अमेरिकेत वाढता हिंदूदवेश

अमेरिकेचे परराष्ट्र सचिव मार्को रुबियो, ज्यांनी नुकताच भारत दौरा केला, त्यांनी ‘प्रत्येक देशात काही मूर्ख लोक असतात,’ असे म्हणत अमेरिकेतील भारतीयांविरुद्धच्या वांशिक द्वेषाचा प्रश्न टाळला. तथापि, इलिनॉयमधील अरोरा येथील श्री व्यंकटेश्वर स्वामी किंवा बालाजी मंदिराला लक्ष्य करणाºया एका कटाचा नुकताच झालेला पदार्फाश, परिस्थिती वेगळी असल्याचे स्पष्ट करतो. या कटातील आरोपी अलेक्झांड्रोस पापोराकिस, भारतीय-अमेरिकन समुदायाच्या एका मोठ्या धार्मिक मेळाव्याला लक्ष्य करण्याची योजना आखत होता. तो रायफल घेऊन मंदिरात पोहोचला, पण ती अडकली. तो दुसºया मंदिरावर हल्ला करण्याच्या तयारीत होता. त्याच्या घरातून एक श्वेतवर्णीय वर्चस्ववादी जाहीरनामा आणि नाझी साहित्य जप्त करण्यात आले. ही घटना एका धोकादायक प्रवृत्तीचे उदाहरण आहे, ज्याबद्दल भारतीय-अमेरिकन समुदायाने खूप पूर्वीपासून इशारा दिला आहे.

अरोराची घटना ही पहिली नाही. गेल्या वर्षी युटामधील स्पॅनिश फोर्क येथील इस्कॉन मंदिरात गोळीबार झाला होता. अमेरिकेत बºयाच काळापासून हिंदू द्वेषाची चिन्हे दिसू लागली आहेत. न्यूयॉर्कमधील मेलव्हिल येथील स्वामीनारायण मंदिराच्या तोडफोडीपासून ते कॅलिफोर्नियातील फ्रेमोंट आणि हेवर्ड येथील मंदिरांवरील हिंदूविरोधी घोषणांच्या ग्राफिटीपर्यंत हिंदूंना धमकावण्याचे प्रकार चिंताजनकपणे सामान्य झाले आहेत. या घटना देशातील सर्वात शांतताप्रिय स्थलांतरित समुदायांपैकी एकाविरुद्ध वाढत्या द्वेषाचे प्रतीक बनल्या आहेत.

या घटना ज्या पद्धतीने प्रसिद्ध केल्या जातात, ती पद्धतही चिंताजनक आहे. अमेरिकन नेते आणि प्रसारमाध्यमे इतर गटांविरुद्धच्या सांप्रदायिक आणि वांशिक द्वेषाचा निषेध करण्यास तत्पर असतात, पण हिंदू संस्थांवरील हल्ल्यांमुळे क्वचितच असा संताप व्यक्त होतो. धार्मिक घटकांमुळे स्पष्टपणे प्रेरित असलेल्या इस्लामी कट्टरवादावरील चर्चांना ‘इस्लामोफोबिया’ असे लेबल लावून अनेकदा दाबले जाते, तर दुसरीकडे हिंदू द्वेष सामान्य झाला आहे. हिंदू मंदिरांवरील हल्ल्यांबाबतच्या अधिकृत निवेदनांमध्ये अनेकदा त्यांना वेगळ्या घटना म्हणून वर्णन केले जाते.

अमेरिकन नागरी हक्क संघटनेच्या शब्दसंग्रहात ‘हिंदूफोबिया’ हा शब्दच नाही. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे सामाजिक-आर्थिक यशामुळे अल्पसंख्याक गट पूर्वग्रहांपासून सुरक्षित राहतो, हा गैरसमज. जवळजवळ प्रत्येक मापदंडानुसार हिंदू-अमेरिकन हे अमेरिकेतील सर्वात यशस्वी गटांपैकी एक आहेत. आकडेवारी आणि अभ्यासातून असे दिसून येते की, भारतीय-अमेरिकन लोकांचे सरासरी उत्पन्न, शैक्षणिक प्राप्ती आणि वैद्यकशास्त्र व अभियांत्रिकीसारख्या क्षेत्रांमधील व्यावसायिक प्रतिनिधित्व हे देशात अग्रस्थानी आहेत. गुन्हेगारीमधील त्यांचा सहभागही खूप कमी आहे.

आर्थिक अनिश्चितता आणि राजकीय लोकानुनयाच्या काळात, विलक्षण यशामुळे दाबून ठेवलेली निराशा आणि मत्सर निर्माण होऊ शकतो. उजव्या विचारसरणीच्या टअॠअ??????? गटांच्या वक्तृत्वात, उच्च-कुशल स्थलांतरितांच्या यशाकडे आर्थिक धोका आणि सांस्कृतिक विस्थापन या दृष्टिकोनातून पाहिले जाते. यामुळे द्वेष वाढतो, विशेषत: अमेरिकन हिंदूंविरोधात. संरक्षक ढाल म्हणून काम करण्याऐवजी हिंदूंचे यश शत्रुत्वाला खतपाणी घालत आहे. आर्थिक मत्सर, खोलवर रुजलेल्या सांस्कृतिक पूर्वग्रहासह, द्वेषाचा एक स्रोत आहे.

आधुनिक आणि सुसंस्कृत जीवनशैलीच्या मुखवट्यामागे, अमेरिकन समाजाच्या एका वर्गात बहुदेववाद आणि मूर्तिपूजेबद्दल तीव्र तिरस्कार स्पष्टपणे दिसून येतो. हा पूर्वग्रह मंदिर बांधकामाविरोधातील आंदोलनांमध्ये आणि हिंदू देवतांच्या मूर्तींना ‘भयानक’ ठरवण्यामध्ये प्रकट होतो. टेक्सासमधील शुगर लँड येथील भगवान हनुमानाच्या ९० फूट उंच पुतळ्याला झालेला विरोध शिगेला पोहोचला होता. बहुदेववादाबद्दलच्या या तिरस्कारामुळे एक दुहेरी वृत्ती निर्माण होते, ज्याद्वारे अमेरिकन समाज कट्टर इस्लामी विचारांप्रति काही प्रमाणात सौम्यता दाखवतो, परंतु हिंदूंप्रति कोणतीही सहानुभूती दाखवण्यापासून दूर राहतो.

भारतीय वंशाच्या सनातनी ख्रिश्चन भाष्यकारांनी पाश्चात्य धर्मगुरूंच्या पूर्वग्रहांना खतपाणी घालून हे वातावरण आणखी दूषित केले आहे. मुख्य प्रवाहातील अमेरिकन राजकारणही या सांप्रदायिक संकुचित वृत्तीपासून मुक्त नाही. निवडणुकीच्या प्रचारादरम्यान, अनेक रिपब्लिकन समर्थकांनी विवेक रामास्वामी यांना त्यांच्या हिंदू ओळखीबद्दल प्रश्न विचारले. अशी असभ्यता भारतीय राजकारणातही दिसून येत नाही. त्याचप्रमाणे, जे.डी. व्हान्स यांच्या पत्नी उषा व्हान्स यांनाही ख्रिश्चन धर्म न स्वीकारल्याबद्दल प्रश्न विचारण्यात आले. शैक्षणिक आणि प्रसारमाध्यम वर्तुळेदेखील परिस्थिती अधिक चिघळवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

विद्यापीठांच्या आवारात आणि राजकीय चर्चासत्रांमध्ये भारतीय शासनावरील टीका अनेकदा हिंदुत्वविरोधात बदलते. ‘डिसमँटलिंग ग्लोबल हिंदुत्व’सारख्या कार्यक्रमांच्या माध्यमातून काही शिक्षणतज्ज्ञांनी विद्यापीठांना हिंदुत्वविरोधाचे व्यासपीठ बनवले आहे. जेव्हा हिंदू विद्यार्थी किंवा व्यावसायिक आपल्या वारशाचे रक्षण करण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा त्यांना कट्टरपंथी ठरवले जाते. न्यूयॉर्क टाइम्स आणि वॉशिंग्टन पोस्ट सारख्या वृत्तपत्रांनी सातत्याने हिंदुत्वविरोधी व्यंगचित्रे आणि रूपकांच्या माध्यमातून भारतीय धोरणांवर टीका केली आहे.

अमेरिकेतील पाकिस्तानी, बांगलादेशी आणि खलिस्तानी समर्थकांनीही आॅनलाइन माध्यमातून हिंदूंविरोधात सक्रियपणे द्वेष भडकवला आहे. डिजिटल मीडियाच्या अल्गोरिदमने या आगीत आणखी तेल ओतले आहे. हिंदुत्वाविषयी मर्यादित ज्ञान असल्यामुळे, अमेरिकन जनता अशा सुनियोजित डिजिटल मोहिमांना सहज बळी पडू शकते. यामुळेच भारतीय हिंदू समाजाला अनेक आघाड्यांवर विरोधाचा सामना करावा लागत आहे. हिंदू समाज दबावाखाली आहे. पाश्चात्य देशांतील असुरक्षित अल्पसंख्याकांच्या पारंपरिक प्रतिमेत तो बसत नसल्यामुळे त्याच्या समस्यांकडे दुर्लक्ष केले जाते.

इलिनॉयमधील घटनेवरून हे दिसून येते की, हिंदू द्वेष किंवा हिंदूफोबियाकडे दुर्लक्ष करण्याऐवजी, ज्यूविरोधाप्रमाणेच या प्रवृत्तीलाही गांभीर्याने घेतले पाहिजे. अन्यथा, ज्यूविरोधाच्या धर्तीवर घडणारी एखादी मोठी शोकांतिका एक भयानक कहाणी रचेल, ज्याचा कलंक जगाला मानवाधिकारांचा उपदेश करणाºया अमेरिकेला सोसावा लागेल.

दासबोध : दशक ६ : समास ७: सगुणभजन

श्रीसमर्थ रामदास स्वामीकृत दासबोध ग्रंथातील सहाव्या दशकातील सातवा समास हा ‘सगुणभजन’ नावाने त्यांनी लिहिला आहे. मागील समासात ‘सृष्टी मिथ्या आहे’ असे सांगितल्यानंतर या सातव्या समासात शिष्य गुरूंना अत्यंत मार्मिक शंका विचारतो की, ‘जर सर्व दृश्य जग मिथ्या आहे आणि ज्ञानाने त्याचे सत्यरूप कळते, तर मग सगुणभजनाची किंवा उपासनेची गरज काय?’ यावर समर्थ गुरूंनी सगुणभजनाचे महत्त्व, त्याचे प्रयोजन आणि ज्ञान व उपासना यांचा समन्वय किती आवश्यक आहे, हे अतिशय सुंदर व युक्तिवादाने समजावून सांगितले आहे.

