Saturday, November 21, 2026

खोटेपणाचे राजकारण


मोदी सरकारला पूर्णपणे अपयशी ठरवणे आणि भारत समस्यांनी ग्रासलेला आहे असे म्हणणे, हे राहुल गांधींच्या परदेश दौºयांमधील एक अत्यावश्यक प्राधान्य बनले आहे. न्यूयॉर्कमधील कोलंबिया विद्यापीठात विद्यार्थी आणि प्राध्यापकांना संबोधित करताना त्यांनी याला दुजोरा दिला. त्यांनी भारत आर्थिक संकटाच्या उंबरठ्यावर असल्याचे वर्णन केले. अनेक रेटिंग एजन्सींनी एकापाठोपाठ एक चालू आर्थिक वर्षासाठी भारताच्या विकासदराचा अंदाज वाढवला असतानाही त्यांनी हे विधान केले. मूडीज, एस अँड पी आणि आशियाई विकास बँकेने आर्थिक वर्ष २०२६-२७ साठी भारताच्या विकासाचा अंदाज ७ टक्क्यांपर्यंत वाढवला असताना, फिच या दुसºया रेटिंग एजन्सीने आपला अंदाज ६.४ टक्क्यांवरून ६.९ टक्क्यांपर्यंत वाढवला आहे.


त्याचप्रमाणे, आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीने (आयएमएफ) मोदी सरकारच्या धोरणात्मक सुधारणांची प्रशंसा करत म्हटले आहे की, भारत जागतिक ऊर्जा आणि आर्थिक धक्क्यांचा यशस्वीपणे सामना करत आहे. आयएमएफने हेही स्पष्ट केले की, देशांतर्गत मागणी, सेवा क्षेत्रातील सुधारित घडामोडी, अनुकूल लोकसंख्याशास्त्र आणि सुरू असलेल्या संरचनात्मक सुधारणांमुळे भारताची अर्थव्यवस्था मजबूत राहील. आयएमएफ आणि एडीबीसह रेटिंग एजन्सी भारतीय नाहीत, याची राहुल गांधी आणि त्यांच्या सल्लागारांना जाणीव नसेल असे नाही, पण त्यांना त्याची पर्वा नसावी. हा अत्यंत खोटारडेपणा म्हणजे देशविघातक कृत्ये आहेत. भारतात फेक नेरेटिव्ह पसरवायचा आणि बाहेर जाऊन देशाची बदनामी करायची हे अत्यंत खालच्या दर्जाचे राजकारण राहुल गांधी करत आहेत.

राहुल गांधींना मोदी सरकारवर निराधार टीका करण्याचे वेड असल्यामुळे ते तथ्यांकडे दुर्लक्ष करणे पसंत करतात. अमेरिकेच्या मध्यावधी निवडणुकीच्या निकालानंतर जेव्हा जगभरातील शेअर बाजार घसरले, तेव्हा भारतीय शेअर बाजारात तेजी आली आणि रुपयालाही काही प्रमाणात बळकटी मिळाली, या वस्तुस्थितीकडे ते जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष करतात. राहुल यांनी स्वत: शेअर बाजारात गुंतवणूक केली आहे, पण त्यांना खोटेपणाचा आधार घेण्याची सवयच लागली आहे असे दिसते.


जेव्हा एखादा नेता तथ्यांकडे कानाडोळा करतो किंवा समस्यांबद्दल अतिरंजित आणि निराधार दावे करतो, तेव्हा तो आपली विश्वासार्हता गमावतो. राहुल गांधी नेमके हेच करत आहेत आणि त्याचा परिणाम म्हणून त्यांनी कोलंबिया विद्यापीठात २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीच्या निकालांच्या वैधतेवरही प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले हे हास्यास्पद आहे, कारण ४००हून अधिक जागा जिंकण्याचा दावा करणाºया भाजपला २४० जागांवर समाधान मानावे लागले, तर विरोधी पक्षाचा दर्जा मिळवण्यासाठी आतुर असलेल्या काँग्रेसने ९९ जागा जिंकल्या. याच कारणामुळे राहुल विरोधी पक्षनेते बनू शकले, पण आता ते एसआयआरवर मतचोरीचा आरोप करत गेल्या लोकसभा निवडणुकीचे निकाल फेटाळून लावत आहेत. जर त्यांचा या निकालांवर खरोखरच विश्वास नसेल, तर त्यांनी राजीनामा देणे योग्य ठरणार नाही का?

या खोटेपणाच्या आणि पोरकटपणाच्या राजकारणावर जनता विश्वास ठेवणार नाही हे तरी त्यांना समजायला हवे होते. आपल्या आईवडिलांचे प्रेमाचे किस्से जाहीर सभेत सांगून संपूर्ण देशभरात त्यांनी हशा करून घेतला आहेच. पण आता परदेशातही असा विरोधी पक्षनेता भारतात असतो? असा विचार तेथील लोक करत आहेत. एकीकडे पंतप्रधान मोदी जगभरात भारताचा नावलौकिक वाढवत आहेत, लोकप्रियता वाढवत आहेत, तर दुसरीकडे राहुल गांधी भारताची नाचक्की करत आहेत. याला काय म्हणायचे?


