावे. जागेपण कसे ओळखावे त्याची खूण सांगतो ती ऐकावी. जो अगदी मनापासून इंद्रियभोगाविषयी पूर्ण विरक्त आहे तो जागा झाला आहे असे ओळखावे.

यानंतर समर्थ पुढील चार समासांची प्रस्तावना करतात. ते म्हणतात, ज्याला संपूर्ण विरक्ती साधली नाही त्याला साधक असे म्हणतात. जगामधील आपले मोठेपण सोडून त्याने साधना करीत राहावे. ज्याला साधना करावेसे वाटत नाही तो सिद्धपणाच्या अभिमानाने बांधला जातो. अशा अहंकारी सिद्धापेक्षा मुमुक्ष केव्हाही चांगला, कारण त्याला ज्ञानाची तळमळ असल्याने तो ज्ञानाचा अधिकारी असतो. हे ऐकून शिष्याने प्रश्न केला की, बद्ध व मुमुक्ष यांचे लक्षण काय? साधक आणि सिद्ध कसे ओळखावे? सद्गुरू म्हणाले की, या प्रश्नाचे उत्तर पुढील समासात दिले आहे. ते वर्णन साधक श्रोत्यांनी लक्ष देऊन ऐकावे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

विरोधी पक्षांची विचित्र आणि चुकीची भूमिका

विरोधी नेत्यांसोबत मोर्चा काढल्यानंतर राहुल गांधींनी सर्वोच्च न्यायालयात दाखल केलेल्या याचिकेत अनेक त्रुटी आढळल्याने त्यावर सुनावणी होऊ शकली नाही. या मुद्द्यांवर विचार झाल्यावर, एसआयआर (मतदार यादी क्रमवार शुद्धीकरण) प्रक्रियेवर दाखल केलेल्या इतर याचिकांसोबत त्यांच्या याचिकेवरही सुनावणी होईल. राहुल गांधींनी आपल्या याचिकेत नमूद केलेल्या मुद्द्यांचा सर्वोच्च न्यायालय विचार करेल हेही निश्चित आहे. यानंतर, राहुल आणि त्यांच्या सहकाºयांनी सुनावणीची वाट पाहायला हवी, पण त्याच वेळी ते आंदोलने आणि निदर्शनांद्वारे आपली ताकद दाखवत आहेत. ते हे सुरूच ठेवण्याबद्दलही बोलत आहेत. ही अत्यंत हास्यास्पद आणि विचित्र भूमिका आहे. यांना साधी याचिकाही नीट दाखल करता येत नाही. त्यात १४ त्रुटी निघतात. विद्वान वकील त्यांच्याकडे आहेत. त्यापैकी अनेकांनी भारतावर हल्ले करणाºयांचेही वकीलपत्र घेतलेले आहे. इतकी भारतविरोधी भूमिका घेणाºया वकिलांची फौज असताना त्यांना साधी याचिका अचूक दाखल करता येत नाही. हे काय देशहित पाहतील? हा पहिला प्रश्न आहे. केवळ परकीय मदतीवर, बाहेरच्या गुंडांकरवी देशात अस्थिरता माजवण्यासाठी हे चालवलेले खूळ जनता पूर्णपणे ओळखून आहे. ईव्हीएमऐवजी आसाममध्ये त्यांच्या मागणीनुसार मतपत्रिकेवर मतदान घेतले तरी जनतेने त्यांना साफ नाकारले आहे. याचा अर्थ व्होटचोरी झालेली नाही तर लबाड आणि चोरांना मतदान करायचे नाही हे मतदारांनी ठरवले आहे. तरीही परकीय ताकदीवर, झुरळांच्या नक्षलवादाचा बागुलबुवा बनवून देशात अंदाधुंदी माजवण्याचा प्रकार करत आहेत, यातून त्यांची चुकीची भूमिका जनतेसमोर येत आहे.

सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयाची वाट पाहण्यासही तयार नसताना, ‘माझा सर्वोच्च न्यायालयावर विश्वास आहे’ असे म्हणण्यामागे राहुल गांधींचा नेमका अर्थ काय आहे? सर्वोच्च न्यायालयाने त्यांच्या इच्छेनुसार निर्णय द्यावा, अशी त्यांची इच्छा आहे का, की त्यांनी आपल्या याचिकेत उपस्थित केलेल्या मुद्द्यांवर न्यायालयाचे मत ऐकण्यात त्यांना रस नाही? हा प्रश्न यासाठी निर्माण होतो, कारण ते आपले अंतिम ध्येय साध्य होईपर्यंत स्वस्थ न बसण्याबद्दल बोलत आहेत आणि मुख्य निवडणूक आयुक्तांसह मोदी सरकारला हटवणे हे आपले अंतिम ध्येय आहे, हे सूचित करण्यास ते मागेपुढे पाहत नाहीत. पण मोदी सरकारला हटवण्यासाठी न्यायालय किंवा ज्ञानेश कुमार यांना हटवणे हा उपाय नाही. त्यासाठी जनाधार विरोधकांना मिळाला पाहिजे. पण विरोधकांना जनतेने साफ नाकारले आहे. त्यामुळे राहुल गांधी आणि त्यांच्यासोबत असलेले शिरोमणी यांची भूमिका जखम शेंडीला मलम मांडीला असा प्रकार आहे.

रस्त्यावर उतरून आणि लोकशाही संपली आहे ही खोटी बातमी पसरवून ते हे करण्याचा प्रयत्न करत आहेत का? लोकशाहीत निवडणुकांद्वारे सत्ता बदलते. राहुल गांधी काही वेगळी पद्धत वापरण्याचा प्रयत्न करत आहेत का? एसआयआरला मतचोरी संबोधून, राहुल गांधी केवळ जनतेची दिशाभूल करण्याचा प्रयत्न करत नाहीत, तर त्याला विरोध करण्यासाठी लोकशाही मूल्यांपासून विचलित होणाºया पद्धतींचाही अवलंब करत आहेत. पण राहुल गांधी आणि त्यांच्या इंडि आघाडीतील शिरोमणींनी लक्षात घेतले पाहिजे की, मतचोरी झाली हे बोलणे मतदारांचा अपमान आहे. मतदारांनी तुम्हाला साफ नाकारले आहे आणि स्वीकारण्यासाठी तुम्हाला काहीतरी विधायक, देशहिताची भूमिका घेतली तर शक्य आहे नाहीतर २०२९ला पुन्हा सत्तेपासून लांब राहावे लागेल. आपण बोलतो आहे हे चुकीचे बोलतो आहे हे राहुल गांधी आणि त्यांच्या शिरोमणी मित्रांना माहिती आहे. त्यामुळे त्यांनी झुरळांचा बुरखा घातला आहे. झुरळ त्या अभिजीत दीपके आणि मंडळींकडून वाटेल ते बोलून घेत आहेत. पण झुरळाची ढाल करणे हे राहुल गांधी आणि शिरोमणींच्या अंगलट येणार आहे. यांच्यासाठी गर्दी जमत नाही म्हणून झुरळांची गर्दी निर्माण करणे हे शस्त्र अत्यंत हास्यास्पद आहे. हे करण्यासाठी ते एसआयआरच्या त्रुटी, गुंतागुंत आणि त्यामुळे जनतेला होणारा त्रास यांचा ढाल म्हणून वापर करत आहेत. आता ते खोट्या आरोपांनी आगीत तेल ओतत असल्याने, निवडणूक आयोगाने एकही पात्र मतदार मागे राहणार नाही याची खात्री केली पाहिजे.

यासाठी निवडणुका संपेपर्यंत एसआयआर प्रक्रिया सुरूच राहिली पाहिजे. निवडणूक आयोगाने लोकांना त्यांची अचूक माहिती आणि कागदपत्रे सादर करण्यासाठी पाठवलेल्या पत्रांना नोटीस म्हणण्याने असा समज निर्माण होतो की, त्यांची नावे मतदार यादीतून वगळली जाणार आहेत. संदेश असा असायला हवा की, एसआयआर त्यांना मतदार यादीत त्यांची नावे नोंदवण्याची सुविधा देत आहे. निवडणूक आयोगाने पात्र मतदारांची नोंदणी करण्याइतकेच लक्ष अपात्र लोकांना मतदार यादीतून वगळण्यावर दिले पाहिजे. यामुळे केवळ जनतेचा विश्वास वाढेल आणि ते विरोधी पक्षाच्या कारस्थानांना बळी पडण्यापासून वाचतील. निवडणूक आयोगाने नोटिसा पाठवलेल्या नाहीत तर त्रुटी पूर्ण करून आपले नाव यादीत राहील यासाठी जनतेला केलेले आवाहन आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे. परकीय पैशांवर माजलेल्या झुरळांच्या ताकदीवर शहरी नक्षलवादाचा सहारा घेऊन देशात अस्थिरता माजवण्याचा आणि घुसखोरी करून सत्ता काबीज करण्याचा राहुल गांधींचा डाव देशातील जनता कधीही यशस्वी होऊ देणार नाही. हा नेपाळ, बांगलादेश नाही, हा भारत आहे. तो अखंड राहील.