येथे श्रोत्याची शंका आहे की, ज्ञान झाल्यावर भजनाची काय आवश्यकता? (ओव्या १ ते ८) ज्ञानानंतर भजन कशाला? शिष्य प्रश्न विचारतो की, आत्मज्ञान झाल्यावर हे दृश्य जग मिथ्या आहे हे कळून चुकते. मग भजन कशासाठी करायचे? सर्व सारासार ज्ञान मिळून निर्गुणतत्त्व हेच जर मुख्य सार असेल आणि तिथे सगुणाचा मागमूसही नसेल, तर असत्य असणाºया सगुणाचे भजन कोणी आणि का करावे? (१-५) तसेच साध्य मिळाल्यावर साधन कशाला? निगुर्णाच्या उपासनेने मोक्ष मिळतो हे प्रत्यक्ष अनुभवता येते, मग सगुण काय देणार? साध्याची प्राप्ती झाली असताना साधना करण्याची आवश्यकता काय? मनाला हे मुळीच पटत नाही, असे शिष्य स्पष्ट बोलून दाखवतो. (६-८)

त्यावर समर्थ म्हणतात की, सद्गुरूंची आज्ञा आणि भजनाचे प्रयोजन (ओव्या ९ ते १४) समजून घ्यावे. गुरूवचनाचे पालन करावे. वक्ता (गुरू) उत्तर देतात की, सद्गुरूंच्या वचनाचे व आज्ञेचे पालन करणे हेच परमार्थाचे मूळ लक्षण आहे. आज्ञेचा भंग केल्यास विपरीत परिणाम होतो. त्यामुळे गुरूंच्या आज्ञेनुसार सगुणभजनाचा नेम कधीही चुकवू नये. (९-११)

याठिकाणी ते भजनाचा गुण सांगतात. शिष्य विचारतो की, सगुण भजनाने नेमके काय मिळते? प्रारब्धात जे लिहिले आहे, त्यात देव बदल करू शकतो का? यावर विचार केला तर सगुणभजन कशासाठी करावे हे समजत नाही. (१२-१४) समर्थ म्हणतात की, ज्ञान आणि व्यवहाराचा मेळ घालणे देहाची अनिवार्यता (ओव्या १५ ते २०)आहे. देहाचे धर्म सुटत नाहीत. वक्ता समजावून सांगतो की, तू ज्ञानी झालास तरी काय तुझे देहाने कर्म करणे सुटते का? तुला रोज भोजन करावेच लागते, पाणी प्यावे लागते, मळमूत्रोत्सर्जन करावेच लागते. हे सर्व जसे टाळता येत नाही, तसेच व्यवहारातील कर्तव्ये व संसारातील लोकोत्तर आचारही सोडावे लागत नाहीत. (१५-१८)

अहंकार आणि देवभक्ती याचा अर्थ समजला पाहिजे. संसारात माणसाला धन्यापुढे (साहेबासमोर) लाचारीने हात जोडावे लागतात, पण त्याच वेळी जगाला जीवन देणाºया सगुण देवाला मानायचे नाही, हे कोणते ज्ञान? प्रत्यक्ष ब्रह्मा, विष्णू, महेश ज्याची आजिरे पाळतात, त्याला मानवी प्राण्याने न भजल्याने परमेश्वराचे काही बिघडत नाही, पण स्वत:चेच नुकसान होते. (१९-२०)

कुलदैवत श्रीराम आणि सगुणभजनाची महती (ओव्या २१ ते २८) इथे विषद केलेली आहे. समर्थ म्हणतात की, रघुनाथाची उपासना आवश्यक आहे. आमचे कुळदैवत श्रीराम हेच आमचे सर्वस्व व परमार्थ आहेत. ज्याने सर्व देवांना संकटातून सोडवले, त्या समर्थांच्याही समर्थ असलेल्या रघुनाथाची आम्ही सेवा करतो. त्याची सेवा करता करताच आम्हाला आत्मज्ञान झाले आहे. त्यामुळे त्या भक्ताच्या ठिकाणी श्रद्धा ठेवली नाही तर माणसाचे अध:पतन निश्चित होते. (२१-२३)

देहाभिमानाची खूण लक्षात ठेवा. ज्याला स्वत:ला खूप मोठा ब्रह्मज्ञानी समजण्याचा गर्व होतो, तो खºया अर्थाने देहाभिमानी असतो. आत्मज्ञानही नाही आणि सगुणभजनही नाही, अशी केवळ फसवणूक करणारी व्यक्ती शेवटी दु:खी होते. म्हणूनच रघुनाथाचे भजन नित्य करावे, ज्यामुळे कधीही न ढळणारे स्थिर आत्मज्ञान प्राप्त होते. (२४-२८)

समर्थ पुढे म्हणतात की, ‘कर्ता राम’ ही भावना आणि साधकाची खरी स्थिती (ओव्या २९ ते ४५) असावी. राम कर्ता ही भावना खरी. ‘मी कर्ता आहे’ असे मानल्याने कार्यात नेहमी दु:ख व चिंता वाटते. परंतु, ‘सर्व करणारा राम आहे, मी केवळ निमित्तमात्र आहे’ असा भाव ठेवल्यास सर्व कार्ये लीलया सिद्धीस जातात आणि यश, कीर्ती लाभते. स्वत:ला कर्ता मानल्याने देव दुरावतो, तर ‘देव कर्ता’ मानल्याने देवाची कृपादृष्टी होते. (२९-३७)

संत आणि ज्ञानिनाची अनुभूती घ्यावी. ज्ञानी संत देहाने सगुणाची उपासना करतात आणि विवेकाने अंत:करणात स्वानंदात मग्न असतात. रामभजनानेच हे जग स्वप्नासारखे मिथ्या आहे हे अचूक कळते. त्यानंतर पुढील शंकेची प्रस्तावना इथे करतात. शेवटी शिष्य पुन्हा शंका उपस्थित करतो की, ‘जर हे जग पूर्णपणे मिथ्या आहे, तर मग डोळ्यांना ते प्रत्यक्ष का दिसते?’ या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर पुढील आठव्या समासात दिले आहे, असे समर्थ सांगतात. (३८-४५)

थोडक्यात सांगायचे तर, ज्ञान झाले म्हणून सगुणभजनाचा किंवा उपासनेचा त्याग करता येत नाही. जोवर देह आहे, तोवर प्रपंचाचे व आचाराचे भान ठेवावेच लागते. सगुणाच्या आधाराशिवाय निर्गुणाची प्राप्ती होत नाही आणि ‘सर्वकर्ता परमेश्वर आहे’ या भावाने केलेली सगुण भक्तीच माणसाला खºया आत्मज्ञानापर्यंत पोहोचवते, हा संदेश या समासात दिला आहे.

- प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा

भारताने अमेरिकेबाबतच्या आपल्या भूमिकेवर ठाम राहिले पाहिजे

पहिल्यांदा अमेरिकेचे परराष्ट्र सचिव मार्को रुबियो आणि त्यानंतर राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी भारताप्रती दाखवलेली अलीकडील नरम भूमिका हे सिद्ध करते की, आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये राष्ट्रीय हितसंबंध सर्वोच्च आहेत. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की, ट्रम्प यांनी म्हटले आहे की ते भारतासोबत व्यापार करार करण्याच्या अगदी जवळ आहेत आणि तो एक अद्वितीय करार असेल, परंतु त्यांनी हे यापूर्वीही म्हटले असल्याने त्यांच्यावर किती विश्वास ठेवता येईल. ट्रम्प यांची धोरणे अनिश्चिततेची लक्षणे आहेत.

ट्रम्प कधीकधी देशांवर, अगदी मित्र राष्ट्रांवरही भारी शुल्क किंवा निर्बंध लादण्याची धमकी देतात आणि नंतर आपल्या शब्दांवरून आणि निर्णयांवरून माघार घेतात. भारतालाही या लहरी वृत्तीचा सामना करावा लागला आहे. तथापि, त्याच्या लहरी वक्तव्यांपुढे भारताने सातत्याने संयम आणि दृढता दाखवली आहे आणि दबावाला बळी पडण्यास नकार दिला आहे. असे करून भारताने अमेरिका आणि जगाला हा संदेश दिला आहे की, तो आपल्या राष्ट्रीय हितांचे रक्षण करण्यासाठी दबावाला बळी पडणार नाही.

याचा एक महत्त्वाचा पुरावा म्हणजे रशियाकडून तेल खरेदी थांबवण्यासाठी अमेरिकेच्या दबावाला भारताने दिलेला नकार. अमेरिकेच्या धमक्यांना प्रत्युत्तर म्हणून भारताने पुनरुच्चार केला की, तो आपल्या ऊर्जा हितांचे रक्षण करण्यासाठी शक्य ते सर्व काही करेल. असे असूनही काही विरोधी नेते, विशेषत: राहुल गांधी, मोदी सरकार ट्रम्प यांच्यापुढे झुकत आहे किंवा त्यांच्या दबावाखाली आहे, अशी भीती सातत्याने व्यक्त करत आहेत. आता ते काय म्हणतील हे कोणास ठाऊक? विरोधकांना चांगले काही दिसतच नाही हेच तर दुर्दैव आहे.

ट्रम्प यांचे विधान की, ते भारतासोबत व्यापार करार अंतिम करण्याच्या तयारीत आहेत, हे निश्चितच सकारात्मक आहे. तसेच त्यांच्या परराष्ट्र मंत्र्यांनी भारताला तेल शुद्धीकरणातील महासत्ता म्हटले आहे, हे देखील महत्त्वाचे आहे. याचा अर्थ असा नाही की अमेरिका अचानक भारताप्रती उदार झाली आहे, तर अमेरिका ऊर्जा संकटाचा सामना करत आहे आणि ते सोडवण्यासाठी भारताकडे मदत मागत आहे. काही दिवसांपूर्वीच रशियाकडून तेल खरेदी केल्याबद्दल भारतासह पाच देशांवर एका विशेष कायद्याद्वारे १००% शुल्क लादण्याच्या तयारीत असलेल्या अमेरिकेने अचानक माघार घेतली आहे. याचे कारण गंभीर होत चाललेले आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संकट आहे.

अमेरिकेचा इराणसोबतचा संघर्ष आणि युक्रेनने रशियाच्या तेल संसाधनांवर केलेल्या हल्ल्यामुळे निर्माण झालेल्या ऊर्जा संकटाने अमेरिकेसह जगभरात चिंता वाढवली आहे. वाढत्या कच्च्या तेलाच्या आणि गॅसच्या किमतींनी अमेरिकेच्या अर्थव्यवस्थेसमोर एक मोठे आव्हान उभे केले आहे, विशेषत: अशा वेळी जेव्हा मध्यावधी निवडणुका जवळ येत आहेत. वाढत्या ऊर्जा किमती ट्रम्प यांच्या लोकप्रियतेत घट होण्यासही हातभार लावत आहेत. ऊर्जा संकटाचा सामना करत असताना अमेरिकेला असे आढळून आले की, भारत स्वत:ला आणि जगाला दिलासा देऊ शकतो. भारताच्या तेल शुद्धीकरण कारखान्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कच्च्या तेलावर प्रक्रिया केली जाऊ शकते, हे अमेरिकेच्या लक्षात आले.

याच कारणामुळे भारत युरोपसह अनेक देशांना शुद्ध केलेले तेल निर्यात करत आहे. भारताकडून शुद्ध तेल खरेदी करणाºया देशांमध्ये रशियाचा समावेश आहे. अमेरिकेची इच्छा आहे की, भारताने व्हेनेझुएलाच्या तेलसाठ्यांमधून अधिक कच्चे तेल खरेदी करावे, त्यावर प्रक्रिया करावी आणि त्याची निर्यात करावी. व्हेनेझुएलाचे कच्चे तेल खूप घट्ट असते आणि त्यावर प्रक्रिया करण्याची क्षमता फार कमी देशांमध्ये आहे. भारतातील अनेक तेल शुद्धीकरण कारखाने व्हेनेझुएलाच्या घट्ट कच्च्या तेलावर प्रक्रिया करण्यास सक्षम आहेत. शिवाय, अमेरिकेने अनेक वर्षांपासून नवीन तेल शुद्धीकरण कारखाना बांधलेला नसताना, युरोपीय देशांनी त्यांचे स्वत:चे अनेक कारखाने बंद केले आहेत. परिणामी, अमेरिकेसह इतर देश भारताकडे पाहत आहेत.

जर भारताने व्हेनेझुएलाच्या कच्च्या तेलावर अधिक प्रक्रिया करण्यास सुरुवात केली, तर शुद्ध तेलाचा जागतिक पुरवठा वाढू शकतो. म्हणूनच, अमेरिकेच्या परराष्ट्र सचिवांनी विशेषत: रिलायन्स रिफायनरीला भेट देण्यासाठी जामनगरला भेट दिली. आता हे स्पष्ट झाले आहे की, अमेरिका आपल्या ऊर्जा हितांचे रक्षण करण्यासाठी भारताकडे पाहत आहे, त्यामुळे भारताला अमेरिकेशी व्यापार करार करताना आपल्या हितांचे रक्षण करण्यासाठी अधिक ठाम भूमिका घ्यावी लागेल. भारताचे यश अमेरिकेसोबतच्या व्यापार करारावर अवलंबून राहणार नाही, तर कराराच्या अटी किती अनुकूल आहेत यावर अवलंबून असेल.