सातत्याने परदेशात जाऊन भारताबाबत असत्य कथन करायचे. तिथल्या परकीय शक्तींना भडकवायचे. हे प्रकार म्हणजे देशात अराजक माजवायचा त्यांचा कट आहे. हा कट सर्वसामान्य भारतीयांनी उधळून लावला पाहिजे. बांगलादेश, नेपाळ, श्रीलंकासारखी भारतात परिस्थिती आहे, असा फेक नेरेटिव्ह परदेशात पसरवण्याचे देशविघातक कृत्य राहुल गांधी करत आहेत. या विकृत मनोवृत्तीतून देशात दंगली घडवणे, अराजक माजवणे हे त्यांचे उद्दिष्ट असेल तर ते कदापि यशस्वी होणार नाही. निवडणुकीत यश येत नाही, येणार नाही. त्यामुळे घुसखोरी करून दंगली घडवून सत्तांतर घडवायचे त्यांचे विचार अत्यंत घातक आहेत.

ती नेहा बोरा, तो अभिजीत दीपकेसारख्या विघातक शक्तींना हाताशी धरून गर्दी खेचायची आणि त्या गर्दीचा फायदा उठवायचा असले सवंग प्रयोग राहुल गांधी करत आहेत. ज्या गांधी घराण्याने यापूर्वी देशाला दोन पंतप्रधान दिले आहेत, ज्याचे पणजोबा देशाचे सर्वाधिक काळ सुरुवातीला पंतप्रधान होते. जवळपास ५५ वर्षे सत्ता ज्यांच्या हातात होती त्या घराचे वारसदार असे पोरकट कसे काय वागू शकतात? देशविरोधी कारवाया कसे करू शकतात? कोणतेही विधायक काम हातात नसल्याने, कसलेही व्हीजन समोर नसल्यामुळे आणि सातत्याने येणाºया अपयशाने राहुल गांधी यांना नैराश्य आलेले आहे. या नैराश्यातून त्यांना प्राप्त झालेल्या वैफल्यावस्थेमुळे ते भरकटले आहेत. त्यांच्या या पोरकटपणाला इंडिया आघाडीतील मित्र पक्ष साथ देत आहेत. पण जर खरोखरच २०२९ला भाजपला बहुमत नाही मिळाले तर राहुल गांधींना हे मित्रपक्ष पंतप्रधान होऊ देतील का? तर याचे उत्तर नाही असेच आहे. कारण विरोधी पक्षनेता खोटारडा म्हणून सिद्ध झाल्यावर देशाची सत्ता अशा माणसाच्या हातात कोण देईल? त्यांनी आता खोटारडेपणाचे राजकारण थांबवले पाहिजे.

दासबोध : दशक ९ : गुणरूप : समास १ : आशंकानाम


समर्थ रामदास स्वामींनी आपल्या दासबोधातील दशक ९वा हा गुणरूप दशक म्हणून वर्णन केलेला आहे. या दशकातील पहिला समास हा ‘आशंकानाम’ समास म्हणून ओळखला जातो. हे समर्थ रामदास स्वामींच्या दासबोधातील एक अत्यंत विलक्षण, लयबद्ध आणि अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा गाभा उलगडणारे प्रकरण आहे. या समासात श्रोता (जिज्ञासू शिष्य) परब्रह्माचे वर्णन करणाºया ३९ नाकारात्मक किंवा ‘नकारार्थी’ विशेषणांचा अर्थ विचारतो आणि समर्थ (वक्ता) अत्यंत सरळ, रोखठोक पण सखोल शब्दांत प्रत्येक शब्दाचा खरा अर्थ स्पष्ट करतात.


या समासाची रचना आणि ‘आशंकानाम’ हे नाव का? या समासाची रचना एक प्रश्नोत्तर मालिका (शंका-समाधान) अशी आहे. विषम ओव्या (१, ३, ५, ७... २७): श्रोता तीन-तीन शब्दांचा संच विचारतो . ‘निराकार म्हणिजे काये? ते मज निरोपावें ॥’ सम ओव्या (२, ४, ६, ८... २८) : समर्थ त्या तिन्ही शब्दांचा परब्रह्माच्या संदर्भातील थेट अर्थ सांगतात . ‘परब्रह्मासी’ किंवा ‘परब्रह्म तें.’ अंतिम ओवी (२९) : सर्व नकारार्थी विशेषणांची सांगता साधून समर्थ ‘अनुभवमताचे’ आणि ‘सद्गुरूकृपेचे’ सर्वोच्च सत्य मांडतात.

या समासाला ‘आशंकानाम’ असे नाव पडण्याचे मुख्य कारण म्हणजे, श्रोत्याच्या मनात परब्रह्माच्या अमूर्त, अद्वितीय स्वरूपाविषयी उठलेल्या विविध शंका आणि त्या शंकांतून आलेल्या नावांचा (विशेषणांचा) येथे उलगडा केला आहे.