दशक पाचवा : मंत्रांचा : समास सहावा : शुद्धज्ञान निरुपण (४)

 

दासबोधातील पाचव्या दशकातील सहाव्या समासात शुद्धज्ञान निरुपण करताना समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात की, अशा रीतीने सर्व दृश्य वस्तू नाश पावल्या म्हणजे वास्तविक मीपणाने वावरणारा मीदेखील उरत नाही. कारण मुळातच परमात्मा एकरूप असल्याने एकस्वरूप होण्यास निराळे काही करावे लागत नाही. सर्व सृष्टी मूळ स्वरूपात विलिन झाल्यावर मग फक्त एक स्वरूप ब्रह्म तेवढे उरते. त्यामध्ये पिंड व ब्रह्मांड यांना पाहायचे म्हटले तरी ते आढळणार नाहीत. ज्ञानाचा अग्नी एकदा पेटला म्हणजे दृश्याचा केरकचरा संपूर्ण जळून भस्म होतो. ज्ञाता ज्ञानाशी तदाकार झाल्याने, ज्ञाता स्वत: ज्ञानरूपच झाल्याने वेगळेपणाचे मूळच जळून जाते. लौकिक ज्ञानामध्ये ज्ञाता ज्ञेयाला जाणत असता त्याच्याहून वेगळा राहतो. त्यामुळे त्या ज्ञानामध्ये वेगळेपणाचे मूळ कायम राहते. अलौकिक ज्ञानामध्ये ज्ञाता ज्ञेयाशी तदाकार होऊन त्याला जाणतो. त्यामुळे तेथे वेगळेपण उरतच नाही. शिवाय दोघे गेल्यावर केवळ ज्ञान तेवढे शिल्लक राहते. हे ज्ञान आत्मस्वरूपच असल्याने त्यामध्ये दृश्याला दृश्यपणाने राहणे नसते. दृश्य भासणे हा अज्ञानाचा परिणाम असल्याने अज्ञान नाहीसे झाले की दृश्य आपोआप अंतर्धान पावते. आपल्या इंद्रियांना दिसणारे दृश्य विश्व हे मिथ्या आहे असे पटले, म्हणजे ते जसे दिसते तसे ते नाही अशी खात्री पटली की दृश्याकडे धाव घेणारी वृत्ती आपोआप मागे फिरते. अशा रीतीने वृत्ती उलटून हृदयामधील आत्मस्वरूपाकडे धाव घेऊ लागली की, मग दृश्य असून सुद्धा नसल्यासारखे होते. ते असून अनुभवास येत नाही. अशा रीतीने वृत्ती अंतर्मुख होऊन स्वस्वरूपापर्यंत पोहोचली की सहजच आत्मनिवेदन घडते.

समर्थ रामदास स्वामी सांगतात की, शिष्याने सद्गुरूशी अनन्य व्हावे, आपण देहाहून वेगळे आहोत अशी जाणिव ठेवावी, एकांतात बसून स्वस्वरूपात लीन होण्याचा अभ्यास करावा. जो शिष्य आपल्या गुरूशी अनन्य असतो, त्याला आत्मनिवेदनाची काळजी करण्याचे कारण नसते. अभक्त जसा भगवंताहून वेगळा राहतो तसा शिष्य सद्गुरूहून वेगळा राहता कामा नये. शिष्याचे आणि सद्गुरूचे मनोमीलन झाले पाहिजे. शिष्याचे जीवन सद्गुरूने भरून गेल्यावर आत्मनिवेदनासाठी आणखी निराळे काही करावे लागत नाही. असे आत्मनिवेदन एकदम साधत नाही. ते दृढ होऊन अनुभवास येण्यासाठी सद्गुरूचे चरित्र, गुण, महिमा, रूप, इत्यादींचे वारंवार चिंतन करावयास हवे. त्यांच्या वचनांची आठवण करून त्यांचा अर्थ पुन: पुन्हा मनात घोळवायला हवा. अशा प्रकारचे सद्गुरू भजन केले तर निश्चितपणे समाधान मिळते.

रामदास स्वामी सांगतात की, यालाच आत्मज्ञान असे म्हणतात. आत्मज्ञानाने समाधान मिळते. संसारामधील भीती आणि चिंता याचे बंधन सर्वस्वी नाहीसे होते. मी देहच आहे असे ज्या माणसाला वाटते तो आत्मघातकी असतो. मी देहच आहे या अभिमानाचा परिणाम म्हणून त्याला जन्ममरणाच्या येरझारा सतत, वारंवार भोगाव्या लागतात. वास्तविक खरा मी आत्मस्वरूप आहे. म्हणून मी स्थूल, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण या चार देहाहून वेगळा आहे. ‘मी’ला जन्ममरण नाही, कर्माचा स्पर्श होत नाही. या सगळ्या दृश्यरूप खिचडीला, अठरा धान्याच्या कडबोळ्याला मी आतबाहेर व्यापून आहे. तो मी म्हणजे आत्मा तूच आहेस. ख‍ºया ज्ञानदृष्टीने पाहिले तर कोणाही जीवाला बंधन नाही. मी बांधलेला आहे असे अज्ञानामुळे वाटते. तो भ्रम आहे व त्याने लोक भुलले आहेत. मी देहच आहे हा देहाभिमान घट्ट धरून ठेवल्याने मी बांधलेला आहे हा भ्रम निर्माण होतो व जीवाला भुलवून टाकतो. या भ्रमांतून सुटण्यासाठी एक उपाय करावा. आपण एकांतामध्ये बसावे, स्वस्वरूपात लीन व्हावे, तेथे विसावा घ्यावा. हा अभ्यास करीत गेल्याने परमार्थ स्थिर होतो, आत्मज्ञानाचा उत्कर्ष होतो. परमार्थाचे अखंड श्रवण आणि मनन करीत राहिले तरच समाधान मिळते. अज्ञान संपूर्णपणे नाहीसे होऊन ब्रह्मज्ञान पूर्णतेला पोहोचले की, अंगात वैराग्य भरून जाते. दृश्याबद्दलची यत्किंचित वासना अंत:करणात उरत नाही. म्हणून समर्थ सांगतात की, आत्मज्ञान होण्यास इंद्रियांना आवर घालून वासना निर्मूल केली पाहिजे. कोणत्याही प्रकारचे बंधन न घालता इंद्रियाना मनसोक्त भोग भोगू दिले तर मनाची तळमळ शांत होणार नाही. इंद्रिये जे भोग मागतात ते त्यांना दिले तर त्यांची वखवख अधिक वाढते, म्हणून मोकाटपणे भोगून मनाची तळमळ शांत होत नाही. इंद्रियांचे भोग समाधान देत नाहीत हे उमजून ज्याचे मन त्यांच्याबद्दल विरक्त बनते त्यालाच पूर्ण आत्मज्ञान होते. उदा. एका माणसाने मणी टाकला तेव्हा गेलेले राज्य त्याला परत मिळाले. हा कथाभाग आपण उद्याच्या भागात समजून घेऊ.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

विरोधी पक्ष विश्वासार्हता गमवत आहे

आतापर्यंत जे बंद खोल्यांमध्ये बोलले जात होते, ज्याबद्दल अटकळ बांधली जात होती किंवा आरोप केले जात होते, ते अखेरीस विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांनी स्वत: मान्य केले आहे. चेन्नईमध्ये त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, त्यांना सरकारविरोधी आंदोलनाचे रूपांतर सत्तापालटाच्या आणि खरे तर सत्ता मिळवण्याच्या संघर्षात करायचे आहे. जर देशातील सर्वात जुना पक्ष, मुद्द्यांवर आधारित निवडणूक राजकारण करण्याऐवजी, पुढील अडीच वर्षे अशाच प्रकारची आंदोलने करू इच्छित असेल, रस्ते अडवू इच्छित असेल आणि सरकारला विरोध करण्यासाठी भारतीय कंपन्यांऐवजी परदेशी कंपन्यांचे स्वागत करू इच्छित असेल, तर ही स्वाभाविकच चिंतेची बाब आहे. शेजारील नेपाळ आणि बांगलादेशमध्ये जे घडले ते योग्य होते, असा विचार करणेही धोकादायक आहे. प्रस्थापित राजकीय पक्षांनी हे समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे की, जनतेला त्यांच्याकडून गंभीर अपेक्षा आहेत. जर त्यांनीही सामान्य विद्यार्थी संघटनांशी स्पर्धा करण्यास सुरुवात केली, तर ते स्वत:चेच नुकसान करून घेतील.

लोकशाहीत आंदोलने बेकायदेशीर नसतात, परंतु आंदोलनाचे राजकारण राजकीय पक्षांची विश्वासार्हता नष्ट करते, विशेषत: जेव्हा मुद्द्यामध्ये जमिनीवरील वास्तव आणि तथ्यांचा अभाव असतो. इथेच काँग्रेस आणि विरोधी पक्षांनी चूक केली. त्यांनी आंदोलनाच्या माध्यमातून सत्ता मिळवण्याचा आपला इरादा व्यक्त केला, पण चुकीचा मुद्दा निवडला. त्यांनी मतदार यादीच्या उप-सुधारणेला SIR मुख्य मुद्दा बनवले. मतचोरीचा गदारोळ होत असतानाच, खुद्द राहुल गांधींनी सुरू केलेल्या सत्याग्रह पोर्टलने हा मुद्दा उघडकीस आणला. केवळ दोन टक्के लोकांनीच मतचोरी हा एक मोठा मुद्दा मानला. जर काँग्रेसला आपल्या कार्यकर्त्यांकडून एवढीही प्रतिक्रिया मिळवता आली नाही, तर हे आंदोलन अडीच वर्षे कसे टिकेल याचे आश्चर्य वाटते.