भारताने अमेरिकेच्या अटींचे मूल्यांकन स्वत:च्या हिताच्या आधारावर केले पाहिजे आणि व्हेनेझुएलाचे तेल स्पर्धात्मक दरात उपलब्ध झाल्यासच त्यावर मोठ्या प्रमाणात प्रक्रिया केली जाईल, हे स्पष्ट केले पाहिजे. जर अमेरिकेला भारताने त्यांच्या ऊर्जा हितांचे संरक्षण करावे असे वाटत असेल, तर त्यांनी भारतीय हितांचे संरक्षण करण्याबाबतही संवेदनशील असले पाहिजे. अमेरिकेने लादलेल्या अटींमुळे महिनोन्महिने वाटाघाटी करूनही व्यापार करार होऊ शकला नाही, याकडे दुर्लक्ष करता कामा नये. अमेरिकेसोबतच्या व्यापार करारामध्ये भारतीय उद्योग, शेतकरी, सेवा क्षेत्र आणि दीर्घकालीन आर्थिक हितांचे पुरेसे संरक्षण सुनिश्चित केले पाहिजे.

भारताने अमेरिकेच्या बदललेल्या भूमिकेकडे एक राजनैतिक संधी म्हणून पाहिले पाहिजे. ट्रम्प स्वत:ला एक कुशल वाटाघाटीकार मानत असल्याने, भारताने हे दाखवून दिले पाहिजे की, दोन्ही पक्षांसाठी समान फायदेशीर असलेला व्यापार करार करणे हे भारताचे उद्दिष्ट आहे. आंतरराष्ट्रीय करार याच भावनेने केले जातात. त्यामुळे अमेरिकन प्रशासनाची धोरणे सतत बदलत असल्याने भारताने ठाम राहिले पाहिजे.

कारण दोन्ही देशांमध्ये तंत्रज्ञान, संरक्षण, गुंतवणूक, व्यापार आणि इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रात सहकार्य आहे. विश्वासाचा भक्कम पाया आहे, त्यामुळे भारताने एकीकडे अमेरिकेसोबतचे आपले सामरिक संबंध टिकवून ठेवले पाहिजेत आणि दुसरीकडे आपले स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण व आर्थिक हितसंबंध जपले पाहिजेत. ट्रम्प यांची बदललेली भूमिका स्वागतार्ह आहे, परंतु त्यांच्यावर आंधळा विश्वास ठेवता येणार नाही किंवा केवळ त्यांच्या मर्जीनुसार तडजोडीही करता येणार नाहीत. आंतरराष्ट्रीय राजनैतिक संबंधांमध्ये नेत्यावरील विश्वास महत्त्वाचा असतो, परंतु त्याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्या देशासोबतचे दीर्घकालीन संबंध आणि राष्ट्रीय हितसंबंधांचे संरक्षण होय.

दासबोध : दशक ६ : समास ६ : सृष्टीकथन

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील सहाव्या दशकातील सहाव्या समासात सृष्टीकथन केलेले आहे. या समासात समर्थांनी ‘सृष्टी सत्य की मिथ्या?’ (ही जगतातली दृश्य सृष्टी खरी आहे की खोटी/मायेचा खेळ आहे?) या अत्यंत महत्त्वाच्या अध्यात्मिक विषयावर गुरू-शिष्य संवादाच्या माध्यमातून सविस्तर प्रकाश टाकला आहे.

या समासात सृष्टीची उत्पत्ती आणि संशयाची सुरुवात (ओव्या १ ते ७) मधून ते करतात. इथे प्रश्न उपस्थित करतात की, सृष्टी निर्माण होण्यापूर्वी फक्त परब्रह्म होते, त्यावेळी सृष्टीचा मागमूसही नव्हता. मग आता ही दिसणारी सृष्टी नेमकी सत्य आहे की मिथ्या (खोटी)? असा प्रश्न श्रोता (शिष्य) सर्वज्ञ वक्ता (गुरू) याला विचारतो. (१-३) त्याला शास्त्रवचनाचा दाखला देत ते उत्तर देतात. गीतेमध्ये ‘जीवभूत: सनातन:’ (जीव सनातन आहे) असे वचन आहे, ज्यामुळे सृष्टीला सत्यत्व प्राप्त होते; तर दुसरीकडे ‘यद्दृष्टं तन्नष्टं’ (जे दिसते ते नाश पावते) या वचनानुसार सृष्टी मिथ्या ठरते. मग यापैकी नेमके काय खरे मानावे? (४-५)

इथे अज्ञानामुळे संभ्रम निर्माण होतो. सृष्टीला सत्य म्हणावे तर तिचा नाश होतो आणि मिथ्या म्हणावे तर डोळ्यांसमोर प्रत्यक्ष दिसते. समाजात सज्ञान आणि अज्ञान असे दोन्ही प्रकारचे लोक असल्याने प्रत्येकाचे मत वेगवेगळे असते, ज्यामुळे संशयाचे निरसन होत नाही. (६-७)

म्हणून समर्थ अज्ञानाचे मत आणि मूर्तिपूजेचे महत्त्व (ओव्या ८ ते १४) सांगतात. अज्ञानी लोकांचे मत असते की, अज्ञानी लोक म्हणतात की, ही सृष्टी शाश्वत (कायमस्वरूपी) आहे आणि देव, धर्म, तीर्थ, व्रत हे सर्व सत्यच आहे. त्यावर ज्ञानी पुरुष (सर्वज्ञ) असे मानणाºयांना ‘अज्ञानी’ किंवा ‘मूर्ख’ ठरवून म्हणतात की, ज्यांना ब्रह्माचे मर्म कळले नाही, त्यांच्यासाठीच मूर्तिपूजा असते. प्रलय झाला तरी जे उरते तेच खरे ब्रह्म होय. (८-९) त्यानंतर तीर्थयात्रा आणि सद्गुरूची महती सांगितली आहे. त्यावर अज्ञानी माणूस विचारतो की, जर सृष्टी मिथ्या आहे, तर मग तू स्वत: संध्यास्नान, गुरुभजन, तीर्थाटन कशाला करतोस? यावर गुरुगीतेचा दाखला देत ज्ञानी सांगतो की, तीर्थक्षेत्रांच्या निमित्ताने तिथे जमलेल्या ब्राह्मणांच्या संगतीत तत्त्वज्ञान व तत्त्वबोध होतो. सद्गुरूची उपासना कशी करावी? तर प्रथम सद्गुरूला ओळखून त्यांनी स्वानुभवाने मिळवलेला परमानंद आपण विवेकाने स्वत: प्राप्त करून घ्यावा. (१०-१३)

या समासात समर्थ गीतेतील वचनांचा अर्थ व वाक्यभेद (ओव्या १५ ते ३०) करतात. इथे शिष्याचा आक्षेप आहे. शिष्य आक्षेप घेऊन म्हणतो की, भगवद्गीता तर भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितली आहे. गीतेत श्रीकृष्णांनीच स्वत:ला श्रेष्ठ मानले आहे, मग तू त्यांना अज्ञानी कसे म्हणतोस? (१५-१६) या वाक्यभेदाचा खुलासा करताना समर्थ सांगतात, वक्ता समजावून सांगतो की, श्रीकृष्णांनी गीतेत जी वचने दिली आहेत त्यांचा खरा अर्थ तुला समजलेला नाही. उदा. श्रीकृष्ण म्हणतात की, ‘अश्वत्थ: सर्ववृक्षाणां’ (सर्व वृक्षांत पिंपळ मी आहे). पण, प्रत्यक्षात पिंपळाचे झाड तोडल्यास ते तुटते, जाळल्यास जळते. कारण, पिंपळ हा नाशिवंत आहे, तर भगवंताचे मूळ स्वरूप शस्त्राने तुटत नाही व अग्निने जळत नाही. तसेच, श्रीकृष्ण म्हणतात, ‘इन्द्रियाणां मनश्चास्मि’ (इंद्रियांत मन मी आहे). पण, याचा अर्थ मनाच्या चंचल ऊर्मींना आवर घालू नये असा होत नाही. लोकांना साधनामार्ग समजून सांगण्यासाठी लहान मुलांना जसे ‘ओनामा’ शिकवावा, तसे हे लौकिकदृष्ट्या समजावून सांगितले आहे. (१९-२४) त्यानंतर या समासात वेद-शास्त्रांचा समन्वय यावर उहापोह आहे. वेद, शास्त्र, स्मृती यांच्या वचनांमध्ये वरवर विरोधाभास वाटतो, पण सद्गुरूंच्या वचनांशिवाय व त्यांच्या मार्गदर्शनाशिवाय या वादाचा व संशयाचा खरा निवाडा कधीही होत नाही. म्हणून वादविवाद सोडून संतांच्या सानिध्यात ‘संवाद’ साधावा, म्हणजे स्वानुभवाने ब्रह्मानंद प्राप्त होतो. (२५-३०) या समासात पुढे कल्पनेचा खेळ आणि खोट्या देवांचा भ्रम (ओव्या ३१ ते ४६) यावर समर्थ बोलतात. कल्पनेचा विस्तार म्हणजे एका कल्पनेच्या पोटी अनंत सृष्टी उत्पन्न होतात व नाश पावतात. माणसाने आपल्या कल्पनेने दगड, माती, धातू, काष्ठ (लाकूड) इत्यादींच्या मूर्ती बनवून त्यांना देव मानले आहे. (३१-३७) अज्ञानाची अंधश्रद्धा असते. एखादा पाषाणाचा देव फुटला किंवा चोरीला गेला, तर भक्त दु:खी होतो, रडतो. नर्मदा-गंडकी नदीच्या तीरावर लक्षावधी गोटे (बाण/शालीग्राम) पडले आहेत. कोणी रेशमाचा देव करतो, तर कोणी मातीचे लिंग पूजतो. भक्त आपल्या मनाचा निग्रह करून म्हणतात की, आमचा देवच खरा आहे आणि संकटात आमचे मनोरथ पूर्ण करतो. (३८-४३) ही सगळी मायेची भ्रमंती आहे. पण, समर्थ

स्पष्ट करतात की, हे सर्व धातू, पाषाण, माती व चित्रांचे खेळ आहेत. ही केवळ मायेची भ्रमंती आहे. जगातली ही सर्व सृष्टी कोटिगुणांनी मिथ्या आहे, असे वेद, शास्त्र, पुराणे आणि साधू-संत एकमताने सांगतात. (४४-४६) यानंतर या समासात समर्थ अष्टसृष्टी आणि सगुणाचा आधार (ओव्या ४७ ते ६०) काय ते सांगतात. शाश्वत देव आणि आठ सृष्टी कोणत्या? तर, सृष्टी निर्माण होण्यापूर्वी, सृष्टी असताना आणि सृष्टीचा संहार झाल्यावरही आदि आणि अंत असणारा एकच देव शाश्वत आहे. एका कल्पनेमुळे आठ प्रकारच्या सृष्टी निर्माण होतात. त्यांची नावे म्हणजे, कल्पनेची सृष्टी, शाब्दिक सृष्टी, प्रत्यक्ष (डोळ्यांना दिसणारी) सृष्टी, चित्रलेप सृष्टी, स्वप्नसृष्टी, गंधर्वसृष्टी ,ज्वरसृष्टी आणि दृष्टीबंधन सृष्टी (५०-५३) या आठ सृष्टी आहेत.