यातील ‘नेति-नेति’ (नकारार्थी भाषेचे) तत्त्वज्ञान सामान्यत: आपण एखाद्या वस्तूचे वर्णन करताना ती ‘कशी आहे’ किंवा ‘काय आहे’ हे सांगतो (उदा. रंगाने अशी, आकाराने तशी). परंतु परब्रह्म हे इंद्रिये, मन, बुद्धी आणि भाषेच्या पलीकडचे असल्यामुळे, ते हे आहे असे मर्यादित शब्दांत बांधता येत नाही. उपनिषदांतील प्रसिद्ध ‘नेति, नेति’ (हे नव्हे, हे नव्हे) या परंपरेचा समर्थ येथे अत्यंत प्रभावी वापर करतात. परब्रह्मावर कोणताही आकार, गुण, दोष, विकार, द्वैत किंवा मर्यादा लादता येत नाही, हे दाखवण्यासाठी समर्थांनी नाही या शब्दाचा वापर करून भ्रमाचे पडदे दूर केले आहेत.

या समासात विशेषणांचे वर्गीकरण व सखोल अर्थनिरुपण केलेले दिसते. या समासातील ३९ विशेषणे आपण आकलनाच्या सोयीसाठी प्रमुख गटांत विभागून पाहूया. यातील अ गटात रूप, आकार व मर्यादातीतता येते. या समासातील अ गटातील विशेषणे निराकार, निरावेव, अरूप, अलक्ष, अनंत, अपार, अढळ, अदृश्य, अच्युत ही आहेत. तर अ गटातील तत्त्वज्ञानातील व व्यवहारातील अर्थ काय तर परब्रह्माला कोणताही भौतिक आकार, अवयव किंवा रूप नाही. त्याला मर्यादा (‘अंत’ किंवा ‘पार’) नाही. ते स्थानावरून घसरणारे नाही (‘अच्युत’) आणि डोळ्यांनी दिसणारे (‘दृश्य’) किंवा बाहेरून पाहता येणारे (‘लक्ष’) नाही.


या समासातील ब गटात प्रपंच, माया व विकारांपासून अलिप्तता यावर चर्चा होते. यातील विशेषणे म्हणजे निराधार, निर्विकल्प, निरामय, निराभास, नि:प्रपंच, नि:कळंक, निरोपाधी, निरंजन, निरंतर, निर्गुण, नि:संग, निर्मळ, निश्चळ ही आहेत. याचा व्यावहारिक अर्थ असा की, परब्रह्माला कशाचाही आधार लागत नाही; उलट तेच सर्वांचा आधार आहे. तेथे संकल्प-विकल्प, प्रपंच, कलंक, उपाधी, मायेचा मळ किंवा चळण (हालचाल) नाही. ‘निरंजन’ म्हणजे जेथे जन-लोकांची सृष्टी नाही आणि ‘निरंतर’ म्हणजे जेथे कमी-अधिकपणाचा फरक नाही.

या समासातील क गटात वाणी, बुद्धी व कर्माच्या पलीकडे काय त्याचे वर्णन आहे. त्यासाठी वापरलेली विशषणे म्हणजे निशब्द, निर्दोष, निवृत्ती, नि:काम, निर्लेप, नि:कर्म, अनाम्य, अजन्मा, अप्रत्यक्ष, अगणित, अकर्तव्य, अक्षय, अतर्क्य, अद्वैत ही आहेत. याचा व्यावहारिक अर्थ असा की, परब्रह्म शब्दातीत, निर्दोष, कामनारहित, निष्कर्म आणि अद्वैत आहे. त्याला कोणतेही नाव (‘अनाम्य’) किंवा जन्म (‘अजन्मा’) नाही. क्षय (‘अक्षय’) नाही. नुसत्या तर्काने (‘अतर्क्य’) किंवा गणिताने ते मोजता येत नाही.


या समासातील ड गटात. पंचमहाभूतांच्या पलीकडचे अविनाशी तत्त्व सांगितले आहे. त्यासाठी वापरलेली विशेषणे म्हणजे अच्छेद्य, अदाह्य, अक्लेद ही आहेत. भगवद्गीतेतील आत्मतत्त्वाच्या वर्णनाशी नाते सांगणारी ही विशेषणे आहेत : जे कापले जात नाही (‘अच्छेद्य’), अग्नीने जळत नाही (‘अदाह्य’) आणि पाण्याने भिजत/कालवले जात नाही (‘अक्लेद’). हा त्याचा व्यावहारिक अर्थ समजून घेतला पाहिजे.

या समासातील २९वी ओवी म्हणजे या समासाचा कळस आणि खरा ‘अनुभव’ देते. संपूर्ण समासात २८ ओव्यांपर्यंत परब्रह्म हे जणू काही आपल्यापासून खूप दूर, अज्ञात आणि केवळ नकारांनीच ओळखता येणारे आहे, असे वाटू शकते. पण २९व्या ओवीत समर्थ संपूर्ण चित्र पालटतात. परब्रह्म म्हणिजे सकळांपरतें । तयास पाहतां आपणचि तें । हें कळे अनुभवमतें । सद्गुरू केलियां ॥ २९ ॥ या ओवीतील मर्म अत्यंत मोलाचे आहे. सकळांपरतें ववव: परब्रह्म हे सर्व दृश्य-अदृश्य विश्व, प्रपंच आणि गुण-दोषांच्या पलीकडचे आहे. आपणचि तें: जेव्हा साधक त्या परब्रह्माचा खरा शोध घेतो, तेव्हा त्याला जाणवते की ज्याचा आपण बाहेर शोध घेत होतो, ते तत्त्व आपण स्वत:च आहोत.अनुभवमतें आणि सदगुरूकृपे हे केवळ पुस्तकी ज्ञानाने, शाब्दिक चर्चांनी किंवा कोरड्या विचारांनी कळत नाही. त्यासाठी अनुभवाची कसोटी लागते आणि योग्य सद्गुरू भेटून त्यांच्या कृपेने दृष्टी मिळाल्याशिवाय हे आत्मभान जागृत होत नाही.