राहुल गांधींनी काही काळापूर्वी म्हटले होते की, ममता बॅनर्जी, उद्धव ठाकरे आणि तेजस्वी यादव हेसुद्धा मतचोरीच्या आरोपांशी पूर्णपणे सहमत नाहीत. नुकत्याच झालेल्या ‘इंडिया’ सभेतून हेही स्पष्ट झाले की, अनेक काँग्रेस नेते त्यांच्या मतांशी असहमत आहेत. मग, ज्या मुद्द्याला काहीही वास्तविक महत्त्व नाही, तोच मुद्दा का निवडायचा? काँग्रेसची रणनीतीसुद्धा अनाकलनीय आहे. विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनासारख्या गंभीर मुद्द्यावरून केवळ नुकसानच झाले तरी, अश्लील विनोद का निवडायचा? राष्ट्रपतींना भेटल्यानंतर मतचोरीचे आरोप मान्य केल्यासारखी विधाने विश्वासार्हतेला धक्का पोहोचवत आहेत आणि विश्वासार्हतेशिवाय ना आंदोलन टिकू शकते, ना राजकारण.

एसआयआरचा उल्लेख होताच, १३ कोटींचा आकडा समोर आणला जातो. याची जितकी जास्त वेळा पुनरावृत्ती होईल, तितकी त्याची विश्वासार्हता कमी होईल, कारण या आरोप-प्रत्यारोपांच्या युगात, आक्षेप नोंदवणाºया लोकांची संख्या सामान्य लोकांनाही आठवू लागली आहे, जी त्या आकड्याच्या दहाव्या भागापेक्षाही कमी आहे.

हे खरे आहे की, एकाही कायदेशीररीत्या वैध मतदाराला यादीतून वगळले जाऊ नये. निवडणूक आयोगाने हेदेखील सुनिश्चित केले पाहिजे की, प्रत्येकाला पुरेसा वेळ मिळावा आणि अधिकाºयांना निर्णय घेता यावेत. विरोधी पक्षांनी रस्ते अडवण्याऐवजी, ज्या मतदारांची नावे कथितरीत्या वगळण्यात आली होती, त्यांना कागदपत्रे तयार करण्यापासून ते सुनावणीपर्यंत मदत करण्यासाठी आपले कार्यकर्ते तैनात केले असते, तर त्यांना मोठा फायदा झाला असता, पण तसे केले गेले नाही. एसआयआर प्रकरणात विश्वासार्हता तेव्हाच निर्माण होईल, जेव्हा हे राजकीय पक्ष त्यांच्या खात्यात किमान दहा हजार नावे जोडतील, जी त्यांच्या मेहनतीमुळे मतदार यादीत समाविष्ट झाली होती. सध्या, त्यांच्या यादीत कोणाचेही एकही नाव नाही. त्यामुळे, आंदोलनाच्या राजकारणाऐवजी, सकारात्मक अजेंडा आणि आराखड्याच्या राजकारणाकडे वळणे त्यांच्या हिताचे ठरेल. सरकार आपोआप बदलते यावर विश्वास ठेवून त्यांनी सत्ताविरोधी लाटेवर अवलंबून राहू नये. हीच विचारसरणी भ्रष्टाचाराला खतपाणी घालते. मागील एसआयआर वादग्रस्त नसतानाही सरकारे पुन्हा निवडून आली आहेत.

गेल्या आठवड्यात, राहुल गांधींच्या नेतृत्वाखाली विरोधी पक्षांनी दिल्लीत सलग तीन दिवस आंदोलन केले. दररोज दुपारी, विरोधी पक्षांमध्ये आश्चर्याचे वातावरण होते, की कोणती दिशा घ्यावी आणि कुठे आंदोलन करावे. दोन दिवसांनंतर, झुरळ जनता पक्षाने (CJP) आंदोलनाची घोषणा केली आणि त्याचा सामना करण्यासाठी सरकार आणि प्रशासनाची तयारी अभूतपूर्व होती. सत्य हे आहे की राजकीय पक्षांचे आचरण आणि वर्तन मर्यादित असते. तिथे जबाबदारी एखाद्या व्यक्तीवर किंवा गटावर असते. सीजेपीसारख्या संघटनेच्या नेतृत्वाखालील आंदोलनाच्या बाबतीत असे नसते. जुलै महिन्यातील आंदोलनादरम्यान नेमके हेच घडले, जेव्हा सीजेपीने गुन्हेगारी प्रवृत्तीच्या व्यक्तींच्या सहभागाचा प्रश्न झटकून टाकला. त्यामुळे, ही जबाबदारी पोलिसांना घ्यावी लागेल.

राज्यघटना सरकार उलथवून टाकण्याचा आणि सरकार स्थापन करण्याचा मार्ग निश्चित करते. दोन्ही संख्याबळावर अवलंबून असतात आणि संख्याबळासाठी निवडणुका आवश्यक असतात. निवडणुकांसाठी वैध मतदारांची आवश्यकता असते आणि वैध मतदारांना ओळखण्यासाठी एसआयआर  आवश्यक आहेत. संविधानात स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, कोणत्याही कायदेशीर प्रक्रियेची न्यायालयाकडून छाननी केली जाईल आणि न्यायालयाने एसआयआरला कायदेशीर ठरवले आहे. काही आक्षेप असल्यास, राजकीय पक्षांनी पुन्हा न्यायालयाकडे जावे. ज्ञानेश कुमार यांच्याविरोधात तक्रार घेऊन कोणताही राजकीय पक्ष न्यायालयाकडे का गेला नाही? इतरांच्या मागे लपण्यात काय अर्थ आहे?

विरोधी पक्षांनी राष्ट्रपतींना जी तथ्ये सादर केली नाहीत, ती न्यायालयासमोर सादर केली पाहिजेत. ज्यांना यादीतून वगळण्यात आले आहे, अशा मतदारांची पुन्हा नोंदणी करण्यासाठी पुरेशी मदत पुरवली पाहिजे. जनतेला राजकीय पक्षांकडून अशा वर्तनाची अपेक्षा असते, परंतु फुटून निघालेल्या राजकीय पक्षातून तयार झालेल्या संघटनेकडून नाही. तथापि, विद्यार्थ्यांचे प्रतिनिधित्व करण्याचा दावा करून राजकारणात प्रवेश करण्याची महत्त्वाकांक्षा बाळगणाºया सीजेपीची भूमिका हळूहळू स्पष्ट होत आहे. त्यामुळे, त्यांनाही प्रतिसाद देण्यासाठी तयार राहावे लागेल. हा दबाव गट आपल्या राजकीय मित्रपक्षांवर दबाव टाकेल अशी अपेक्षा आहे. सुधारणेचा मार्ग विधानमंडळातूनच जाईल, रस्त्यावर उतरून काहीही साध्य होणार नाही, विरोधीपक्ष सामान्य जनतेच्या नजरेतून उतरेल एवढेच होईल.

दशक पाचवा : मंत्रांचा : समास सहावा : शुद्धज्ञान निरुपण (३)

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील पाचव्या दशकातील सहाव्या समासात शुद्धज्ञान निरुपण करताना म्हटले आहे की, पूर्वी होऊन गेलेल्या सर्व थोर ज्ञानी पुरुषांना असे आत्मज्ञान प्राप्त झालेले होते. आत्मज्ञानच सर्व वेदशास्त्रांचे रहस्य आहे. सर्व संतांचे वर्मदेखील तेच आहे. श्रद्धावंत पुरुषांना त्यांच्या भाग्यानुसार आत्मज्ञान प्राप्त होत असते. असो. पूर्वीचे खरे थोर पुरुष ज्या ज्ञानाने संसारातून पार पडले ते आता नीट ऐकू. महामुनि, वसिष्ठ आणि व्यास, समाधानी शुक आणि नारद, महाज्ञानी जनकादिक या आत्मज्ञानानेच थोरपदाला पोहोचले.

समर्थ म्हणतात, वामदेवादि योगेश्वर, वाल्मिकी, अत्री ऋषीश्वर, शौनकादि हे सर्व वेदांत तत्त्वज्ञानाचे रहस्य जे आत्मज्ञान त्यानेच परमपदाला पोहोचले. सनकादि थोर ज्ञानी आणि आदिनाथ, मत्स्येंद्रनाथ, गोरखनाथ हे नाथपंथी महायोगी आणि आणखी असंख्य महात्मे आत्मज्ञानानेच कृतकृत्य झाले. मोठमोठे सिद्ध, मुनी आणि महान अनुभवी या सर्वांच्या अंतरगाची जी अवस्था म्हणजेच आत्मज्ञान, ज्या ज्ञानाच्या आनंदाने महादेव निरंतर डोलत असतो, जे आत्मज्ञान वेदशास्त्राचे तात्पर्य आहे, जे योग्य प्रमाणांनी निश्चित केलेला निर्णय आहे, जे साक्षात अनुभवाला येते आणि जे अतिसूक्ष्म विचारांती योग्य ठरते, जे आत्मज्ञान श्रद्धावंताना त्याच्या भाग्याप्रमाणे प्राप्त होते. पूर्वी होऊन गेलेले, सध्या हयात असलेले व पुढे होणारे सर्व साधु-संत आणि सज्जन यांचे गुह्य असलेले असे जे आत्मज्ञान ते मी आता सांगतो.