सगुणातून निर्गुणाची प्राप्ती करणे महत्त्वाचे असते. या सर्व सृष्टी नाशिवंत आहेत. परंतु, जोवर हा निश्चय दृढ होत नाही, तोवर साधकाने सगुणाची भक्ती करावी. सगुणाच्या आधारानेच संतसंगती व सारासार विचाराने निर्गुणाची प्राप्ती होते. (५४-५६) त्यानंतर अतिताची अनुभूती घ्यावी. शेवटी शिष्याला पडलेल्या अंतिम प्रश्नाचे (जरी हे दृश्य अवघे मिथ्या आहे, तरी डोळ्यांना प्रत्यक्ष का दिसते?) उत्तर देताना समर्थ म्हणतात की, ही सृष्टी मिथ्या आहे हे जाणूनही व्यवहारात सगुणाचे रक्षण करावे, ही अनुभवाची खरी खूण केवळ अनुभवी संतच जाणतात. (५७-६०) थोडक्यात सांगायचे तर या समासात समर्थ रामदासस्वामींनी भौतिक सृष्टी ही केवळ मायेचा आणि कल्पनेचा खेळ (मिथ्या) असल्याचे सांगत, संसारातील कर्मे व सगुणाची उपासना सांभाळून आत्मज्ञानाची (निर्गुणाची) प्रचिती कशी घ्यावी, याचे अत्यंत मार्मिक मार्गदर्शन केले आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

डिजीटल बँकींगमधील विश्वासाचे संकट

स्टेट बँक आॅफ इंडियाच्या अंदाजे चार हजार ग्राहकांची नावे, मोबाइल क्रमांक, जन्मतारीख, ई-मेल पत्ते, रहिवासी पत्ते, ग्राहक ओळख क्रमांक आणि कर्जाचा तपशील यांसारखी वैयक्तिक माहिती डार्क वेबवर उघड झाल्याच्या बातमीने देशाच्या बँकिंग प्रणालीसमोर एक गंभीर प्रश्न निर्माण केला आहे. ज्या बँकेवर लाखो लोक आपल्या आयुष्यभराच्या बचतीसाठी विश्वास ठेवतात, त्या बँकेची वैयक्तिक माहिती जर सुरक्षित ठेवली जाऊ शकत नसेल, तर लोक डिजिटल बँकिंगवर विश्वास कसा ठेवतील?

ही घटना केवळ तांत्रिक सुरक्षेची समस्या नाही. याचा थेट संबंध ग्राहकांची गोपनीयता, आर्थिक सुरक्षा आणि बँकेच्या उत्तरदायित्वाशी आहे. वैयक्तिक माहितीच्या गैरवापरामुळे भविष्यात आर्थिक फसवणूक होऊ शकते. जर एखाद्या सायबर गुन्हेगाराकडे ग्राहकाचे नाव, मोबाइल नंबर, जन्मतारीख आणि कर्ज अर्जाचा तपशील असेल, तर तो बँकेचा अधिकारी असल्याचे भासवून त्यांचा विश्वास संपादन करण्याचा प्रयत्न करू शकतो. तो कर्ज मंजुरी, केवायसी अपडेट्स किंवा खाते सुरक्षेचे आश्वासन देऊन ग्राहकाची फसवणूक करू शकतो. वैयक्तिक माहितीच्या या चोरीमुळे आर्थिक नुकसान होऊ शकते.

आज बँका केवळ ठेवी आणि कर्ज देणाºया संस्था राहिलेल्या नाहीत. त्यांच्याकडे ग्राहकांचे उत्पन्न, मालमत्ता, व्यवसाय, कौटुंबिक तपशील, व्यवहार आणि आर्थिक वर्तनाबद्दल विस्तृत माहिती असते. ही माहिती बँकिंग सेवा सुलभ करते, परंतु ती चुकीच्या हातात पडल्यास खूप महागात पडू शकते. इतर देशांचे अनुभव उपयुक्त धडे देतात. २०१९ मध्ये अमेरिकेत कॅपिटल वन बँकेशी संबंधित एक मोठी डेटा चोरीची घटना घडली होती.

याचा परिणाम अमेरिकेतील अंदाजे १० कोटी लोकांवर आणि कॅनडातील अंदाजे ६० लाख लोकांवर झाला. यावरून हे स्पष्ट होते की, सायबरसुरक्षेतील त्रुटींना केवळ तांत्रिक चुका म्हणून दुर्लक्षित करता येणार नाही. बँक व्यवस्थापनाची जबाबदारीही तितकीच महत्त्वाची आहे. युरोपियन युनियनने असा आदेश दिला आहे की, वैयक्तिक डेटाच्या सुरक्षेला गंभीर धोका निर्माण करणाºया डेटा उल्लंघनाची माहिती ७२ तासांच्या आत नियामकाला कळवणे बंधनकारक आहे. तांत्रिक सेवा बाह्य कंपनीला आऊटसोर्स केल्याने बँक आपल्या जबाबदारीतून मुक्त होत नाही.

सिंगापूरनेही फिशिंग फसवणुकीच्या काही विशिष्ट प्रकरणांमध्ये बँका आणि दूरसंचार कंपन्यांमध्ये सामायिक जबाबदारी निश्चित करणारी एक चौकट विकसित केली आहे. याचा उद्देश केवळ गुन्हा घडल्यानंतर कारवाई करणे हा नाही, तर आर्थिक संस्थांना फसवणूक प्रतिबंधासाठी अधिक जबाबदार बनवणे हा देखील आहे. भारताने डिजिटल वैयक्तिक डेटा संरक्षण कायदा, २०२३ आणि २०२५ मध्ये अधिसूचित केलेल्या नियमांद्वारे महत्त्वपूर्ण पावले उचलली आहेत. तथापि, डेटा उल्लंघनाची माहिती देण्यासह अनेक प्रमुख तरतुदींची अंमलबजावणी होणे बाकी आहे.

आता गरज आहे ती हे सुनिश्चित करण्याची की, प्रभावित ग्राहकांना नियामक अहवालासोबतच वेळेवर आणि उपयुक्त माहिती मिळावी. पहिली सुधारणा ग्राहक सूचना प्रणालीमध्ये व्हायला हवी. प्रत्येक बँकेने संभाव्य डेटा उल्लंघनाची पुष्टी झाल्यावर प्रभावित ग्राहकांना वैयक्तिकरीत्या सूचित केले पाहिजे. त्यांना संभाव्य धोके आणि ग्राहकांनी घ्यावयाच्या खबरदारीबद्दल माहिती दिली पाहिजे. स्वतंत्र सायबर सुरक्षा तपासणी (आॅडिट) केली पाहिजे. बँकांनी त्यांच्या डिजिटल प्रणालींची बाह्य तज्ज्ञांकडून नियमितपणे तपासणी करून घेतली पाहिजे.

संवेदनशील माहिती सुरक्षित तंत्रज्ञानाचा वापर करून संरक्षित केली पाहिजे आणि कर्मचारी व सेवा पुरवठादारांना केवळ आवश्यक डेटा उपलब्ध असावा. कर्ज अर्ज आणि डिजिटल केवायसी नोंदींचा वापर, साठवणूक आणि विल्हेवाट लावण्यासाठी एक स्पष्ट धोरण असावे. सुरक्षेतील त्रुटी शोधणाºया कोणत्याही बाह्य संस्थेची जबाबदारीदेखील निश्चित केली पाहिजे. रिझर्व्ह बँकेने बँकांसाठी एक सामायिक सायबर घटना अहवाल आणि शिक्षण प्रणाली विकसित करावी.

यामुळे एका बँकेवरील हल्ल्याच्या अनुभवातून शिकून इतर बँकांना त्यांची सुरक्षा अधिक मजबूत करता येईल. मोठ्या डेटा चोरीच्या घटनेनंतर, स्वतंत्र तपासाचा एक सार्वजनिक सारांश उपलब्ध करून दिला पाहिजे, ज्यामध्ये घटनेची कारणे आणि ग्राहकांची गोपनीयता जपून घेतलेल्या उपाययोजनांचा तपशील असावा. ग्राहकांनी त्यांचे ओटीपी, यूपीआय पिन किंवा इंटरनेट बँकिंग पासवर्ड अनोळखी व्यक्तींसोबत शेअर करू नयेत. संशयास्पद व्यवहारांची माहिती तत्काळ बँकेला द्या आणि सायबर क्राईम हेल्पलाइन १९३० वर तक्रार दाखल करा.

भारताने डिजिटल पेमेंट आणि आर्थिक समावेशनामध्ये लक्षणीय प्रगती केली आहे. आता ग्राहकांची माहिती आणि त्यांचे हक्क जपण्याबाबतही तेवढीच गांभीर्यता दाखवली पाहिजे. एसबीआय प्रकरणाला केवळ एका बँकेच्या प्रतिष्ठेचा प्रश्न न मानता, त्याकडे संपूर्ण बँकिंग क्षेत्रासाठी एक इशारा म्हणून पाहिले पाहिजे. लोकांनी बँकांवर केवळ त्यांचे पैसेच नव्हे, तर त्यांच्या ओळखीची आणि वैयक्तिक आयुष्याची संवेदनशील माहितीदेखील सोपवली आहे. बँकिंग प्रणालीचे यश केवळ नफा किंवा डिजिटल व्यवहारांच्या संख्येवरून नव्हे, तर ग्राहकांचा विश्वास आणि त्यांच्या माहितीच्या सुरक्षिततेवरूनही मोजले गेले पाहिजे. बँक म्हणजेच विश्वास हे समीकरण असते. या विश्वासाला तडा जाणार नाही याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे डिजिटल साक्षरता करताना आपल्याला संभाव्य धोक्यांची माहितीही असली पाहिजे.

‘दासबोध’ : दशक सहावा (भक्तिनिरुपण), समास पाचवा - मायाब्रह्मनिरुपण

श्री समर्थ रामदास स्वामींनी रचलेला ‘दासबोध’ हा ग्रंथ केवळ पारमार्थिक नाही, तर तो मानवी मनाला जागृत करणारा आणि जगण्याचे खरे तत्त्वज्ञान शिकवणारा एक दीपस्तंभ आहे. सहाव्या दशकातील हा पाचवा समास - ‘मायाब्रह्मनिरुपण’ अत्यंत महत्त्वाचा आहे. यात समर्थांनी ‘ब्रह्म’ (परमात्मा/सत्य) आणि ‘माया’ (प्रकृती/जग/असंत्य) यांच्यातील लक्षणांचा, फरकाचा आणि स्वरूपाचा अगदी सुस्पष्ट उलगडा केला आहे.

या संपूर्ण समासाचे भावार्थ आणि अंतरंग समजून घेणे फार महत्त्वाचे आहे. यात सुरुवातीला ते ब्रह्म आणि मायेचे मूलभूत स्वरूप (ओवी १ ते ३) स्पष्ट करतात. ब्रह्म निर्गुण निराकार। माया सगुण साकार। ब्रह्मासि नाहीं पारावार। मायेसि आहे॥ श्रोता आणि वक्ता यांच्या संवादातून या अध्यायाची सुरुवात होते. श्रोत्याच्या प्रश्नावरून समर्थ ब्रह्म आणि मायेचा भेद स्पष्ट करतात. ब्रह्म हे निर्गुण (गुणातीत), निराकार (आकाररहित), निर्मळ, निश्चळ आणि निरुपाधिक (कोणत्याही उपाधी किंवा बंधनांशिवाय) आहे. त्याला अंत किंवा मर्यादा (पारावार) नाही, ते अनंत आहे. माया ही सगुण (गुणांनीयुक्त), साकार (आकार असलेली), चंचळ, चपळ आणि उपाधिरूप (नाना विकारांनी व उपाधींनी भरलेली) आहे. मायेला मर्यादा आणि अंत आहे.

यात नश्वर माया आणि अविनाशी ब्रह्म (ओवी ४ ते ७) याबाबत समर्थ पुढे सांगतात. माया दिसे ब्रह्म दिसेना... माया नासे ब्रह्म नासेना। कल्पांतकाळीं॥ म्हणजे ज्या गोष्टी आपल्याला डोळ्यांना दिसतात, भासतात आणि कल्पांताच्या वेळी नष्ट होतात, ती सर्व माया आहे. माया रचली जाते, उत्पन्न होते, मरते, फुटते आणि तुटते. ती जुनी आणि जर्जर होते. याउलट, ब्रह्म कधीही दिसत नाही, भासत नाही, कारण ते इंद्रियांच्या पलीकडे आहे. कल्पांत झाला तरी ब्रह्म कधीच नाश पावत नाही; ते अविट (कधीही न संपणारे), अमर आणि शाश्वत आहे. अज्ञानी माणसाला संसाररूपी माया गोड वाटते, पण विवेकी माणसाला ब्रह्मच आवडते.