आजच्या काळातील व्यावहारिक बोधशब्दांच्या पलीकडचे सत्य इथे समजून घ्यावे. आज आपण माहितीच्या महापुरात अनेक शब्द, व्याख्या आणि वादविवादांत अडकतो. पण खरे सत्य अनेकदा शब्दांपेक्षा अनुभवात आणि शांततेत असते, याची ही ओवी आठवण करून देते.अहंकार आणि ‘मीपणा’चे विसर्जन आवश्यक असते. आपण स्वत:ला मर्यादित, दुबळे किंवा ‘एकटे’ मानतो तोपर्यंत प्रश्न आणि शंका उरतात. जेव्हा व्यापक दृष्टी येते, तेव्हा बाह्य आधार शोधण्याऐवजी अंतर्गत स्थिरता (‘अढळपणा’) निर्माण होते. मार्गदर्शकाचे महत्त्व काय तर कोणतेही सखोल शास्त्र, कला किंवा जीवनतत्त्व केवळ वाचून पूर्ण उमगत नाही; त्यासाठी अनुभवी मार्गदर्शकाची (‘सद्गुरू तत्त्वाची) सोबत महत्त्वाची ठरते.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा



Friday, November 20, 2026

क्वाडचे महत्त्व अबाधीत आहे


आसियान शिखर परिषदेच्या निमित्ताने मनिला येथे आयोजित सातवी क्वाड नेतृत्व शिखर परिषद, संघटनेच्या विकास प्रवासातील एक महत्त्वपूर्ण टप्पा ठरली आहे. या बहुप्रतिक्षित बैठकीत अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प, भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, आॅस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान अँथनी अल्बानीज आणि जपानच्या पंतप्रधान सनाए ताकाइची हे एकत्र आले होते. दोन वर्षांहून अधिक काळानंतर सदस्य देशांच्या सर्व सर्वोच्च नेत्यांची ही पहिलीच भेट होती. ट्रम्प यांच्या दुसºया कार्यकाळातील ही पहिली क्वाड बैठक होती. यापूर्वी भारतात नियोजित असलेली २०२५ची बैठक रद्द करण्यात आली होती. तेव्हापासून कायम असलेल्या अनिश्चिततेवर तोडगा काढणाºया या बैठकीने, इंडो-पॅसिफिक प्रदेशातील चार प्रमुख लोकशाही देशांमध्ये धोरणात्मक समन्वयासाठी एक व्यासपीठ म्हणून क्वाडचे वाढते महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित केले. या शिखर परिषदेचा सर्वात महत्त्वाचा परिणाम म्हणजे घोषणांची अंमलबजावणी करण्याचे मान्य करणे, ज्यामुळे सर्व सदस्य देशांमधील धोरणात्मक एकात्मतेचे व्यावहारिक सहकार्यात रूपांतर होईल.


मनिला शिखर परिषदेत क्वाडच्या विस्तारत असलेल्या धोरणात्मक आणि आर्थिक अजेंड्याचे प्रतिबिंब दर्शवणारे अनेक उपक्रम राबवले गेले. यासंदर्भात, २०२७ मध्ये मुंबईत भारताद्वारे आयोजित होणाºया पहिल्या क्वाड बिझनेस लीडर्स फोरमचा उद्देश व्यावसायिक भागीदारी अधिक दृढ करणे, गुंतवणूक आकर्षित करणे आणि प्रादेशिक पुरवठा साखळी मजबूत करणे हा असेल. हा मंच नवी दिल्लीला इंडो-पॅसिफिकमध्ये एक प्रमुख आर्थिक भागीदार म्हणून स्वत:ला स्थापित करण्याची संधीही देतो. यासंदर्भात, इंडो-पॅसिफिक मेरिटाइम सर्व्हिलन्स कोआॅपरेशनसारखे उपक्रम माहितीची देवाणघेवाण आणि सागरी निगराणी सुधारतील. यामध्ये मार्च २०२७ पासून सुरू होणाºया, चार देशांच्या पी-८ आणि पी-३सी गस्ती विमानांचा समावेश असलेल्या प्रस्तावित संयुक्त सरावाचा समावेश आहे. याव्यतिरिक्त, ८५ दशलक्ष डॉलर्सपेक्षा जास्त योगदानासह प्रस्तावित ‘सुपर इंटेलिजन्स अ‍ॅक्सिलरेटर’चा उद्देश, संपूर्ण प्रदेशात विश्वसनीय एआय तंत्रज्ञान आणि तांत्रिक साहाय्याची उपलब्धता वाढवणे हा आहे, जो तांत्रिक सहकार्याचे वाढते महत्त्व अधोरेखित करतो. प्रादेशिक कनेक्टिव्हिटी मजबूत करण्याव्यतिरिक्त, सतत वाढणाºया डिजिटल धोक्यांना तोंड देण्यासाठी सुरक्षित सायबरस्पेसला प्रोत्साहन देण्यावर चर्चेत लक्ष केंद्रित करण्यात आले.