समर्थ सांगतात, आत्मज्ञान सर्व ज्ञानाचे शिखर आहे. ते सद्गुरुच्या कृपेने विनासायास प्राप्त होते. सद्गुरुचे वचन हेच आत्मज्ञानाच्या बाबतींत परमश्रेष्ठ प्रमाण समजावे. ते वचन काय आहे ते आता सांगतात. समर्थ म्हणतात की, तीर्थ, व्रत, तप, दान, धूम्रपान, पंचाग्नि साधन, गोरांजन या साधनांनी आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. आत्मज्ञान हेच सगळ्या परमार्थसाधनाचे खरे फळ आहे. तेच ज्ञानाची परमावधि आहे. आत्मज्ञानानेच संशयवृत्तीचे मूळ संपूर्णपणे नाश पावते. जगात कितीतरी भाषा आहेत आणि प्रत्येक भाषेमध्ये कितीतरी ग्रंथ आहेत. शिवाय प्रत्यक्ष वेदांतावर कितीतरी ग्रंथ आहेत. या सर्वांचा खोल अर्थ एकच आहे आणि तो म्हणजे आत्मज्ञान हाच होय. पुराणांचा अभ्यास करून आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. ते ज्ञान सांगता सांगता वेद थकले. असे विलक्षण असणारे आत्मज्ञान आता या क्षणी गुरुकृपेने समजावून देईन, असे समर्थ सांगतात.

स्वत:वर गुरुकृपा झाल्याने आत्मज्ञान आपल्या घरी जणू काय पाणी भरते अशी श्रीसमर्थांची अवस्था होती. तिचे वर्णन आता ऐकावे. श्रीसमर्थ सांगतात की, संस्कृत ग्रंथात काय आहे ते आपण पाहिलेले नाही, मराठी ग्रंथात आपला प्रवेश नाही. पण, आपल्या हृदयात सद्गुरुस्वामीची कृपामूर्ति मात्र स्थिरपणे राहिलेली आहे. आता संस्कृत अथवा प्राकृत ग्रंथांची गरज तरी काय आहे? माझा स्वामी कृपेचा वर्षाव करीत माझ्या हृदयात बसलेला आहे. वेदांचा अभ्यास न करता किंवा श्रवणाचे सायास न करता मला अगदी प्रयत्नावाचून गोड सद्गुरुकृपा लाभलेली आहे. मराठी भाषेत ग्रंथ आहेत, पण त्याहून संस्कृत भाषेतील ग्रंथ श्रेष्ठ आहेत. संस्कृत ग्रंथांमध्ये देखील वेदांत ग्रंथ फार श्रेष्ठ आहेत.

वेदांतापेक्षा दुसरे काहीच श्रेष्ठ नाही. कारण वेदांचे सारे रहस्य वेदांतामध्ये प्रगट झालेले आहे. असो, अशा जो तात्पर्यार्थ आहे आणि जो अत्यंत खोल परमार्थ आहे, तो तू आता ऐक असे समर्थ सांगतात. अतिशय खोल आणि अर्थ गभीर असे जर काही असेल तर ते सद्गुरुचे वचन आहे. त्या वचनाने निश्चितपणे समाधान मिळते. सद्गुरुचे वचन तोच खरा वेदांत व तोच खरा सिद्धांत होय. ते वचन हेच प्रत्यक्ष अनुभविलेले ज्ञान होय. माझ्या सद्गुरुस्वामीचे जे वचन आहे ते अतिशय खोल अर्थाने भरलेले आहे. त्या वचनाने माझे संपूर्ण समाधान झाले. ते वचन खरोखर माझ्या जीवाचे रहस्य आहे, गुपित आहे. ते मी तुला सांगेन म्हणतो. माझ्या सांगण्याकडे तू लक्ष दिलेस तर ते याच क्षणी तुला सांगतो. शरणागत होऊन शिष्याने श्रीसमर्थांचे पाय घट्ट धरले आणि तो दीनमुखाने म्हणाला की, मी अगदी लक्षपूर्वक ऐकतो. तेव्हा गुरुदेवांनी सांगण्यास प्रारंभ केला.

समर्थ सांगतात की, तू स्वत: परमात्मरूपच आहेस, असे सांगून मग आत्मज्ञानाचे सर्व अंगानी वर्णन केले. सद्गुरुशी अनन्य होऊन ते ज्ञान प्राप्त होते व पूर्ण समाधान मिळते. दृश्य विलीन होऊन आत्मनिवेदन मात्र होणे अवश्य आहे. ‘अहं ब्रह्मास्मि’ हे महावाक्य आहे. मी ब्रह्म आहे असा त्याचा अर्थ आहे. या अर्थाचे रहस्य तर्काने समजणार नाही. ते मर्म ऐक. तू स्वत: ब्रह्मस्वरूप आहेस. याबद्दल यत्किंचित संशय धरू नकोस, त्याविषयी भ्रम बाळगू नकोस.

भक्तीचे नऊ प्रकार मागे सांगितले. त्यांपैकी आत्मनिवेदन हा मुख्य प्रकार आहे. तो आता संपूर्णपणे वर्णन करतो. विश्व निर्माण होते त्या वेळी ही पंच महाभूते क्रमाने निर्माण होतात. पण, विश्व अशाश्वत आहे. कल्पांताच्या वेळी ते नाश पावते, तेव्हा ही पंचमहाभूते ज्या क्रमाने निर्माण होतात त्याच क्रमाने लय पावतात. इतकेच नव्हे तर अखेर उरणारी दोघे प्रकृति आणि पुरुष तीदेखील परब्रह्मांत विलीन होतात.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

कायम देशविरोधी भूमिका

स्टारलिंकच्या भारतातील प्रवेशाचा मार्ग अस्पष्ट दिसत असल्याने, इलॉन मस्क यांनी मुकेश अंबानींवर हल्ला करण्याचा एक नवीन मार्ग शोधला आहे. आधी त्यांनी अंबानींना भारताचे ‘खरे बॉस’ म्हटले आणि आता ‘पंतप्रधान अंबानी’ असे संबोधून त्यांना डिवचले आहे. पण मिस्टर मस्क, थांबा! हा केवळ मुकेश अंबानींवर केलेला हल्ला नाही, तर भारताच्या पंतप्रधानपदाला एका व्यावसायिक वादात ओढण्याचा प्रयत्न आहे. पंतप्रधानपद हे एखाद्या उद्योगपतीची जहागिरी नसून, देशाच्या लोकशाही आणि घटनात्मक प्रणालीचे प्रतीक आहे. अशा परिस्थितीत, आपल्या कंपनीच्या हितासाठी हे पद धोक्यात घालणे हे कोणत्या प्रकारचे व्यावसायिक शिष्टाचार आहे? हा प्रश्नही उपस्थित होतो की, मस्क भारतात आपल्या अटी पूर्ण करून घेण्यासाठी इतके हताश का झाले आहेत की, त्यांना आता देशाच्या सर्वोच्च लोकशाही संस्थेच्या प्रतिष्ठेचीही पर्वा राहिलेली नाही?

इलॉन मस्कचा आरोप आहे की, मुकेश अंबानींच्या प्रभावामुळे स्टारलिंकच्या भारतातील प्रवेशात अडथळा येत आहे. भारत सरकारची भूमिका स्पष्ट आहे. स्टारलिंक, जिओ सॅटकॉम आणि वनवेब यांसारख्या कंपन्यांनी सुरक्षा मंजुरी आणि स्पेक्ट्रम नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे. केंद्रीय दूरसंचार मंत्री ज्योतिरादित्य सिंधिया यांनीही मस्क यांचे भेदभावाचे आरोप फेटाळून लावले आहेत. प्रश्न असा आहे की, जेव्हा मंजुरी नियमांच्या अधीन असते, तेव्हा अंबानींना वारंवार लक्ष्य करून मस्क यांना काय सिद्ध करायचे आहे?

वास्तविक पाहता, मस्क भारतात लवकरच सुरू करण्याची मागणी करत असलेली स्टारलिंक सेवा ही एक सामान्य इंटरनेट सेवा नाही. ती हजारो उपग्रहांच्या नेटवर्कद्वारे इंटरनेट पुरवते. हे तंत्रज्ञान दुर्गम गावे, सीमावर्ती भाग आणि आपत्तीग्रस्त भागांसाठी उपयुक्तठरू शकते, परंतु याचा अर्थ असा नाही की सुरक्षेच्या चिंतेकडे दुर्लक्ष केले पाहिजे. रशिया आणि चीनसह जगभरातील अनेक देशांनी स्टारलिंकला मंजुरी दिलेली नाही. भारतासाठी महत्त्वाचा प्रश्न हा आहे की, परदेशी कंपनीद्वारे नियंत्रित नेटवर्कवर अवलंबून राहणे राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी धोकादायक ठरू शकते.

भारत सरकारच्या चिंतांमध्ये सीमापार डेटाची देवाणघेवाण, संवादावरील नियंत्रण आणि सुरक्षा यंत्रणांकडून कायदेशीर देखरेख यांसारख्या मुद्द्यांचा समावेश आहे. या चिंता काल्पनिक नाहीत. काँग्रेस नेते जयराम रमेश यांनी मार्च २०२५ मध्येच स्टारलिंकवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले होते. राष्ट्रीय सुरक्षेची गरज निर्माण झाल्यास स्टारलिंक किंवा तिच्या भारतीय भागीदारांना दळणवळण बंद करण्याचा अधिकार असेल का, असा प्रश्न त्यांनी विचारला होता. हे करार अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांना खूश करण्याचा प्रयत्न आहे का, असाही प्रश्न त्यांनी विचारला होता. गंमत म्हणजे, ज्या मुद्द्यावर काँग्रेसने पूर्वी सुरक्षेची चिंता व्यक्त केली होती, त्याच मुद्द्यावर आता राहुल गांधी मस्कच्या आरोपांना राजकीय पाठिंबा देताना दिसत आहेत. कारण राहुल गांधींना कायम देशविरोधी भूमिका घेण्यात आवड आहे.