पुढे समर्थ या समासात विकार विरुद्ध निर्विकार (ओवी ८ ते १०) याबाबत भाष्य करतात. माया ही विकारी (बदलणारी, विकारांनी युक्त) आहे, नाना रूपे धारण करते, पंचभौतिक (पाच महाभुतांची बनलेली) आणि असार (सार नसलेली, पोकळ) आहे. ती लहान व मर्यादित आहे. ब्रह्म हे निर्विकारी, अरूप (रूप नसलेले), शाश्वत एकच, सारभूत आणि विशाळ (अनंत) आहे. माया सर्व काही हालचाली करते, घडवते, तर ब्रह्म अकर्ता (काहीही न करणारा साक्ष) आहे.

विवेक आणि साधन (ओवी ११ ते १४) म्हणजे काय, तर सकळ माया विस्तारली। ब्रह्मस्थिति आच्छादिली। परी ते निवडून घेतली। साधुजनीं॥ ज्याप्रमाणे दुधात पाणी मिसळलेले असते किंवा पाण्यात शेवाळ पसरलेले असते, त्यातून हंस जसा केवळ दूध निवडतो (नीरक्षीर विवेक), त्याप्रमाणे संसारी मायेच्या पसाºयाने आच्छादलेले ब्रह्म संतजन आपल्या विवेकाने वेगळे करून अनुभवतात.

आकाश आणि वसुंधरा यांचे उदाहरण आहे. ब्रह्म हे आकाशासारखे निर्मळ, सूक्ष्म, अप्रत्यक्ष व सम (समान) आहे; तर माया ही वसुंधरेसारखी (पृथ्वीसारखी) स्थूळ, गढूळ, प्रत्यक्ष आणि विषमरूप आहे. लक्ष्य विरुद्ध अलक्ष्य आणि पूर्वपक्ष विरुद्ध सिद्धांत (ओवी १५ ते १९) इथे समर्थ वर्णन करतात. ते म्हणतात की, माया ही लक्ष्य (डोळ्यांसमोर दिसणारी साध्य वस्तू), साक्ष असणारी, द्वैतभाव निर्माण करणारी (मी-तू, आपले-परके असा भेद करणारी), अनित्य (असत्) आणि कल्पांताच्या अधीन असणारी आहे. तर, ब्रह्म हे अलक्ष्य, असाक्ष (साक्षीहून पलीकडे), अपक्ष (कोणताही पक्ष किंवा दुजाभाव नसलेले), सिद्धान्त रूप (परम सत्य) आणि नित्य आहे. मायेचे निरसन (बाध) करता येते, पण ब्रह्माचे कधीही बाधन होत नाही; ते जसेच्या तसे कायम राहते.

या समासाचा सारांश आणि संतांचा महिमा (ओवी २० ते २६) सांगायचा तर जळीं असोन नातळे जळा। आकाश जैसें॥ असे सांगून समर्थ शेवटी अतिशय सुंदर दृष्टांत देतात. ज्याप्रमाणे आकाश पाण्यामध्ये असूनही पाण्यात लिप्त होत नाही (किंवा पाणी आकाशाला मलीन करत नाही), त्याप्रमाणे परमात्मा या संपूर्ण चराचर जगात, मायेमध्ये सबाह्य भरलेला असूनही त्या सर्व उपाधींपासून पूर्णपणे निराळा आणि अलिप्त राहतो. अशा या माया आणि ब्रह्माचा विवेक जो मनुष्य समजून घेतो, तो जन्म-मरणाच्या चक्रातून सुटतो.

हा विवेक आणि मोक्ष प्राप्त करून देण्याचे काम केवळ संत करतात. ज्या संतांच्या कृपेने माणसाच्या अंत:करणात प्रत्यक्ष जगदात्मा (परमात्मा) प्रकट होतो, त्या संतांचा महिमा अपार आणि अवर्णनीय आहे. हा समास आपल्याला ‘दृष्य ते माया आणि अद्रुष्य/सत्य ते ब्रह्म’ हा विवेक शिकवतो. जगात वावरत असताना संसारी मायेच्या मोहजालात न अडकता, तिच्यापलीकडे असणाºया शाश्वत अशा आत्मतत्त्वाची (ब्रह्माची) ओळख करून घेणे आणि संतांच्या संगतीने आत्मिक मुक्ती मिळवणे, हाच या समासाचा मूळ संदेश आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

तरुणांच्या करिअरच्या बदलत्या दिशा

गेल्या काही वर्षांपासून अभियांत्रिकी क्षेत्रात हे जवळजवळ निश्चित झाले आहे की, उच्च गुण मिळवणाºया विद्यार्थ्यांसाठी संगणकशास्त्र ही पहिली पसंती असेल. आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (एआय), कोडिंग आणि आयटी क्षेत्राच्या वेगवान विस्तारामुळे सिव्हिल, मेकॅनिकल आणि इलेक्ट्रिकलसारख्या पारंपरिक शाखा हळूहळू मागे पडल्या आहेत, परंतु आता हे चित्र बदलताना दिसत आहे.

भारताच्या विस्तारणाºया पायाभूत सुविधा आणि सेमीकंडक्टरसारख्या अत्याधुनिक उद्योगांमधील वाढत्या गुंतवणुकीमुळे तरुणांसाठी करिअरचे पर्याय नव्याने आकार घेऊ लागले आहेत. पीएम गती शक्ती राष्ट्रीय मास्टर प्लॅन आणि इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन २.० सारखे उपक्रम केवळ आर्थिक विकासाच्या योजना नाहीत, तर ते रोजगार आणि कौशल्याच्या मागणीतही परिवर्तन घडवत आहेत.

पीएम गती शक्ती राष्ट्रीय मास्टर प्लॅनचा उद्देश भारतातील पायाभूत सुविधांच्या नियोजनाच्या पद्धतीत परिवर्तन घडवणे आहे. रस्ते, रेल्वे, बंदरे, ऊर्जा, नागरी विमान वाहतूक आणि दूरसंचार यांसारख्या क्षेत्रांना स्वतंत्रपणे विकसित करण्याऐवजी, त्यांना एकाच एकात्मिक योजनेत एकत्रित करण्यावर हा प्लॅन भर देतो. आतापर्यंत, या योजनेअंतर्गत अंदाजे १८.६६ लाख कोटी रुपयांच्या ३९६ मोठ्या पायाभूत सुविधा प्रकल्पांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.

यापैकी २५६ प्रकल्पांना मंजुरी देण्यात आली असून, १९८ प्रकल्पांचे बांधकाम आणि उभारणी सुरू आहे. हे व्यासपीठ ५८ केंद्रीय मंत्रालये आणि सर्व राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांना जोडते. अशा समन्वित गुंतवणुकीचा प्रभाव केवळ रस्ते आणि रेल्वे मार्गांची संख्या वाढवण्यापुरता मर्यादित नाही. जेव्हा महामार्ग, औद्योगिक कॉरिडॉर, वीज नेटवर्क, बंदरे आणि गोदामे यांचा समन्वय साधून विकास केला जातो, तेव्हा बांधकाम कामगारांपासून ते सिव्हिल-मेकॅनिकल अभियंते, सर्वेक्षक, प्रकल्प व्यवस्थापक आणि तांत्रिक तज्ज्ञांपर्यंत प्रत्येक स्तरावर कुशल मनुष्यबळाची मागणी वाढते.

आयआयएम बंगळुरूच्या एका अभ्यासानुसार, राष्ट्रीय महामार्गांवर खर्च केलेला प्रत्येक रुपया जीडीपीमध्ये ३.२ रुपयांपर्यंत वाढ करू शकतो. या समन्वयामुळे, देशाचा लॉजिस्टिक्स खर्च, जो एकेकाळी जीडीपीच्या सुमारे १३-१४ टक्के होता, तो आता सुमारे ७.९ टक्क्यांपर्यंत खाली आला आहे. याचा अर्थ असा की, उत्तम पायाभूत सुविधा केवळ वाहतूक सुलभ करत नाहीत, तर औद्योगिक खर्च कमी करून आर्थिक उलाढाल आणि रोजगाराच्या नवीन संधीही निर्माण करतात.

आज, जगातील आधुनिक अर्थव्यवस्था सेमीकंडक्टरशिवाय कार्य करू शकत नाहीत. मोबाइल फोन आणि कारपासून ते संरक्षण उपकरणे आणि एआयपर्यंत जवळजवळ प्रत्येक आधुनिक तंत्रज्ञान चिप्सवर अवलंबून आहे. त्यामुळे, भारताला दीर्घकाळ केवळ चिप्सचा ग्राहक न राहता या क्षेत्रात आपली क्षमता विकसित करायची आहे. या उद्देशाने, सरकारने अलीकडेच सेमीकंडक्टर मिशन २.०ला मंजुरी दिली आहे.

या उपक्रमांतर्गत, आतापर्यंत सहा राज्यांमध्ये १२ प्रकल्पांना मंजुरी देण्यात आली आहे, ज्यामध्ये सिलिकॉन फॅब्स, कंपाऊंड सेमीकंडक्टर युनिट्स आणि असेंब्ली व टेस्टिंग युनिट्सचा समावेश आहे. तथापि, केवळ कारखाने उभारल्याने सेमीकंडक्टर उद्योगाचा विकास होणार नाही. त्यासाठी मोठ्या संख्येने प्रशिक्षित अभियंते आणि तांत्रिक तज्ज्ञांचीही आवश्यकता असेल. २०२६-२७च्या उद्दिष्टांनुसार, सेमीकंडक्टर उद्योगामुळे हजारो थेट उच्चकुशल नोकºया निर्माण होण्याची अपेक्षा आहे.

सरकारच्या स्मार्टलॅब उपक्रमाचे उद्दिष्ट १,००,००० अभियंत्यांना प्रशिक्षण देण्याचे आहे, त्यापैकी ६२,००० जणांनी आधीच प्रशिक्षण पूर्ण केले आहे. डिझाइन लिंक्ड इन्सेंटिव्ह स्कीम अंतर्गत, १०५ भारतीय कंपन्यांना अत्याधुनिक चिप डिझाइन उपकरणे पुरवली जात आहेत. या धोरणात्मक बदलांचा परिणाम आता अभियांत्रिकी महाविद्यालयांमधील विद्यार्थ्यांच्या निवडीमध्ये दिसून येत आहे.

गेल्या दीड दशकात, संगणकशास्त्राचे वर्चस्व इतके प्रबळ झाले होते की, अनेक विद्यार्थ्यांसाठी सिव्हिल, मेकॅनिकल आणि इलेक्ट्रिकल यांसारख्या शाखा दुय्यम पर्याय बनल्या होत्या. मात्र, आता आयआयटीसारख्या संस्थांमध्ये सिव्हिल आणि मेकॅनिकल इंजिनीयरिंगसारखे अभ्यासक्रमही उच्च गुणवत्ताधारक विद्यार्थ्यांना आकर्षित करत आहेत. हे केवळ बाजारातील चढ-उतारामुळे नाही, तर यामागे दोन ठोस कारणे आहेत. पहिले म्हणजे, एआयच्या वाढत्या प्रभावामुळे पारंपरिक आयटी नोकºयांबद्दल एक नवीन चर्चा सुरू झाली आहे, ज्यामुळे अनेक विद्यार्थी यंत्रे, उत्पादन आणि भौतिक जगाशी संबंधित क्षेत्रांकडे आकर्षित होत आहेत.