क्वाड बैठकीत चीनचा थेट उल्लेख झाला नसला तरी, या शिखर परिषदेचा सामरिक संदर्भ स्पष्ट होता. नेत्यांनी आर्थिक दबाव, मनमानी निर्यात निर्बंध आणि दबाव किंवा बळजबरीने यथास्थिती बदलण्याच्या एकतर्फी प्रयत्नांवर चिंता व्यक्त केली. त्यांनी सागरी सुरक्षा, लवचिक पुरवठा साखळी आणि महत्त्वपूर्ण खनिजे या क्षेत्रांतील सहकार्यावरही भर दिला. बीजिंगचा थेट उल्लेख टाळण्याच्या या हेतुपुरस्सर धोरणावरून असे सूचित होते की, हे चार देश ‘चीनविरोधी युती’ असा शिक्का न बसता आपला समन्वय अधिक दृढ करण्यासाठी संधी शोधत आहेत. हे विशेषत: भारतासाठी महत्त्वाचे आहे, जो आपली सामरिक स्वायत्तता कायम ठेवत आपली सामरिक भागीदारी मजबूत करू इच्छितो. महत्त्वपूर्ण खनिजे आणि पुरवठा साखळी सुरक्षेवर वाढता भर, हे आर्थिक सुरक्षा पारंपरिक सुरक्षा चिंतांशी कशी अधिकाधिक जोडली जात आहे, हे अधोरेखित करते. सीमापार दहशतवादासह सर्व प्रकारच्या दहशतवादाचा स्पष्ट निषेध करणे भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. असे असले तरी, धोक्याची जाणीव, आर्थिक प्राधान्यक्रम आणि चीनबाबतच्या दृष्टिकोनांमध्ये काही मतभेद कायम आहेत, जे दक्षिण आणि पूर्व चीन समुद्रांबाबत वापरलेल्या तुलनेने अस्पष्ट भाषेतून दिसून येते. त्यामुळे, क्वाडचे औपचारिक लष्करी आघाडीत रूपांतर होण्याची शक्यता दूरची वाटते. खरे तर, त्याची चिरस्थायी ताकद ही त्याच्या लवचिकतेमध्ये आणि सामरिक एकात्मतेच्या व्यापक चौकटीत विविध राष्ट्रीय हितसंबंधांना सामावून घेण्याच्या क्षमतेमध्ये अधिक आहे.


भारतासाठी, मनिला शिखर परिषद सामरिक आश्वासन आणि क्वाडच्या विकसित होत असलेल्या अजेंड्याला आकार देण्याची संधी देते. अशा लवचिक गटासाठी नवी दिल्लीची पसंती शिखर परिषदेच्या निकालांमध्येही मोठ्या प्रमाणावर दिसून येते. पहिल्या क्वाड बिझनेस लीडर्स फोरमचे आयोजन केल्याने भारताला उत्पादन, महत्त्वपूर्ण खनिजे, तंत्रज्ञान आणि पुरवठा साखळीच्या विविधीकरणात महत्त्वपूर्ण संधी मिळतील. हिंद महासागरातील भारताच्या हितासाठी सागरी निगराणी सहकार्य आणि समुद्राखालील केबल जोडणी हेही अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण यातून सागरी निगराणी आणि महत्त्वपूर्ण पायाभूत सुविधांचे बळकटीकरण यांसारख्या बाबी हाताळल्या जातात. मनिला शिखर परिषदेत झालेल्या एकमताची खरी कसोटी त्याच्या अंमलबजावणीत असेल, कारण त्याचे ठोस परिणामांमध्ये रूपांतर करण्यासाठी राजकीय वचनबद्धता, पुरेशी संसाधने आणि अर्थपूर्ण प्रादेशिक सहभाग आवश्यक आहे.

एकंदरीत, क्वाड मागे हटतही नाही किंवा स्थिरही राहिलेला नाही; उलट, तो बदलत्या वातावरणाशी जुळवून घेत आहे, जिथे आर्थिक सुरक्षा, तांत्रिक स्पर्धा आणि सागरी स्थिरता यांसारख्या बाबी अधिकाधिक एकमेकांशी जोडल्या जात आहेत. भारतासाठी, हा टप्पा आपली सामरिक स्वायत्तता कायम ठेवत एक धोरणात्मक संधी दर्शवतो. सीमा अधिक दृढ करण्याची एक महत्त्वपूर्ण संधी आहे. सरतेशेवटी, या गटाचे भविष्यातील महत्त्व हे भूराजकीय बाबींच्या पलीकडे जाऊन अधिक सुरक्षित, लवचिक आणि समृद्ध इंडो-पॅसिफिक प्रदेश घडवण्याच्या त्याच्या क्षमतेवर अवलंबून असेल.

दासबोध : दशक ८ : समास १० : शून्यत्वनिरसन


दासबोधातील दशक ८, समास १० - ‘शून्यत्वनिरसन’ हे ज्ञानदशकाचे अत्यंत महत्त्वाचे आणि तात्त्विक सांगता करणारे प्रकरण आहे. समर्थ रामदास स्वामींनी येथे लोकव्यवहारातील गोंधळापासून ते परब्रह्म अनुभवातील सूक्ष्म भ्रमापर्यंतचा प्रवास अत्यंत मार्मिकपणे मांडला आहे.