तसेच, इलॉन मस्कने रिलायन्सवर भाजपला निवडणुकीसाठी देणग्या दिल्याचा आरोप केला आहे. परंतु जर उद्योगपतींच्या निवडणूक निधी आणि राजकीय प्रभावावर प्रश्न उपस्थित केले जात असतील, तर तोच निकष मस्कलाही लावला पाहिजे. अमेरिकेच्या निवडणूक आयोगाकडे दाखल केलेल्या कागदपत्रांमधून हे उघड झाले आहे की, मस्कने २०२४ च्या अमेरिकेच्या अध्यक्षीय निवडणुकीत डोनाल्ड ट्रम्प यांना पाठिंबा देणाºया राजकीय गटांना २५९ दशलक्ष डॉलर्सपेक्षा जास्त देणगी दिली होती. यापैकी अंदाजे २३९ दशलक्ष डॉलर्स ‘यूएस पीएसी’ला देण्यात आले होते. त्यामुळे प्रश्न असा निर्माण होतो की, जर एखाद्या उद्योगपतीचा निवडणूक निधी हा राजकीय प्रभावाचा पुरावा मानला जाऊ शकतो, तर ट्रम्प यांच्या विजयासाठी लाखो डॉलर्स खर्च करणाºया मस्कला तोच प्रश्न का विचारला जाऊ नये? अमेरिकेत एखाद्या आवडत्या उमेदवाराला पाठिंबा देणे ही लोकशाही आहे का, पण भारतात एखाद्या कंपनीचा राजकीय निधी आपोआप संशयाचा विषय बनतो का? वस्तुस्थिती अशी आहे की, अनेक लोकशाही देशांमध्ये कॉर्पोरेट राजकीय देणग्या या निवडणूक राजकारणाचा एक भाग आहेत.

याशिवाय, भारतातील इंटरनेटच्या दरांची तुलना या चर्चेला एक नवीन पैलू जोडते. रिलायन्स जिओने स्वस्त मोबाइल डेटाद्वारे लाखो भारतीयांना इंटरनेटशी जोडले आहे आणि जगातील सर्वात स्वस्त डेटा पुरवण्यासाठी ओळखले जाते, तर दुसरीकडे इलॉन मस्कच्या ब्रॉडबँड सेवा आणि उपकरणे अत्यंत महाग आहेत. तथापि, याचा अर्थ असा नाही की, स्टारलिंक निरुपयोगी आहे. दुर्गम भागांमध्ये त्याची उपयुक्तता खरी असू शकते. पण जर मस्क भारतीयांच्या हिताविषयी बोलत असेल, तर किती भारतीयांना त्याची सेवा वापरता येईल हे देखील त्याने स्पष्ट केले पाहिजे. स्पर्धेचे स्वागत केले पाहिजे, पण राष्ट्रीय सुरक्षा आणि सामान्य ग्राहकांच्या आर्थिक क्षमतेच्याकिमतीवर नाही.

याशिवाय, मस्कच्या ‘खºया बॉस’बद्दलच्या प्रश्नाला उत्तर देताना राहुल गांधींनी लिहिले, ‘भारतात स्वागत आहे, इलॉन. जेव्हा तुम्ही दुसºयाला भेटाल तेव्हा तुम्हाला आश्चर्य वाटेल.’ ही टिप्पणी अप्रत्यक्षपणे गौतम अदाणी यांच्या संदर्भात असल्याचे दिसून आले. प्रत्युत्तरात मस्क यांनी राहुल यांचे आभार मानले. खरे तर, उद्योगपती आणि सरकार यांच्यातील संबंधांवर राहुल यांनी विचारलेला प्रश्न खूप काही सांगून जातो. आक्षेप घेणे चुकीचे नाही. पण राष्ट्रीय सुरक्षेच्या मुद्द्यावर एका परदेशी उद्योगपतीसोबत सोशल मीडियावर राजकीय टोलेबाजी करणे पुरेसे आहे का? विरोधी पक्षाची जबाबदारी केवळ सरकारवर आरोप करणे नाही, तर देशाची सामरिक आणि डिजिटल सुरक्षा धोक्यात येणार नाही याची खात्री करणे ही देखील आहे. शिवाय, जेव्हा जेव्हा राष्ट्रीय सुरक्षेचा प्रश्न येतो, तेव्हा राहुल गांधी वेगळी भूमिका का घेतात, देशविरोधी भूमिका घेतात हे अत्यंत चुकीचे आहे.

दशक पाचवा : मंत्राचा : समास सहावा : शुद्धज्ञान निरुपण (२)

दासबोधातील पाचव्या दशकातील सहाव्या समासात शुद्धज्ञानाबाबत सांगताना समर्थ म्हणतात की, उपनिषदांमधील महावाक्यांमध्ये आत्मज्ञानाचे सारे रहस्य साठविले आहे. पण, त्याचा नुसता जप करून चालत नाही. त्यावर मनन करून त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला पाहिजे, असे समर्थ सांगतात. समर्थ पुढे म्हणतात की, आता शुद्ध ज्ञानाचे लक्षण ऐका. ‘जे शुद्ध परमात्मस्वरूप आहे तेच आपण आहोत’ असा जो साक्षात अनुभव येतो त्याचे नाव शुद्ध स्वरूपज्ञान होय, हे श्रोत्यांनी समजावे. महावाक्यांचा उपदेश उत्तमच आहे. परंतु त्यांचा जप करण्यास सांगितलेला नाही. साधकाने महावाक्यांच्या अर्थाचा विचारच करणे अवश्य आहे. महावाक्यांमध्ये परमार्थाच्या उपदेशाचे सार आहे, यात शंका नाही. परंतु त्याचे मननच केले पाहिजे. महावाक्यांचा नुसता जप केल्याने अज्ञानाचा अंधार नाहीसा होत नाही.

समर्थ म्हणतात की, आत्म ब्रह्मस्वरूप किंवा परमात्मस्वरूप आहे आणि आपण वास्तविक आत्मस्वरूप आहोत. म्हणून आपण ब्रह्मस्वरूप किंवा परमात्मस्वरूप आहोत. सर्व महावाक्यांचा उपदेश हा असा आहे. मी देह नसून आत्माच आहे आणि आत्मा ब्रह्मस्वरूप असल्याने मी ब्रह्मस्वरूप आहे. असा प्रत्यक्ष अनुभव येणे म्हणजे आत्मज्ञान प्राप्त होणे समजावे. या ज्ञानाला शुद्ध व निर्मळ स्वरूपज्ञान असे वेदांतामध्ये म्हणतात. हे ज्ञान अतिसूक्ष्म विचाराने आपल्यामध्येच उदय पावते, त्याच्यामध्ये सर्व विरोध मावळतात. उपनिषदांमध्ये तीन-चार ठिकाणी याचे फार सुंदर वर्णन आढळते. उदा. ‘असौ य: पुरुष: स: अहं अस्मि।’ याचा अर्थ असा की, तो जो पुरुष तोच मी आहे. (ईशावास्य) ‘यद आत्मतत्वेन तु ब्रह्मतत्वं दीपोपमनेह युक्त: प्रपश्येत। अजं ध्रुवं सर्वतत्वैविशुध्दं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशै:। याचा अर्थ असा की, ज्याप्रमाणे दिव्याच्या सहाय्याने मनुष्य वस्तू पाहतो, त्याचप्रमाणे योगी आत्मतत्त्वाच्या सहाय्याने अज, ध्रुव, परमश्रेष्ठ व कांतिमान ब्रह्मतत्त्व पाहतो. (श्वेताश्वतर २.१५) ‘यत्परं ब्रह्म सर्वात्मा विश्वस्यायतनं महत। सूक्ष्मात सूक्ष्मतरं नित्यं स त्वमेव त्वमेव तत ॥ [१६]। मयि एव सकलं जातं मयि सर्व प्रतिष्ठितं। मयि सर्व लयं याति तद ब्रह्म अद्वयम अस्मि अहम ॥ [१९] याचा अर्थ असा की, सर्वोत्तम ब्रह्म सर्वांचा आत्मा आहे. विश्वाचे मूळ आहे. अतिशय सूक्ष्म आहे आणि नित्य आहे. ते तू आहेस. [१६] माझ्यातून सर्व व्यक्तदशेस येते, माझ्यामध्ये जगते. आणि माझ्यातच लय पावते ते अद्वय ब्रह्म मीच आहे. [कैवल्य १६.१९]. महावाक्याचा अर्थ पाहिला तर तो असा आहे की, आपण परमात्मस्वरूपच आहोत. पण अर्थ न पाहता त्याचा नुसता जप केला तर व्यर्थ श्रम मात्र होतात.