दुसरे म्हणजे, गती शक्ती, सेमीकंडक्टर मिशन, संरक्षण उत्पादनातील आत्मनिर्भरता आणि मेक इन इंडिया यांसारखी दीर्घकालीन धोरणे कोअर इंजिनीयर्सची मागणी खºया अर्थाने वाढवत आहेत. तरुणांच्या विचारसरणीतील हा बदल तात्पुरता ट्रेंड नसून, जमिनीवरील धोरणात्मक वास्तवाचा परिणाम आहे. आता करिअरची निवड दहा ते पंधरा वर्षांत कोणत्या कौशल्यांची गरज असेल यावर आधारित असायला हवी.

ज्या प्रकारे भारत रस्ते, रेल्वे, ऊर्जा, लॉजिस्टिक्स, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि सेमीकंडक्टर यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये गुंतवणूक करत आहे, त्यावरून हे स्पष्ट होते की, भविष्यात जगासाठी रस्ते, पूल बांधणाºया, यंत्रांची रचना करणाºया, वीज प्रणाली मजबूत करणाºया आणि चिप्स बनवणाºया अभियंत्यांइतकीच चांगल्या सॉफ्टवेअर इंजिनीयर्सचीही गरज असेल. ही विकसित भारताची पायाभरणी ठरेल. या नवनव्या संधी नवा भारत घडवण्यासाठी आणि भारताला पुढे नेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. हा होणारा बदलच काही स्पर्धक देशांना आणि परकीय शक्तींच्या डोक्यात खुपतो आहे. भारतासारखी मोठी बाजारपेठ आणि लोकसंख्या असलेल्या देशाला पुढे जाऊ न देणे या उद्देशाने परकीय शक्ती तरुणांची माथी भडकवून उमदे कर्तबगार तरुण तयार करण्याऐवजी झुरळांची निर्मिती करून अराजकता माजवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. तो प्रयत्न मात्र हाणून पाडला पाहिजे.

दासबोध : दशक ६, समास ४ : ब्रह्मनिरुपण

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील सहाव्या दशकातील चौथ्या समासात ब्रह्मनिरुपण केलेले आहे. त्यातील माहिती ही अत्यंत महत्त्वाची आहे. या समासात समर्थांनी विश्वातील कालगणनेची महती सांगून सुरुवात केली आहे. सृष्टीतील मोठ्या मानल्या जाणाºया काळ, ब्रह्मा, विष्णू, महेश व शक्ती यांच्या मर्यादेची जाणीव करून देत, ‘परब्रह्म’ हेच कसे एकमेव शाश्वत आणि अंतहीन आहे हे स्पष्ट केले आहे. जगात आढळणारी लहान-मोठ्याची किंवा भेदाची भावना ही केवळ मायेची (अज्ञानाची) निर्मिती असून, केवळ आत्मज्ञानी पुरुषच या मायेच्या पलीकडचे अंतिम सत्य ओळखतात.

या समासाचे टप्प्याटप्प्याने सविस्तर निरुपण करता येते. यामध्ये पहिला टप्पा हा युगांची कालगणना आणि काळचक्राची मर्यादा (ओवी १ ते ४) अशी आहे. यामध्ये समर्थ रामदास स्वामींनी प्रथम चार युगांच्या कालावधीची अचूक गणना मांडली आहे. कृतयुग (सत्ययुग): १७,२८,००० वर्षे इतका त्याचा कालावधी असतो. त्रेतायुग : १२,९६,००० वर्षे इतका त्याचा कालावधी असतो. द्वापरयुग : ८,६४,००० वर्षे इतका त्याचा कालावधी असतो. तर कलियुग : ४,३२,००० वर्षे इतका कालावधी असतो. या चारही युगांची मिळून ४३ लाख २० हजार वर्षे होतात, याला एक ‘चतुर्युग’ म्हणतात. अशी १,००० चतुर्युगे पूर्ण होतात, तेव्हा ब्रह्मदेवाचा एक दिवस होतो. ब्रह्मदेवाची १,००० वर्षे म्हणजे विष्णूची एक घटका (सुमारे २४ मिनिटे) असते. विष्णूची १,००० वर्षे म्हणजे ईश्वराचे (महेशाचे) एक पळ (सुमारे २४ सेकंद) असते. ईश्वराची १,००० वर्षे म्हणजे जगज्जननी शक्तीचे अर्धे पळ होते.

थोडक्यात सांगायचे तर माणसाच्या दृष्टीने जी हजारो-लाखो वर्षे प्रचंड वाटतात, ती शक्ती आणि परब्रह्माच्या तुलनेत क्षणात संपणाºया एका पळासारखी आहेत. काळ कितीही मोठा असला, तरी तो परब्रह्माच्या तुलनेत अगदी सूक्ष्म आहे.

या समासातील दुसºया टप्प्यात समर्थ परब्रह्माची अखंडता आणि वेदांचे ‘नेति नेति’ (ओवी ५ व ६) याबाबत सांगतात. ते म्हणतात, या जगात अनंत शक्ती, अनंत ब्रह्मांडे निर्माण होतात आणि नष्ट होतात. परंतु, या सर्व उत्पत्ती आणि प्रलयाच्या पलीकडे परब्रह्म हे सदैव अखंड, अचल आणि नित्य राहते. परब्रह्माची स्वत:ची अशी कोणतीही भौतिक ‘स्थिती’ किंवा ‘रूप’ नसते; परंतु माणसाला समजण्यासाठी त्याला ‘स्थिती’ म्हटले जाते. वेद आणि श्रुतीसुद्धा ब्रह्माचे वर्णनातीत स्वरूप सांगताना ‘नेति नेति’ (हेही ब्रह्म नाही, तेही ब्रह्म नाही - म्हणजेच ब्रह्म शब्दातीत आहे) असेच म्हणतात.

त्यानंतर या समासातील पुढच्या टप्प्यात समर्थ कलियुगाचे प्रमाण आणि जगाचे स्वरूप (ओवी ७ ते ९) पटवून देतात. जे आजच्या काळासाठी मार्गदर्शक ठरते. दासबोध रचनेच्या वेळी कलियुगाची ४,७६० वर्षे लोटली होती. उरलेल्या ४,२७,२४० वर्षांमध्ये जगात वर्णसंकर, आचारांची भेसळ आणि धर्माचा ºहास होईल, असा इशारा समर्थ देतात. सृष्टीची रचना अत्यंत गुंतागुंतीची आणि अथांग आहे. येथे एकापेक्षा एक श्रेष्ठ घटकांची मालिका आहे, ज्याचा विचार करत गेले असता मानवी बुद्धीला अंत लागत नाही.

यानंतर समर्थ देवतेचा अभिमान आणि मायेचा प्रभाव (ओवी १० ते १३) या समासात वर्णन करतात. लोकांमध्ये आपल्या उपास्य देवतेबद्दल अहंकार असतो. कोणी विष्णूला श्रेष्ठ मानते, कोणी शिवाला, तर कोणी शक्तीला. पण समर्थ म्हणतात, ‘यदृृष्टं तन्नष्टम्’ . म्हणजे ज्या ज्या गोष्टी डोळ्यांनी दिसतात किंवा कल्पनेत येतात, त्या सर्व कल्पान्ती नष्ट होणाºया आहेत. लोकांमध्ये आपापल्या उपासनेचा आणि मताचा व्यर्थ अभिमान असतो. परंतु, या सर्व मतभेदांचा निरास आत्मज्ञानी साधूंशिवाय कोणीही करू शकत नाही. साधूंचा निश्चय: म्हणजे सर्व दृश्य जग (चराचर) हे मायिक (मिथ्या) आहे आणि एकच आत्मा सर्वत्र व्यापक आहे.

पुढच्या टप्प्यात समर्थ चित्र आणि स्वप्नाचे रूपक : लहान-मोठेपणाचा भ्रम (ओवी १४ ते १७) दाखवतात. जगातील भेद समजवण्यासाठी समर्थांनी दोन अत्यंत सुंदर उदाहरणे दिली आहेत. चित्रातील सेना (ओवी १४) म्हणजे कागदावर काढलेल्या सैनिकांच्या चित्रात कोणी अधिकारी असतो तर कोणी सामान्य सैनिक. पण चित्रातील कागद आणि शाई एकच असते! त्यात प्रत्यक्षात कोण लहान व कोण मोठे? तसेच स्वप्नाचे उदाहरण (ओवी १५ व १६) ते देतात. स्वप्नात माणूस मोठे राज्य, लहान-मोठे लोक, आनंद-दु:ख अनुभवतो. पण जागा झाल्यावर कळून येते की, ते सर्व केवळ स्वत:च्या कल्पनेचाच पसारा होता; तिथे लहान-मोठे काहीच नव्हते. म्हणजे जगातील लहान-मोठेपणा, प्रतिष्ठा आणि भेदभाव हे ज्ञानी पुरुषांच्या दृष्टीने स्वप्नासारखे असत्य (मायिक) असतात.

पुढच्या टप्प्यात समर्थ खरा थोर कोण? आणि ब्रह्मज्ञानाचा निष्कर्ष (ओवी १८ ते २४) सांगतात. समर्थ म्हणतात, जो मनुष्य जन्माला येऊन अहंकारात ‘मी थोर आहे’ असे म्हणत जगतो, तो जिवंत असूनही मेल्यासारखाच आहे. खरा थोर कोण? ज्याला ‘आत्मज्ञान’ झाले आहे, तोच खºया अर्थाने महाजन व श्रेष्ठ आहे. हेच वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि संतांचे सांगणे आहे. परमेश्वराचे निर्गुण स्वरूप लक्षात घेतले पाहिजे. ज्याच्या ठिकाणाहून हरि, हर (विष्णू व शिव) उत्पन्न होतात व लय पावतात, तो एक निर्गुण-निराकार परमेश्वरच सर्वश्रेष्ठ आहे. नाव, रूप, स्थान व मान या सर्व मानवी कल्पना (अनुमान) आहेत. प्रलयकाळात या सर्वांचा लय होतो, पण ब्रह्म जसेच्या तसेच राहते.

ब्रह्मविदाचे लक्षण ही (शेवटची ओवी) आहे. जे अखंड ब्रह्मनिरुपण करतात आणि परब्रह्माला स्वानुभवाने, संपूर्ण ऐक्यरूपाने जाणतात; त्यांनाच खºया अर्थाने ‘ब्रह्मविद’ (श्रेष्ठ ब्राह्मण/ब्रह्मज्ञानी) समजावे. या समासातून मिळणारा व्यावहारिक व आध्यात्मिक बोध लक्षात घेतला पाहिजे. तो म्हणजे अहंकाराचा त्याग करणे. बाह्य रूप, पद, पैसा किंवा देवतेच्या उपासनेचा अहंकार बाळगणे व्यर्थ आहे, कारण दृश्य असणारे सर्वकाही कालौघात नष्ट होणार आहे. तसेच आत्मज्ञानाचे महत्त्व समजून घ्यावे. बाह्य जगात लहान-मोठे शोधण्यापेक्षा स्वत:च्या आत्मस्वरूपाचा शोध घेणे हीच खरी श्रेष्ठता आहे. समदृष्टी असावी. स्वप्नाप्रमाणे हे जग मायिक आहे हे ओळखून, विश्वातील भेदभावाच्या पलीकडे जाऊन एकाच आत्मतत्त्वाला पाहावे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

आंदोलनामुळे आर्थिक हितसंबंधांना हानी पोहोचते

लोकशाहीमध्ये प्रत्येक व्यक्तीला सरकारकडून असंतोष व्यक्त करण्याचा आणि उत्तरे मागण्याचा अधिकार आहे. जर झुरळ जनता पार्टी आणि काही विरोधी पक्षांना काही काळापासून असे वाटत असेल की, केवळ काही हजार लोकांच्या मदतीने गोंधळ पसरवून ते सरकारला प्रत्येक मुद्द्यावर नमण्यास भाग पाडू शकतात, तर कदाचित ही त्यांची अपरिपक्वता आहे. रस्त्यावर गोंधळ निर्माण केल्याने सामान्य माणसावर किती परिणाम होत आहे, हे झुरळांचे नेते आणि विरोधी पक्षांना का समजत नाही? व्यवसाय बंद झाल्यामुळे रोजंदारीवर काम करणाºयांच्या उपजीविकेवर कसा परिणाम होत आहे? या हातावर पोट असणाºयांना वेठीस धरून स्वत:चे उखळ पांढरे करण्याचा प्रयत्न जर विरोधक आणि झुरळे करत असतील तर तो त्यांचा भ्रम आहे.