या समासात प्रारंभी समर्थ ‘कथाकल्लोळ’ ते ‘शून्यत्वनिरसन’: अशी समासाची रचना करतात. हा समास मुख्यत: तीन टप्प्यांत उलगडतो. यातील पहिला टप्पा म्हणजे प्रापंचिकांचा कल्लोळ (ओव्या १-४१) हा आहे. प्रत्येकाचे अनुभव वेगळे असतात. कोणी संसारातच परमार्थाची वाट पाहतो, कोणी लोभ आणि कुटुंबसेवेत अडकतो, कोणी तीर्थयात्रा, योग, मंत्र-तंत्र किंवा दैव-प्रयत्नांची भाषा बोलतो. या गोंधळात ‘कथाकल्लोळ’ निर्माण होतो.

दुसरा टप्पा आहे तो ज्ञात्यांचे अनुभव व भेद-अभेद (ओव्या ४२-६१) हा आहे. येथे साधक-ज्ञात्यांच्या अनुभवांचे टप्पे येतात. कोणी साक्षीभावाने पाहतो (‘दृश्यापासून द्रष्टा वेगळा’), तर कोणी सर्वत्र केवळ ब्रह्मच आहे असे मानतो. (‘अवघी साकरचि स्वभावें, तेथें कडु काय निवडावें’)


तिसरा टप्पा हा शून्यत्वाचा भ्रम आणि निरसन (ओव्या ६२-८२) करणारा आहे. दृश्य बाजूला सारल्यावर जे ‘काहीच नाही’ असे भासते, तिथेच साधक अडखळतो आणि त्या ‘शून्यालाच’ ब्रह्म मानतो. समर्थ या शून्यत्वाचे खंडन करून आत्मवस्तूशी एकरूप होण्याचे (‘वस्तु आपणचि होणें’) अंतिम तत्त्व सांगतात.

या समासातील महत्त्वाचे दाखले आणि तत्त्वज्ञान काय तर राजहंसाचा दृष्टांत (ओवी ६९). पाण्यात मिसळलेले दूध राजहंस जसे अलग करून घेतो, तसे विवेकाने ‘शून्यत्व’ आणि ‘परब्रह्म’ यातील सूक्ष्म फरक ओळखून सार घ्यावे. राजा आणि सेवक (ओवी ६७-६८) हा दाखला. खºया राजाला न ओळखता सेवकालाच राजा मानणे, जसे प्रत्यक्ष राजा दिसल्यावर व्यर्थ ठरते, तसेच शून्याला ब्रह्म मानणे हे परब्रह्म जाणल्यावर गळून पडते. लोभी आणि धन (ओवी ७९) हा तिसरा दाखला समर्थ देतात. धनाचा ध्यास घेणारा जसा स्वत:च धनरूप होतो, तसा देहबुद्धी सोडून आत्मवस्तूचे चिंतन करणारा साधक तीच वस्तू होतो. (‘वस्तु आपणचि होणें’)


हा समास म्हणजे ज्ञानदशकाची सांगता (ओव्या ८१-८२) आहे. ‘आपण वस्तु मुळीं येक’ हा विवेक सांगून येथे ज्ञानदशक पूर्ण होतो आणि समर्थांनी श्रोत्यांना नम्रपणे क्षमा मागितली आहे. या निरूपणातील सूक्ष्म निरीक्षण लक्षात घेतले पाहिजे. या समासात समर्थांनी ‘उपायासारिखा अपाये’ (ओवी ६४) हा अत्यंत महत्त्वाचा इशारा दिला आहे. साधनेच्या प्रवासात ‘नेति-नेति’ करत पुढे जाताना ‘काहीच उरले नाही’ या शून्य अवस्थेत अडकणे हा एक सूक्ष्म आध्यात्मिक धोका आहे. तो ‘शून्य’ नसून ‘पूर्ण’ अनुभव आहे, हे ओळखणे हा या समासाचा गाभा आहे.