समर्थ म्हणतात की, महावाक्यांचे मनन करून त्यामधील अर्थाचा स्वत: अनुभव घेणे हे ज्ञानाचे मुख्य लक्षण आहे. ‘आपण (म्हणजे मी) ब्रह्मच आहोत.’ हा महावाक्याचा खरा, शुद्ध व सूक्ष्म अर्थ आहे. आपले हरवलेले स्वस्वरूप किंवा आत्मस्वरूप आपल्याला प्राप्त होणे, आपला खरा मी आपण जाणणे हे ज्ञान फारच दुर्लभ आहे. कारण ते ज्ञान आरंभापासून शेवटपर्यंत स्वयंभू आत्मस्वरूपच असते. स्वयंभू म्हणजे स्वत: सिद्ध. आत्म्याला जाणणारा आत्म्याशी तादात्म्य पावून आत्मज्ञान मिळवितो. त्यामुळे त्याच्या ज्ञानाचे प्रमाण त्या ज्ञानामध्येच अंतर्भूत असते म्हणून आत्मज्ञान स्वत:सिद्ध असते.

एका मूळ स्वरूपांतून हे सारे विश्व व्यक्तदशेला येते व पुन्हा त्याच स्वरूपात ते लय पावते. त्या आत्मस्वरूपाचे ज्ञान झाले की, अज्ञान नाहीसे होते. मग आपण बांधले गेलो आहोत. असा अज्ञानातून निर्माण होणारा भ्रम नाहीसा होतो. आपण विश्वापेक्षा देखील विशाल असताना स्थळकाळानी वेढल्यामुळे जणू काय बद्ध आहोत. ते विश्वच मूळ स्वरूपात लीन झाल्याने आत्मज्ञानी पुरुषाला बद्धपणाची भावना उरत नाही. स्वस्वरूपाचा प्रत्यक्ष अनुभव येईपर्यंत अनेक मते आणि मतांतरे यामध्ये विरोध आढळतो. परंतु आत्मज्ञान झाल्यावर हा सारा विरोध मावळतो. अतिसूक्ष्म विचार करून पाहिल्यास सर्वांमध्ये ऐक्य सापडते. आत्मस्वरूप अनंत असल्याने ज्याला ज्या अंगाचे दर्शन होते त्याला अनुसरून तो आपले मत मांडतो. आत्मज्ञानी पुरुषाच्या अनुभवामध्ये सर्व अंगे एकत्वाने गोळा होतात. अतिशय सूक्ष्म म्हणजे खोल व व्यापक विचार मात्र केला पाहिजे.

अज्ञानाचा मल नसलेले अगदी शुद्ध आत्मस्वरूप या दृश्य चराचराचे मूळ आहे, असा प्रत्यक्ष अनुभव येऊन जे ज्ञान होते त्यास वेदांतामध्ये शुद्ध ज्ञान असे म्हणतात. आपण आपल्या मूळ स्थानाचा म्हणजे स्वरूपाचा शोध केला तर आपण आत्मस्वरूपात जातो. ते स्वरूप ज्ञानमय असल्याने तेथे अज्ञान आपोआप नाहीसे होते. म्हणून आत्मज्ञानाला मोक्ष देणारे ब्रह्मज्ञान असे नाव आहे. आपल्यामधील खरा मी कोण आहे याचा शोध करू जाता आत्मज्ञान होते. आत्मा सर्वव्यापी असल्याने आपण आत्मज्ञानामुळे सर्वज्ञ बनतो. आपल्याला सर्व ज्ञान हस्तगत होते. सर्व ठिकाणी मीच व्यापून आहे असा अनुभव आल्याने देहापुरताच मी आहे ही आकंचित वृत्ती शिल्लकच उरत नाही. ‘मी कोण आहे?’ हे जाणण्याचा हेतू बाळगून जर आपण शोध घेऊ लागलो तर खरा मी देहाच्या पलीकडे आहे असा अनुभव येतो. देहाच्या पलीकडे असणा‍ºया मीला पाहता पाहता आपण अगदीम निश्चितपणे आत्मस्वरूपच होतो.

प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

भारताने मस्कच्या दबावाला बळी पडू नये

पाच वर्षांपूर्वी स्टारलिंकच्या तत्कालीन भारतीय प्रमुखांनी घोषणा केली होती की, २०२२च्या अखेरपर्यंत देशात दोन लाख टर्मिनल्स कार्यान्वित होतील, त्यापैकी बहुतेक ग्रामीण भागात असतील. परवाना नसतानाही कंपनीने सुमारे पाच हजार भारतीयांकडून आगाऊ नोंदणी (प्री-आॅर्डर) घेतली होती.

दूरसंचार विभागाने त्याला थांबण्यास आणि पैसे परत करण्यास सांगितले आणि त्यानंतर लगेचच भारताच्या प्रमुखाने राजीनामा दिला. अलीकडेच, इंडिया मोबाइल काँग्रेसमध्ये स्पेसएक्सच्या एका उपाध्यक्षाने सांगितले की, ‘जेव्हा भारत तयार असेल, तेव्हा स्टारलिंक भारताला सेवा देण्यासाठी तयार आहे.’ त्यांचे बॉस इलॉन मस्क इतके संयमी नव्हते.

त्यांनी लिहिले की, ‘भारतातील काही श्रीमंत व्यक्ती’ ही सेवा रोखत आहेत आणि याला ‘भारताच्या लोकांविरुद्धचा गुन्हा’ म्हटले. त्यानंतर त्यांनी भारत सरकारवर अप्रत्यक्ष हल्ला चढवला. सरकारला संकोच वाटायला लावण्यासाठी हे पुरेसे असावे. स्टारलिंकला भारतात प्रवेश नाकारण्याची इतरही कारणे आहेत.

स्टारलिंक सेवेच्या बाजूने नेहमी असा युक्तिवाद केला जातो : हिमालयातील एक वर्ग, ईशान्य भारतातील एक दवाखाना, हवामानावर लक्ष ठेवणारा एक मच्छीमार— या सर्वांना फायदा होईल. अहवालानुसार, स्टारलिंक किटची किंमत ३३,००० ते ३५,००० आहे आणि त्यासाठी किमान ३,००० मासिक शुल्क आहे. आज भारतीय जे पैसे देतात त्याच्याशी याची तुलना करा.

फायबर कनेक्शनसाठी दरमहा ५०० ते १,५०० खर्च येतो आणि स्टारलिंक किट्सच्या तुलनेत इन्स्टॉलेशनचा खर्च नगण्य आहे. मोबाइल डेटासाठी प्रति जीबी सुमारे १० खर्च येतो. सर्वसाधारण कुटुंब आपले इंटरनेट बिल १,०००च्या आत ठेवते. स्टारलिंकचे मासिक शुल्क त्याच्या सर्वात जवळच्या पर्यायांपेक्षा दोन ते पाच पट जास्त आहे आणि हार्डवेअर सुमारे पंधरा पट अधिक महाग आहे.

स्टारलिंक भारतात एक ‘प्रीमियम नीश’ म्हणून राहील आणि काही निवडक श्रीमंत ग्राहकांना सेवा देईल अशी अपेक्षा आहे. संभाव्य खरेदीदारांमध्ये रिसॉर्ट्स, दुर्गम कार्यस्थळे आणि बॅकअप लाइन्सची गरज असलेल्या कंपन्यांचा समावेश असू शकतो. जेव्हा सरकार पैसे देते, सार्वजनिक पैसा एका परदेशी कंपनीला जातो तेव्हाच गावकरी चित्रात येतात, ज्या उद्देशासाठी भारतनेटला निधी दिला गेला होता.

याकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही की, अलीकडेच मणिपूरमधील सुरक्षा दलांनी दहशतवादी गटांकडून स्टारलिंकची उपकरणे जप्त केली आणि म्यानमार सीमेजवळील दहशतवाद्यांनी हिंसाचारादरम्यान इंटरनेट शटडाऊन टाळण्यासाठी तस्करी केलेल्या उपकरणांचा वापर केल्याचेही वृत्त होते. अंदमानमध्ये केलेल्या जप्तीमध्ये एक टर्मिनलही सापडले. इतर देशांमध्येही अशाच प्रकारच्या गोष्टी आढळून आल्या आहेत.

बोलिव्हियाने स्टारलिंकला परवाना देण्यास नकार दिला, तरीही शेजारील देशांमधून किट्स आले आणि त्यांची नोंदणी ब्राझील किंवा चिलीमधील पत्त्यांवर करण्यात आली. यावर कंपनीचे उत्तर असे होते की, त्यांची प्रणाली ही त्रुटी ओळखते आणि अंदाजे ६० दिवसांनंतर सेवा खंडित करते. तथापि, संघर्षग्रस्त क्षेत्रात दोन महिने हा खूप मोठा कालावधी आहे आणि कंपनी स्थानिक सरकारच्या सांगण्यावरून नव्हे, तर स्वत:च्या विवेकबुद्धीनुसार आणि स्वत:च्या वेळेनुसार सेवा खंडित करण्याचा निर्णय घेते. ही परिस्थिती अस्वीकार्ह आहे.

स्टारलिंकचे म्हणणे आहे की, भारतीय वापरकर्त्यांचा डेटा भारतातच राहील आणि भारताच्या सुरक्षेच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी त्यांनी नियंत्रणे लागू केली आहेत. त्यांच्या हेतूंवर शंका घेण्याचे काही कारण नाही, पण कोणत्याही क्षेत्रात सेवा चालू किंवा बंद करण्याचा अधिकार कोणाला आहे?

बोलिव्हियाचा आक्षेप असा होता की, एक परदेशी उपग्रह आॅपरेटर सरकारच्या स्वत:च्या नेटवर्कवर स्वत:चे कायदे लागू करण्याच्या क्षमतेला कमी लेखतो. हे खरे आहे की केवळ सेन्सॉरशिपच्या शोधात असलेल्या सरकारांकडून या युक्तिवादाचा गैरवापर केला जाऊ शकतो, परंतु इंटरनेट बंद होण्याबाबत सावध राहण्यासाठी भारतीयांकडेही पुरेशी कारणे आहेत.