दिल्लीतील व्यावसायिक संघटनांच्या मते, राजधानीतील अलीकडील आंदोलने आणि निर्बंधांमुळे अंदाजे २,००० कोटी रुपयांचे नुकसान झाले आहे. कॉन्फेडरेशन आॅफ इंडिया ट्रेडर्सच्या अंदाजानुसार, या आंदोलनांमुळे दिल्लीत दररोज अंदाजे ४०० कोटी रुपयांचे व्यावसायिक नुकसान होत आहे. अशा परिस्थितीत, एक महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो. देशाच्या आर्थिक घडामोडींमध्ये व्यत्यय न आणता नागरिकांचा आवाज ऐकला जाईल अशी व्यवस्था निर्माण करता येईल का? मुख्य रस्त्यांवर गोंधळ किंवा अव्यवस्था निर्माण करण्याची शक्यता असलेल्या आंदोलनांचा परिणाम केवळ बाजारातील विक्रीवरच होत नाही, तर दुकानातील कर्मचारी, डिलिव्हरी ड्रायव्हर्स, छोटे घाऊक व्यापारी, पॅकिंग कामगार, रस्त्यावरील विके्रते आणि जवळपास चहाचे टपरी चालवणाºयांवरही होतो.

मोठे व्यवसाय तात्पुरते नुकसान सहन करू शकतात, परंतु रोजंदारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांसाठी, एका दिवसाचे काम बुडाल्यानेही अन्न, घरभाडे, मुलांचे शिक्षण आणि औषधांच्या खर्चावर परिणाम होतो. प्रमुख सण आणि लग्नसमारंभांच्या वेळी ही समस्या अधिक गंभीर होते. सणांपूर्वी, किरकोळ विके्रत्यांना कपडे, पादत्राणे, इलेक्ट्रॉनिक्स, भेटवस्तू, मिठाई आणि घरगुती वस्तूंच्या विक्रीत वाढ होण्याची अपेक्षा असते. व्यापारी आगाऊ माल खरेदी करतात, कर्मचाºयांची व्यवस्था करतात आणि भाडे व इतर खर्च भागवतात. रस्त्यांवरील गोंधळ किंवा अराजकतेमुळे ग्राहक बाजारात पोहोचू शकले नाहीत, तर त्याचा बाजारपेठेवर आणि अर्थव्यवस्थेवर गंभीर परिणाम होतो. अशा आंदोलनांमुळे आर्थिक वाढ, गुंतवणूक, उत्पादन आणि रोजगारासाठीही अडचणी निर्माण होतात.

आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीने (IMF) १९९० ते २०१९ या कालावधीतील विविध देशांच्या आकडेवारीवर आधारित, २०२१ मध्ये प्रकाशित केलेल्या ‘सामाजिक अशांततेचा स्थूल आर्थिक परिणाम’ (The Macroeconomic Impact of Social Unrest) या शोधनिबंधात असे दाखवून दिले आहे की, सामाजिक अशांततेचा अर्थव्यवस्थेवर नकारात्मक परिणाम होतो. सहा तिमाहींच्या वाढत्या अशांततेनंतरही, जीडीपी वाढ सरासरी ०.२ टक्क्यांनी कमी राहू शकते, तर मोठ्या अशांततेनंतर हा फरक जवळपास एक टक्क्यापर्यंत पोहोचू शकतो. याचे मुख्य कारण म्हणजे उत्पादन आणि सेवा क्षेत्रातील घट, उपभोगात घट आणि गुंतवणूकदारांच्या आत्मविश्वासात आलेली कमजोरी. या संशोधनात असेही आढळून आले की, अनेक आंदोलनांचा आर्थिक परिणाम राजकीय किंवा निवडणुकीशी संबंधित आंदोलनांपेक्षाही मोठा असू शकतो. सततची अनागोंदी आणि अव्यवस्था देशाच्या आंतरराष्ट्रीय प्रतिमेवरही परिणाम करते.

आजकाल, जेव्हा अनेक जागतिक संस्थांनी भारताच्या जीडीपीचा अंदाज वाढवला आहे, तेव्हा संकुचित स्वार्थासाठी असे काहीही केले जाऊ नये, ज्यामुळे आर्थिक वातावरणावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. नेत्यांनी हे समजून घेतले पाहिजे की, जरी गोंधळ निर्माण करणारी आंदोलने लोकांचे लक्ष वेधून घेण्याचा एक सोपा मार्ग असू शकतात, तरी लोकशाहीमध्ये सत्तांतर केवळ निवडणुकीतील जनादेश, स्पष्ट धोरणात्मक पर्याय आणि जनतेच्या विश्वासातूनच शक्य आहे. भारतातील रस्त्यांवरील अनागोंदी हे सत्तांतराचे साधन असू शकत नाही. आज देशातील सामान्य नागरिक आपल्या उपजीविकेबद्दल आणि चांगल्या भविष्याबद्दल अधिक चिंतित आहे.

जर देशाची अर्थव्यवस्था किंवा दैनंदिन व्यवहार कोणत्याही कारणाने विस्कळीत झाले, तर जनतेच्या लक्षात येऊ लागते की, आर्थिक अस्थिरता देशाचे आणि स्वत:चे नुकसान करत आहे. यामुळे ते सत्तापालटाऐवजी शांतता आणि स्थिरतेला प्राधान्य देतात. आजचे तरुण आणि पहिल्या पिढीचे मतदार अधिक जागरूक आहेत आणि भावनिक घोषणांऐवजी त्यांच्या आर्थिक भविष्याच्या आधारावर राजकीय निर्णय घेतात. आंदोलकांना सहसा हे समजत नाही की आज, लोक आर्थिक विस्कळीतपणाच्या कोणत्याही मार्गाला सकारात्मक बदलाचे साधन मानत नाहीत.

आर्थिक दृष्टिकोनातून, एक आदर्श लोकशाही ती आहे जिथे असंतोषाचा आवाज ऐकला जातो आणि आर्थिक प्रगतीत कोणताही अडथळा येत नाही. असंतोषाची कारणे समजून घेणे आणि संवादाद्वारे तोडगा काढणे ही सरकारची जबाबदारी असली तरी, आंदोलकांचीही जबाबदारी आहे की, त्यांनी सामान्य लोकांची उपजीविका आणि सार्वजनिक हित लक्षात घेऊन आपल्या लोकशाही हक्कांचा वापर करावा. केवळ प्रभावी संस्थांचा समन्वय, संवेदनशील शासन आणि जबाबदार आंदोलनाद्वारेच आर्थिक प्रगती आणि घटनात्मक हक्क यांच्यात संतुलन साधले जाऊ शकते. देशाची आर्थिक व्यवस्था बिघडवणारी आणि सामान्य, गोरगरिबांना छळणारी आंदोलने होत असतील तर जनता या आंदोलनजीवींना कधीच संधी देणार नाही. यातून विरोधक स्वत:ची नाचक्की करत आहेत हे लक्षात घेतले पाहिजे.

दासबोध : दशक सहा : समास ३ : मायोद्भव निरुपण

समर्थ रामदास स्वामी रचित दासबोध ग्रंथराज हा मनाच्या मूक शंकांचे निरसन करणारा आणि परमार्थाची सोपी व शास्त्रीय मांडणी करणारा एक अद्वितीय ग्रंथ आहे. समर्थ रामदास स्वामी यांनी दशक सहावा (जीवननिरुपण दशक), समास तिसरा - ‘मायोद्भवनिरुपण’ यामध्ये सगुण आणि निर्गुण यांचे स्वरूप, माया कशी निर्माण झाली, पंचमहाभूतांचा विस्तार आणि शेवटी आत्मनिवेदन व ‘सोऽह’ भावाचा सिद्धांत अत्यंत सुंदर आणि मार्मिक शब्दांत स्पष्ट केला आहे.

प्रारंभी समर्थ निर्गुण आत्म्याचे स्वरूप (ओव्या १ ते ५) स्पष्ट करतात. निर्गुण आत्मा तो निश्चळ । जैसें आकाश अंतराळ । घनदाट निर्मळ निश्चळ । सदोदित ॥ १॥ जें खंडलेंचि नाहीं अखंड... अति सूक्ष्म ॥ २॥ म्हणजे, समर्थ पहिल्यांदाच परब्रह्म किंवा आत्म्याचे मूळ स्वरूप सांगताना म्हणतात की, आत्मा हा पूर्णपणे निर्गुण, निर्मळ, निश्चळ आणि अनादि-अनंत आहे. त्याचे उदाहरण देताना ते म्हणतात की तो आकाश (अवकाश) किंवा अंतराळासारखा सर्वत्र भरलेला आहे. तो कधीही खंडित होत नाही (अखंड आहे). तो सर्व व्यापकांहूनही व्यापक (उदंडाहून उदंड) आणि गगनाहूनही सूक्ष्म आहे. त्याला रूप नाही म्हणून तो दिसत नाही, भासत नाही, तो जन्माला येत नाही आणि नष्टही होत नाही (उपजेना ना नासेना). तो कुठे ये-जा करत नाही, कारण तो सर्वकाळ सर्वत्र समप्रमाणात (सन्मुख) आणि निष्कलंक रूपात आकाश-पाताळादी सर्व चराचर विश्वात ओतप्रोत भरलेला आहे.

समर्थ पुढे सगुण माया आणि निर्गुण ब्रह्म यांचा विवेक (ओव्या ६ ते १०) याचे वर्णन करतात. याचा अर्थ या जगात दोन मुख्य गोष्टी समजून घेतल्या पाहिजेत. परब्रह्म: जे निर्गुण आहे आणि अविनाश (अमर) आहे. माया जी सगुण आहे आणि नाश पावणार आहे. संसारात ही माया आणि ब्रह्म एकत्र (कालवलेले / मिसळलेले) भासतात. जसे पाण्यात दूध मिसळलेले असेल तर राजहंस जसा केवळ दूध वेगळे करून पाणी मागे सोडतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी व योगेश्वर पुरुष या सगुण-निर्गुणाच्या संमिश्र प्रपंचातून सत्यासत्य (विवेक) शोधून काढतात.

याचे उत्तम उदाहरण देताना समर्थ उसाचे उदाहरण देतात. उसात गोड रसही असतो आणि कडक चोयटा(बाकस)सुद्धा असतो. चोयटा फेकून देऊन जसा माणूस केवळ रस ग्रहण करतो, तसेच या पंचभौतिक, नश्वर जगात राहून विवेकाने नश्वर गोष्टींचा त्याग करावा आणि आतला शाश्वत ‘जगदीश’ (परमेश्वर) ओळखावा. उसाचा रस पातळ व नाशिवंत असतो, पण आत्मा मात्र त्याहून अतिशय परिपूर्ण आणि शाश्वत असतो.

या समासात पुढे समर्थ मायेची उत्पत्ती आणि पंचमहाभूतांचा विस्तार (ओव्या ११ ते १८) याची माहिती देतात. ऐशी आत्मस्थिति संचली । तेथें माय कैशी झाली... वायुपासून तेज झालें... भूमंडळ ॥ १३॥ घटापूर्वीं आकाश असे... घट फुटतां न नासे... जैसें ॥ १६॥ याचा अर्थ आता मूळ प्रश्न पडतो की, त्या शुद्ध आत्मस्थितीत ही माया कशी निर्माण झाली? समर्थ म्हणतात, जसे अनंत आणि शांत आकाशात अचानक एखादी वायूची हलकी झुळूक यावी, तशी आत्मस्थितीत मायेची स्पंदने सुरू झाली. त्या वायूपासून तेज निर्माण झाले, तेजापासून जल (पाणी) आणि जलापासून पृथ्वी (भूमंडळ) आकारास आली. या भूमंडळावर अनंत जीव उत्पन्न झाले आणि नष्ट झाले. परंतु या उत्पत्ती व प्रलयाच्या आदि आणि अंतमध्ये मूळ ब्रह्म मात्र जसेच्या तसे राहिले आहे.