शून्यत्व नव्हे, पूर्णत्वाचा साक्षात्कार. शून्यत्वनिरसनचा विवेक मानवी समाजातील प्रत्येक व्यक्तीला आपला अनुभवच अचूक आणि अंतिम वाटत असतो. परंतु या असंख्य अनुभवांची बेरीज केली, तर त्यातून सत्याचा शोध लागण्याऐवजी गोंधळाचीच भिंत उभी राहते. दासबोधाच्या आठव्या दशकातील दहाव्या समासाची सुरुवात श्री समर्थ रामदास स्वामी याच जिवंत वास्तवाने करतात. ‘जनाचे अनुभव पुसतां। कळहो उठिल अवचिता। लोकांना त्यांचे अनुभव विचारले, की क्षणात मतांचा कल्लोळ उठतो. संसारात राहूनच पलीकडचा किनारा गाठता येतो, असे कोणी सांगते; तर लोभ आणि कुटुंबाच्या ओढीपायी ते शक्यच होत नाही, असा पवित्रा दुसरा घेतो. वैराग्य, तीर्थयात्रा, योगसाधना, मंत्र-तंत्र किंवा दैव-प्रयत्नांची वादळी चर्चा या प्रापंचिक कथाकल्लोळात सहज रंगते. प्रत्येक जण आपल्या सोयीने आणि अनुभवाने जीवनाचा अर्थ लावण्याचा प्रयत्न करत असतो. या व्यवहारिक कोलाहलाच्या पलीकडे गेल्यावर साधक आणि ज्ञानी लोकांच्या अनुभवांची अधिक सूक्ष्म पातळी सुरू होते. इथे मी पाहणारा आणि हे दृश्य वेगळे आहे या साक्षीभावातून साधकाला अलिप्त राहण्याची कला अवगत होते. मात्र, हा साक्षीभावही साधनेतील एक टप्पा ठरतो; अंतिम मुक्काम नव्हे. जिथे सर्वत्र एकच अद्वैत चैतन्य भरलेले आहे, तिथे मी वेगळा हा भाव उरतोच कुठे? समर्थांच्या भाषेत सांगायचे तर, सर्वत्र साखरच पसरलेली असताना त्यातून कडू काय निवडायचे? परंतु, साधनेच्या या प्रवासात एक अत्यंत सूक्ष्म आणि फसवा वळणबिंदू येतो, ज्याचा समर्थ शून्यत्वनिरसनमध्ये थेट समाचार घेतात. दृश्य जग बाजूला सारल्यावर जेव्हा काहीच नाही अशी पोकळी किंवा शून्यता जाणवते, तेव्हा अनेक साधक त्या शून्यालाच ‘ब्रह्म’ मानून तिथेच स्थिरावतात. समर्थ या अवस्थेला उपायासारिखा अपाये म्हणतात. ज्या साधनेच्या जोरावर पुढे जायचे, तिथेच अडकून पडणे हा आध्यात्मिक प्रवासातील मोठा धोका आहे. शून्य हे काही परब्रह्म होऊ शकत नाही; तो केवळ एक सूक्ष्म भ्रम आहे, हे ओळखणे इथे निर्णायक ठरते. हा सूक्ष्म भ्रम उलगडून दाखवताना समर्थ दैनंदिन जीवनातील अचूक रूपकांचा आधार घेतात.


शून्यत्वनिरसनचा खरा गाभा वस्तु आपणचि होणें या विचारात सामावलेला आहे. लोभी माणूस धनाचा विचार करता करता स्वत:च धनरूप होतो, तसा साधक जेव्हा देह आणि मनाच्या मर्यादा ओलांडून आत्मवस्तूशी एकरूप होतो, तेव्हा त्याला खरा स्वानुभव प्राप्त होतो. आपण वस्तु मुळीं येक हा ज्ञानदशकाचा अखेरचा निष्कर्ष केवळ तत्त्वज्ञानाची सांगता ठरत नाही, तर तो जगण्यातील स्पष्टता आणि शांतता देणारा ठरतो. मतांच्या गोंधळात आणि शून्याच्या पोकळीत अडकण्यापेक्षा स्वत:च्या मूळ स्वरूपाशी नाते जोडणे हाच या समासाचा आजच्या काळातीलही सर्वात मोठा आणि मार्गदर्शक संदेश आहे.

- प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा



Thursday, November 19, 2026

सर्व बाजूंचे अतिरेकी एक धोका


एके काळी माओवाद्यांनी ग्रासलेल्या बस्तरमध्ये निमलष्करी दलांसोबत दिवाळी साजरी करताना, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी देशाला माओवादापासून मुक्त केल्याबद्दल सुरक्षा दलांची प्रशंसा केली, तसेच असा इशाराही दिला की, धोका अजून पूर्णपणे टळलेला नाही, कारण अविचारी नक्षलवाद्यांनी इतर अनेक भागांमध्येही आपले अस्तित्व निर्माण केले आहे. ते म्हणाले की, आजही ते लोकांना देशाच्या संविधानाविरुद्ध आणि लोकशाहीविरुद्ध भडकवत आहेत आणि आपण त्यांना ओळखले पाहिजे, त्यांचा पराभव केला पाहिजे आणि देशाला पूर्णपणे सुरक्षित केले पाहिजे. मोदींच्या शब्दांना गांभीर्याने घेतले पाहिजे. हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, भारताचे लोकशाही संविधान महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील स्वातंत्र्य लढ्यावर आधारित देशाच्या आकांक्षांना मूर्त रूप देते. या आकांक्षांमध्ये, सर्वात प्रमुख ही होती की सर्व भारतीय, विशेषत: गरीब, वंचित आणि उपेक्षित लोक, त्यांच्या मूलभूत गरजांच्या पूर्ततेसह सुरक्षित आणि सन्मानजनक जीवन जगू शकतील.


भारतीय समाजाचे स्वरूप पारंपरिकरीत्या काहीसे सामंतशाही होते, परंतु संविधानाने त्याच्या आधुनिकीकरणाचा मार्ग मोकळा केला. देशात बदल घडवून आणण्यासाठी हिंसाचाराचा अवलंब करणाºया कोणत्याही गटाला, मग तो संविधानाच्या कक्षेत असो वा बाहेर, संविधानात स्थान नाही. त्यामुळे, अतिडाव्या विचारसरणीचा प्रचार करण्यासाठी शस्त्र उचलणारे कोणतेही घटक अजिबात सहन करण्यायोग्य नव्हते. त्यांचा प्रतिकार करणे आवश्यक होते. मोदी सरकारच्या काळात माओवादी हिंसाचाराविरोधातील मोहीम यशस्वी झाली, ही समाधानकारक बाब आहे. माओवादी हिंसाचार संपवण्यासाठी सुरक्षा दलांचे शौर्य आणि मोदी सरकारचा दृढनिश्चय मान्य करून त्याचे श्रेय त्यांना दिले पाहिजे.