प्रतिकुल परिस्थितीत इंटरनेट सेवा निलंबित करायची की नाही, हा निर्णय परदेशात मुख्यालय असलेल्या एका खासगी कंपनीवर सोपवणे हे शहाणपणाचेही नाही आणि ही सुधारणाही नाही. एकंदरीत, स्टारलिंकला नाकारण्यासाठी पुरेशी कारणे आहेत, परंतु सध्याच्या परिस्थितीचे समर्थन करणे अन्यायकारक ठरेल. या वर्षी मे महिन्यापर्यंत, ११,००० हून अधिक गावांमध्ये ४ जी सेवा उपलब्ध नव्हती.

शहरांमधील दर १०० लोकांमागे १२७ इंटरनेट कनेक्शन्सच्या तुलनेत ग्रामीण भारतात हे प्रमाण ४८ आहे. भारतनेटने ८.५ लाख किलोमीटरपेक्षा जास्त फायबर टाकले आहे आणि अंदाजे २.२ लाख ग्रामपंचायतींना सेवासज्ज घोषित केले आहे. नि:संशयपणे, सार्वत्रिक इंटरनेट सेवा सुनिश्चित करणे, विशेषत: देशाच्या दुर्गम भागांमध्ये याला प्राधान्य दिले पाहिजे. पर्वतीय आणि बेटांवरील सॅटेलाइट क्षमता हा या उपायाचा एक भाग असेल.

ही क्षमता अशा आॅपरेटर्सकडून आली पाहिजे, ज्यांच्यावर भारताचे पूर्ण नियंत्रण असेल आणि गरज पडल्यास त्यांना सक्तीही करता येईल. हे लक्षात घेतले पाहिजे की, इस्रो सक्षम आहे. शिवाय, भारताने भारतीय परवानाधारकांच्या नियंत्रणाखाली असलेल्या देशांतर्गत कंपन्या किंवा उद्योगांवर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे.

हा मार्ग निश्चितच संथ आहे, पण इंटरनेट बंद करण्याचे बटण देशाच्या हद्दीतच राहील. मस्क म्हणतात की, स्टारलिंकला वगळणे हा भारतीयांविरुद्धचा गुन्हा आहे. ते हा निर्णय घेऊ शकत नाहीत. भारतीय स्वत: हा निर्णय घेऊ शकतात आणि मस्क यांची त्यांच्याशी तुलना करण्याचा त्यांना पूर्ण अधिकार आहे.

दशक पाचवा : मंत्रांचा समास सहावा : शुद्धज्ञान निरुपण

समर्थ रामदास स्वामींनी आपल्या दासबोधातील पाचव्या दशकातील सहाव्या समासात शुद्धज्ञान निरुपण केलेले आहे. या समासात सर्वात प्रथम ज्ञानाचे लक्षण काय हे ते सांगतात. समर्थ म्हणतात, शिष्या, ज्ञानाचे लक्षण ऐक. ज्ञान म्हणजे आत्मज्ञान, आपण आपल्याला पाहणे याचे नाव ज्ञान होय. आपले खरे स्वरूप पाहणे हे खरे ज्ञान. मुख्य देव जो ईश्वर त्याला जाणावे. आपल्यामधील खरा मी तो आपले खरे स्वरूप, ते ओळखावे. आणि टिकणारे काय व तात्पुरते काय हे निश्चित ठरवावे, याला ज्ञान म्हणतात. खरा मी आत्मस्वरूप आहे, तोच ब्रह्मरूप म्हणून ईश्वर आहे, आणि ते स्वरूपच कायम टिकणारे आहे. म्हणून एकाच आत्मज्ञानाची ही तीन अभिन्न अंगे आहेत. ज्या अवस्थेमध्ये प्रकृतीचा दृश्य पसारा संपतो, पंचमहाभूतांचा डोलारा मावळतो आणि मी, तू हा द्वैत भेद संपूर्णपणे नाश पावतो, त्या अवस्थेला ज्ञान म्हणतात.

समर्थ सांगतात, परमात्मस्वरूपामध्ये ‘अहं’ अशी स्फूर्ती होण्याच्या आधीची जी अवस्था त्या अवस्थेमध्ये दृश्याचा मागमूस नाही, त्यामुळे पंचमहाभूतांचा पत्ता नाही. आणि त्यामुळेच भेदाचे नावच नाही. अशी जी दृश्य जन्मास येण्यापूर्वीची सूक्ष्मातिसूक्ष्म अभेद स्थिती तिला ज्ञान म्हणतात. ज्ञान म्हणजे प्रत्यक्ष परमात्मस्वरूपच होय. जो अनुभव मन व बुद्धी यांना आकलन होत नाही, जो तर्काने विचाराच्या कक्षेत आणता येत नाही, परावाणीच्याही पलीकडे तो आहे असे सांगतात त्या अनुभवाला ज्ञान म्हणतात. मन, बुद्धी आणि वाणी तिन्ही आत्माच्या प्रकाशाने सजीव राहतात, त्याच्या सत्तेने कार्यक्षम होतात. जागृती, स्वप्न व सुषुप्ती हा त्यांचा प्रांत होय. इतकेच नव्हे तर तुर्येच्या पलीकडे ज्ञान राहते. म्हणून परावाणीसुद्धा तेथपर्यंत पोहोचू शकत नाही. जेथे दृश्याचे भान संपूर्ण नाहीसे होते, जेथे मी जाणतो, मला ज्ञान आहे, ही जाणीव अज्ञान समजले जाते. असे अत्यंत मलरहित, शद्ध जे स्वरूपभान त्याला ज्ञान म्हणतात. स्वरूपभानामध्ये माया मावळते म्हणून दृश्याचे भान उरत नाही. ज्ञानाने अज्ञान नाहीसे होते आणि पुढे ते ज्ञानही स्वरूपात विलीन होते. म्हणून ‘मी जाणतो’ हे उरत नाही. कोणत्याही भेदाचा, दृश्याचा, विकल्पाचा मल नाही. म्हणून ते स्वरूप अति निर्मल व शुद्ध आहे.

देहबुद्धीच्या तीन अवस्था ओलांडून चौथ्या अवस्थेत प्रवेश केला क ी आत्मबुद्धी उदय पावते. पण हीसुद्धा मावळून केवळ स्वरूप उरणे हे खरे ज्ञान समजावे. तुर्या ही चौथी अवस्था सर्वसाक्षिणी असते. म्हणून तिला आत्मज्ञान म्हणतात. परंतु त्या अवस्थेमध्ये साक्षित्वाने पदार्थज्ञान असते. यासाठी ते सर्वज्ञान होऊ शकत नाही. पदार्थज्ञान म्हणजे दृश्यपदार्थ जाणणे होय. दृश्यरहित शुद्ध स्वरूप जाणणे याचे नाव आत्मज्ञान होय, असे समर्थ रामदास स्वामी इथे सांगतात.

समर्थ म्हणतात, ज्या आत्मस्वरूपाचे ठिकाणी स्वरूपाखेरीज काहीच उरत नाही तेथे सर्वसाक्षीपणा असू शकत नाही. म्हणून तुर्येमध्ये होणारे ज्ञान शुद्ध आत्मज्ञान स्वतंत्र आहे, निराळेच आहे. ‘मी देहच आहे’ ही दृढ भावना म्हणजे देहबुद्धी. ‘मी आत्माच आहे’ ही दृढ भावना म्हणजे आत्मबुद्धी. जागेपण, स्वप्न व गाढ झोप या तीन अवस्था देहबुद्धीच्या तर तुर्या अवस्था आत्मबुद्धीची. देहबुद्धीच्या ज्ञानामध्ये ज्ञाता ज्ञेयाहून वेगळा राहतो. ‘मी’ म्हणजे ज्ञाता व ‘तू’ म्हणजे ज्ञेय. म्हणून तेथे द्वैत आढळते. तुर्येच्या ज्ञानामध्ये ज्ञाता ‘मी’ आत्माच होतो. त्या अवस्थेमध्ये ‘मी देहच आहे’ हे भान लोपते खरे, परंतु ‘मी आत्मा आहे, मी दृश्य पदार्थाहून निराळा आहे, मी त्यांना वेगळेपणे पाहतो,’ असे भान असते. याला सर्वसाक्षिणी अवस्था म्हणतात. यामध्ये ‘मी ज्ञाता आत्माच आहे’ असा प्रत्यक्ष अनुभव येतो म्हणून अज्ञान उरत नाही. परंतु दृश्याला साक्षी राहून वेगळेपणे पाहणे शिल्लक असते. याचा अर्थ असा की, दृश्य ज्ञेयपणाने ज्ञात्याहून वेगळे राहते. हेच द्वैत होय. आत्मज्ञानात संपूर्ण अद्वैत असल्याने द्वैत असणारी तुर्या शुद्ध आत्मज्ञान नव्हे. उपनिषदांमधील महावाक्यांमध्ये आत्मज्ञानाचे सारे रहस्य साठविले आहे. पण त्याचा नुसता जप करून चालत नाही. त्यावर मनन करून त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला पाहिजे, असे समर्थ सांगतात. समर्थ पुढे म्हणतात, आता शुद्ध ज्ञानाचे लक्षण ऐक. ‘जे शुद्ध परमात्मस्वरूप आहे तेच आपण आहोत’ असा जो साक्षात अनुभव येतो त्याचे नाव शुद्ध स्वरूपज्ञान होय, हे श्रोत्यांनी समजावे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