यासाठी घटाचे प्रसिद्ध उदाहरण ते देतात. घट (मातीचे भांडे) तयार होण्यापूर्वीही आकाश होतेच, भांड्यामध्येही आकाश असते आणि जेव्हा तो घट फुटतो, तेव्हा आकाशाचे काही नुकसान होत नाही; आकाश जसेच्या तसे राहते. तसेच हे संपूर्ण चराचर विश्व निर्माण होते आणि नष्ट होते, परंतु परब्रह्म मात्र अचळ, अढळ आणि अविनाश तसेच राहते.

यानंतर तत्त्वनिरसन आणि देहाची असत्यता (ओव्या १९ ते २६) यावर ते भाष्य करतात. अशा अविनाशी ब्रह्माचा आश्रय ज्ञाते पुरुष करतात. मानवी शरीर म्हणजे काय? तर विविध तत्त्वांचे एकत्रित आलेले एक गाठोडे आहे (पंचमहाभूतांचा खेळ). विवेकाने जेव्हा माणूस या देहाचा तात्त्विक आढावा घेतो, तेव्हा त्याला समजते की, देह आणि मी एक नाही. देहाविषयीची ‘अहंता’ (मीपणा) नाहीशी होते. जेव्हा माणूस स्वत:चा खरा शोध घेऊ लागतो, तेव्हा त्याला कळते की आपले वेगळे असे स्वतंत्र अस्तित्व नसून ती केवळ एक ‘मायिक’ वार्ता आहे. सर्व तत्त्वांचे निरसन झाल्यावर शेवटी उरते ते केवळ निर्गुण ब्रह्म! जसा उसाचा चोयटा गेला आणि रस राहिला, तसा असार (विनाशी देह-मन-बुद्धी) निघून जातो आणि मागे उरते ते केवळ शुद्ध सार (निर्गुण ब्रह्म).

या समासात समर्थ आत्मनिवेदन आणि ‘सोऽह’ अनुभव (ओव्या २७ ते ३६) याचीही माहिती देतात. जेव्हा साधना आणि विवेकाने मानसोपचार व तत्त्वझाडा पूर्ण होतो, तेव्हा साधकाच्या मनातील ‘मी कोण?’ (कोऽह?) हा संशय संपतो. अज्ञानात असताना माणूस म्हणतो— ‘कोऽह?’ (मी कोण आहे? मी देह आहे का?). जेव्हा सद्गुरूंच्या कृपेने आणि विवेकाने ज्ञान होते, तेव्हा तो आत्मविश्वासाने म्हणतो— ‘सोऽह!’ (तो परमेश्वर आणि मी एकच आहे, सोऽहम). शेवटी जेव्हा अनन्यभक्तीने साधक निगुर्णाशी एकरूप होतो, तेव्हा ‘अहम्’ आणि ‘सोऽह’ हे दोन्ही भाव विरघळून जातात आणि केवळ शुद्ध चैतन्य उरते. अशी अवस्था प्राप्त झालेला संतपुरुष ‘देहीं असोनि देहातीत’ जगत असतो. तो शरीरात राहत असला तरी त्याचे मन पूर्णपणे पाशमुक्त आणि मोक्ष-अनुभवी झाले असते.

या तिसºया समासात समर्थ रामदास स्वामींनी अत्यंत सोप्या भाषेत हे पटवून दिले आहे की, आपला मूळ देह हा पाच घटकांनी बनलेला नश्वर आहे, पण आपल्यातील अंतरात्मा हा त्या सर्वव्यापी निर्गुण परब्रह्माचाच अंश आहे. विवेक, सारासार विचार आणि आत्मशोध या त्रिसूत्रीच्या साहाय्याने संशयाचे जाळे तोडून स्वत:मधील ब्रह्मरूप ओळखणे, म्हणजेच खरी आध्यात्मिक मुक्ती होय.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

तिरंग्याच्या नावाखाली अराजक

२००४ पूर्वी, सर्वसामान्य लोकांना त्यांच्या घरांवर किंवा कार्यालयांवर तिरंगा फडकवण्याचा अधिकार नव्हता. ते फक्त स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताकदिनीच असे करू शकत होते. उद्योगपती नवीन जिंदाल यांनी एक मोठा लढा दिला, जेणेकरून प्रत्येक जण सर्व दिवशी आपल्या घरांवर, कार्यालयांवर आणि वाहनांवर तिरंगा वापरू शकेल. जानेवारी २००४ मध्ये, सर्वोच्च न्यायालयाने असा निर्णय दिला की, लोकांना त्यांच्या घरांवर, दुकानांवर आणि कार्यालयांवर कोणत्याही वेळी आदर आणि सन्मानाने तिरंगा फडकवण्याचे स्वातंत्र्य आहे. यानंतर, राजकीय आणि बिगरराजकीय संघटना तसेच सामान्य लोकांनी तिरंग्याचा वापर करण्यास सुरुवात केली.

अण्णा हजारेंच्या आंदोलनादरम्यान तिरंग्याचा मोठ्या प्रमाणावर प्रथम वापर झाला. हळूहळू, काही लोकांनी तिरंग्याचा वापर मनमानी कृत्ये करण्यासाठी आणि लोकांना त्रास देण्यासाठी निमित्त म्हणून करण्यास सुरुवात केली. नागरिकत्व सुधारणा कायद्याविरोधात दिल्लीतील शाहीन बाग येथे झालेल्या प्रदीर्घ रास्ता रोको आंदोलनादरम्यानही तिरंगा फडकवण्यात आला होता. जेव्हा जेएनयूचे माजी विद्यार्थी नेते शरजील इमाम या कायद्याला तीव्र विरोध करत होते आणि चिकन नेक (सिलिगुडी कॉरिडॉर) उर्वरित भारतापासून वेगळे करण्याची मागणी करत होते, तेव्हा त्यांच्या मंचावरही तिरंगा फडकवण्यात आला होता.

कृषी कायद्यांच्या निषेधार्थ सुमारे १३ महिने दिल्लीला अक्षरश: वेढा घालणाºया संघटनांनीही तिरंग्याचा वापर केला होता. त्यांच्या आंदोलनांमुळे लाखो लोकांना दररोज त्रास होत होता. प्रजासत्ताकदिनी या संघटनांनी आयोजित केलेली ट्रॅक्टर रॅली अजिबात शांततापूर्ण नव्हती. प्रत्येक ट्रॅक्टरवर तिरंगा फडकवण्याचे आणि देशभक्तीपर गीते वाजवण्याचे आश्वासन देऊनही, आंदोलकांनी लाल किल्ल्यावर घुसून गोंधळ घातला. याच्या उलट, तिरंग्याच्या नावाखाली अराजकता पसरवण्यात आली. या घटनेत मोठ्या संख्येने पोलीस कर्मचाºयांना मारहाणही करण्यात आली. तिरंग्याच्या नावाखाली होणाºया अराजक कृत्यांमध्ये वाढ होत आहे. अलीकडेच, दिल्लीतील जंतरमंतर आंदोलनाच्या ठिकाणांच्या यादीतून वगळण्यात आल्यावर, झुरळ जनता पक्षाच्या समर्थकांनी कनॉट प्लेस येथे तिरंगा फडकवण्याचा आग्रह धरला.

जंतरमंतर येथे जबरदस्तीने तिरंगा फडकवल्याप्रकरणी सीजेपी नेते आशुतोष रांका आणि सौरभ दास यांना न्यायालयीन कोठडीत ठेवल्याच्या निषेधार्थ ‘फ्लाय द ट्रायकलर’ (तिरंगा फडकवा) कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. कनॉट प्लेस येथे कोणीही तिरंगा फडकवू नये, अशी दिल्ली पोलिसांची इच्छा होती असे नाही. त्यांनी सीजेपी नेते अभिजीत दीपके यांना सांगितले होते की, ते ११ जणांसह तिथे तिरंगा फडकवू शकतात, परंतु त्यांचा हेतू तिरंग्याच्या नावाखाली आपली शक्ती दाखवण्याचा होता. त्यांना याची पूर्ण जाणीव होती की, सणासुदीमुळे कनॉट प्लेसमध्ये खरेदीदारांची मोठी गर्दी जमते आणि तिथे कोणत्याही आंदोलनामुळे त्यांचे नुकसान होईल. तथापि, सीजेपीला व्यापाºयांच्या नुकसानीची किंवा जनतेच्या गैरसोयीची चिंता नव्हती.

शांततापूर्ण आंदोलने किंवा मागण्यांच्या मान्यतेच्या नावाखाली तिरंग्याचा होणारा गैरवापर थांबवला पाहिजे, कारण देशभक्तीचे प्रतीक असलेला तिरंगा अनेकदा गोंधळ आणि अराजकता निर्माण करण्यासाठी वापरला जातो. आता, तिरंगा घेऊन जाणारा कोणताही गट शिस्तबद्ध, शांततापूर्ण आंदोलन करेल आणि जनतेला गैरसोय करणार नाही याची कोणतीही खात्री नाही. अनेकदा, वाहतूक रोखल्याशिवाय आंदोलकांना शांतता मिळत नाही. विडंबना म्हणजे, न्यायालये आंदोलकांच्या हक्कांबाबत उदार असली तरी, या हक्कांच्या गैरवापरामुळे जनतेला होणाºया गैरसोयीचा ते क्वचितच विचार करतात.

आपले संविधान शांततापूर्ण निदर्शनांचा हक्क आणि अधिकार देते, परंतु या हक्कांची मर्यादा इतकीच आहे की त्यामुळे इतरांची गैरसोय होऊ नये. आता, अशी निदर्शने वाढत आहेत, ज्यात तिरंगा हातात घेतलेले लोक जाणूनबुजून सामान्य लोकांसाठी समस्या निर्माण करतात. काही जण तर पोलिसांशी झटापट करून आणि खोट्या बातम्या पसरवून अराजकतेचा मार्ग अवलंबतात. सीजेपीच्या ‘पार्लमेंट चलो’ मोर्चादरम्यान नेमके हेच घडले, परंतु दुर्दैवाने, सर्वोच्च न्यायालयाने हिंसाचार करणाºयांना क्षमादान दिले. एक प्रकारे, अराजकता पसरवणाºयांना हे एक प्रकारचे अभयदानच होते. न्यायालयांनी निदर्शकांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी दक्ष असले पाहिजे, परंतु त्यांनी हेही विचारात घेतले पाहिजे की जर या हक्कांच्या गैरवापरामुळे सामान्य लोकांना त्रास होत असेल, तर त्यांच्या हक्कांचेही संरक्षण केले पाहिजे.

सीजेपीचे जे सदस्य आपली निदर्शने शांततापूर्ण असल्याचा दावा करतात, त्यांचे सहयोगी आणि समर्थकही तिरंग्याचा ढाल म्हणून वापर करून सत्तापालटाची मागणी करत आहेत. लोकशाही प्रक्रियेद्वारे सत्तापालटाची इच्छा बाळगणे ही काही वाईट गोष्ट नाही. राजकीय आणि सामाजिक संघटनांना सत्तापालटासाठी जनमत तयार करण्याचा पूर्ण अधिकार आहे, परंतु सत्तापालट म्हणजे अराजकतेचा वापर करून केलेला उठाव करायचा ही इच्छा वाईट आणि घातक आहे. अशीच एक घटना बांगलादेशात घडली, आणि हे स्पष्ट आहे की, प्रशांत भूषण सत्तापालटाची मागणी करत आहेत, तर नेहा बोरा बांगलादेशातील हिंसक आंदोलनांमधून प्रेरणा घेत आहेत. ही प्रेरणा नसून दिशाभूल आहे. हे देशद्रोही कृत्य आहे. देशाचे नुकसान करण्यासाठी कोणी तिरंग्याचा वापर करत असेल तर ते अत्यंत चुकीचे आहे.