घटनात्मक संस्थांच्या विश्वासार्हतेला लक्ष्य

उत्तर प्रदेश आणि पंजाबसह पाच राज्यांमध्ये विधानसभा निवडणुकांची औपचारिक घोषणा अद्याप व्हायची असली तरी, राजकीय एकत्रीकरण जोर धरत आहे. विरोधी पक्षांची आघाडी, इंडी यांचा विश्वास आहे की, गेल्या लोकसभा निवडणुकीतील त्यांच्या काहीशा यशस्वी ‘घटनात्मक संरक्षण’ धोरणापेक्षा एसआयआरला विरोध करणे अधिक प्रभावी ठरू शकते. एसआयआर आणि मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या विरोधातील त्यांची आंदोलने याच विचारसरणीचे प्रतीक आहेत. विरोधी आघाडीला विश्वास आहे की, एसआयआर हे एक असे राजकीय शस्त्र ठरेल, ज्याच्या माध्यमातून ते भाजपला पराभूत करू शकतील. विरोधी आघाडीच्या या योजनेचे यश नंतर कळेल, परंतु एसआयआरच्या नावाखाली विरोधी पक्ष जी राजकीय उलथापालथ करत आहे, त्यामागील वास्तव समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

पराभूत राजकीय पक्षांनी निवडणूक आयोगाच्या नि:पक्षपातीपणावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करण्याची ही पहिली वेळ नाही. १९७१च्या सार्वत्रिक निवडणुकांमध्ये पराभव झाल्यानंतर, भारतीय जनसंघाचे प्रमुख बलराज मधोक यांनी रशियन शाईच्या माध्यमातून निवडणुकीत फसवणूक झाल्याचा आरोप केला होता. मात्र, यापूर्वी राजकीय पक्षांनी किमान एक संस्था म्हणून निवडणूक आयोगाची विश्वासार्हता कमकुवत होणार नाही याची काळजी घेतली होती. केंद्रात नरेंद्र मोदी सत्तेवर आल्यापासून, जवळपास प्रत्येक निवडणुकीत पराभूत झालेले पक्ष केवळ निवडणूक आयोगावरच प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत नाहीत, तर त्याच्या विश्वासार्हतेवरही हल्ला करत आहेत. २०१४ च्या निवडणुकीतील पराभवाच्या वेळी विरोधी पक्षांना धक्का बसला होता, त्यामुळे तेव्हा निवडणूक आयोगावर प्रश्न उपस्थित केले गेले नाहीत. मात्र, इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रे हॅक झाल्याची अफवा पसरू लागली.

काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील जवळपास सर्व विरोधी पक्षांनी याला खतपाणी घातले. डाव्या विचारसरणीने विरोधी पक्षांच्या या आरोपांना पुरेपूर पाठिंबा दिला. ईव्हीएम हॅकिंगचे हास्यास्पद दावेही केले गेले. पराभव झाल्यानंतर, निवडणूक आयोगाला ईव्हीएम हॅक करण्याचे जाहीर आव्हान देण्यास भाग पडले, ज्यावर कोणाकडेही उत्तर नव्हते. तरीही, सलग निवडणुकांमध्ये भाजपच्या विजयाचे खापर अनेकदा ईव्हीएमवर फोडले गेले. मात्र, जेव्हा भाजपने सर्व प्रयत्न करूनही २०१५ची बिहार, २०२०ची दिल्ली आणि २०१६ व २०२१च्या बंगाल विधानसभा निवडणुका गमावल्या, तेव्हा कोणताही गदारोळ झाला नाही.

देशातील सध्याच्या राजकीय परिस्थितीत, विरोधी पक्षांची विश्वासार्हता डागाळणे हे एक मोठे काम बनले आहे. उदाहरणार्थ, जर भाजप निवडणूक जिंकला, तर विरोधी पक्ष असा युक्तिवाद करतात की, निवडणूक आयोगाने त्यांचा विजय निश्चित करण्यासाठी ईव्हीएममध्ये फेरफार केली. तर दुसरीकडे, जेव्हा भाजप हरतो, तेव्हा तोच विरोधी गट भाजपने मुद्दाम निवडणूक हरल्याचा दावा करत त्यांच्या विजयाचा जल्लोष करतो. बंगालमधील भाजपचा विजय विरोधी पक्षाला पचवता येत नाही, पण केरळ आणि तामिळनाडूमधील विजयांमध्ये त्यांना कोणताही दोष आढळत नाही. वस्तुस्थिती अशी आहे की, विरोधी गट आपल्या पराभवासाठी स्वत:च्या धोरणांना आणि गैरकृत्यांना जबाबदार धरत नाही. उलट, तो निवडणूक आयोग आणि ईव्हीएमला दोष देतो.

राहुल गांधींच्या नेतृत्वाखालील विरोधी गटाच्या नजरेत मोदी एक हुकूमशहा आहेत, तरीही हे पक्ष संसदेपासून रस्त्यांपर्यंत त्यांच्यावर शिवीगाळ करण्यास मागेपुढे पाहत नाहीत. जुलैमध्ये जंतरमंतर येथे झालेल्या ‘झुरळ जनता पार्टी’च्या निदर्शनांदरम्यान, मोदींवर झालेल्या अश्लील शिवीगाळीच्या वर्षावामुळे विरोधी गट स्पष्टपणे संतप्त झाला होता. प्रश्न असा आहे की, कोणता हुकूमशहा अशी शिवीगाळ उघडपणे सहन करेल? आणि शिवीगाळ करणाºयांना शिक्षा करण्याऐवजी कोण माफ करेल?

ज्ञानेश कुमार यांच्याबद्दल बोलायचे झाल्यास, ते केरळ केडरचे आयएएस अधिकारी होते, ज्या राज्यात वेळोवेळी काँग्रेस आणि डाव्या पक्षांनी राज्य केले आहे. हे उघड आहे की, राज्यात काम करत असताना त्यांचे डाव्या आणि काँग्रेस या दोन्ही पक्षांच्या नेत्यांशी संबंध आले असतील. राज्यात हे दोघे प्रतिस्पर्धी असले तरी, राष्ट्रीय राजकारणात मोदी आणि भाजप हे त्यांचे समान शत्रू आहेत. असे दिसते की, कलम ३७० रद्द करण्यात ज्ञानेश कुमार यांची भूमिका आणि गृहमंत्रालयातील त्यांच्या कार्यकाळात समान नागरी संहितेसाठी पार्श्वभूमी तयार करण्याचे त्यांचे कार्य, यामुळे ते विरोधी पक्षांच्या डोळ्यात खुपणाºया काट्यासारखे बनले आहेत.

लोकशाही संस्थेची बदनामी करण्याचा विरोधी पक्षांनी अवलंब करण्याची ही काही पहिली वेळ नाही. मोदी सत्तेवर आल्यानंतर साडेतीन वर्षांत, न्यायपालिका त्यांच्या सरकारच्या तालावर नाचत आहे, असे चित्र रंगवण्याचे अनेक प्रयत्न झाले आहेत. सीबीआय आणि ईडीच्या कारवाया, त्या सराईत गुन्हेगार, दहशतवादी आणि फसवणूक करणाºयांविरुद्ध असल्या तरी, राजकीय हेतूने प्रेरित असल्याचा ठपका ठेवण्यात आला आहे. जर पोलिसांनी एखाद्या अल्पसंख्याक गुन्हेगारावर कारवाई केली, तर ते त्याकडे जातीय दृष्टिकोनातून पाहण्याचा प्रयत्न करतात. जून २०२० मध्ये गलवान खोºयात भारतीय आणि चिनी सैन्यांमध्ये झालेल्या संघर्षादरम्यानही, विरोधी पक्षांनी भारतीय सैन्याला कमकुवत दाखवण्यास मागेपुढे पाहिले नाही. आंतरराष्ट्रीय संघटनांनी गलवानमध्ये भारतीय सैन्याचे पारडे जड असल्याचे म्हटले असले तरी, विरोधी पक्षांची मोहीम जनतेपर्यंत पोहोचण्यात अपयशी ठरत असल्याचे आज स्पष्ट झाले आहे. बिहार विधानसभा निवडणुकीपूर्वी राहुल गांधींनी ‘मतदार हक्क यात्रा’ सुरू केली होती, जी अयशस्वी ठरली. यापूर्वी, मणिपूरमध्ये सुरू होऊन जानेवारी २०२४ मध्ये मुंबईत संपन्न झालेल्या ‘भारत जोडो न्याय यात्रे’दरम्यान मोदींना लक्ष्य करणे ही काही मोठी गोष्ट नव्हती. संस्थांना थेट लक्ष्य करण्याचा प्रयत्न झाला. उत्तरदायित्वाचा प्रश्न तर असा की, ज्ञानेश कुमार असो वा इतर कोणीही, जर कोणी गुन्हा केला असेल, तर त्यांच्यावर कायदेशीर कारवाई झालीच पाहिजे. पण हे संस्थांच्या विश्वासार्हतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करून केले जाऊ नये. जर संस्थांचे नैतिक वलयच नाहीसे झाले, तर हे लोकशाहीच्या आरोग्यासाठी निश्चितच चांगले लक्षण नाही.