ज्याप्रमाणे हिंसाचाराचे समर्थन करणारा अतिडावा गट घटनात्मक मूल्यांकडे दुर्लक्ष करतो, त्याचप्रमाणे समाज आणि राजकारणावर अतिरेकी विचार लादणारा अतिउजवा गटही संविधानाच्या मूळ भावनेपासून भरकटतो. आपले संविधान एक दूरदृष्टी असलेला दस्तऐवज आणि सामाजिक बदलासाठी एक प्रभावी साधन आहे. भारतीय समाजातील काही विशिष्ट घटकांना सहन कराव्या लागलेल्या ऐतिहासिक भेदभावाला संविधानाने मान्यता दिली आहे. त्यामुळे, त्यांच्या सर्वांगीण विकासाची खात्री करण्यासाठी, संविधानाने सकारात्मक कृतीचे, म्हणजेच आरक्षणाचे तत्त्व स्वीकारले. म्हणूनच, श्रेणीबद्धतेवर आधारित जुन्या समाजात परत जाण्यावर विश्वास ठेवणाºया अतिउजव्या गटाला लोकशाही भारतीय प्रजासत्ताकात स्थान नाही.


अति डाव्या आणि अति उजव्या दोन्ही गटांच्या अतिरेकी कृती संविधानाशी विसंगत आहेत. एकीकडे अति डावे गट क्रांती घडवून आणण्यासाठी हिंसक बदलांचे समर्थन करतात, तर दुसरीकडे अति उजवे गट सामाजिक क्षेत्रासह जवळजवळ सर्वच बाबतीत भूतकाळाकडे पाहतात. हिंसाचार हा संविधानाने दर्शवलेल्या सर्व आदर्शांच्या पूर्णपणे विरुद्ध आहे. धर्म, समुदाय आणि जात यांच्या आधारावर भेदभावाची कृत्येही थेट संविधानाच्या विरोधात आहेत. भारताची घटनात्मक मूल्ये आणि प्रणाली इतकी व्यापक आणि सखोल आहेत की, ती सर्व तक्रारी आणि समस्यांवर एक तर्कसंगत तोडगा देऊ शकतात. जरी हा तोडगा तत्काळ मिळत नसला आणि त्यात परस्पर समन्वय व देवाणघेवाणीच्या प्रक्रियेचा समावेश असला तरी, याच प्रणालीमध्ये व्यापक सदिच्छेने, एकेकाळी न सुटलेल्या वाटणाºया समस्यांवरही तोडगा काढण्यात आला आहे.

आज सार्वजनिक चर्चेत जाणवणारा तणाव राजकीय वर्गातील अर्थपूर्ण संवादाचे महत्त्व स्पष्टपणे अधोरेखित करतो. असे दिसते की, आजकाल राजकीय वर्गातील सदस्य आपापसात पुरेसा संवाद साधत नाहीत. हे संसद आणि राज्य विधानमंडळांच्या आत आणि बाहेर दोन्ही ठिकाणी स्पष्ट दिसते. दूरचित्रवाणीवर राजकीय पक्षांच्या प्रतिनिधींमध्ये होणाºया तीव्र वादविवादांना संवाद म्हणता येणार नाही. त्याचप्रमाणे, डिजिटल माध्यमांवर एकमेकांना टोचून बोलणे किंवा ट्रोल करणे यालाही संवाद मानले जाऊ शकत नाही.


संवादासाठी एकमेकांचे दृष्टिकोन समजून घेणे आणि राष्ट्रीय प्रगतीच्या उद्देशाने शांत, गंभीर चर्चा करणे आवश्यक आहे. घटनात्मक शासनासाठी अर्थपूर्ण संवाद आवश्यक आहे, विशेषत: अशा वेळी जेव्हा भारतीय समाज, अर्थव्यवस्था आणि राजकारण यांना मार्गदर्शन करणाºया तत्त्वांबाबत तीव्र वैचारिक मतभेद आहेत. संविधान आणि त्याची मूल्ये या वैचारिक विभाजनांचे निराकरण करण्यासाठी आधार प्रदान करतात. असे निराकरण महत्त्वपूर्ण आहे, कारण जग वेगाने होणाºया तांत्रिक बदलांचा अनुभव घेत आहे आणि भारतही गंभीर धोरणात्मक आव्हानांना तोंड देत आहे.

हे खरे आहे की, संविधान नागरिकांना अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याचा हक्क प्रदान करते, परंतु हा हक्क निरपेक्ष नाही. अभिव्यक्तिस्वातंत्र्यावर अंकुश ठेवण्याच्या सरकारी निर्णयांचे अंतिम मध्यस्थ उच्च न्यायालये आहेत. कोणत्याही नागरिकाला या उद्देशासाठी न्यायालयात जाण्याचा हक्क आहे. सर्वसाधारणपणे, न्यायालयांनी असे मानले आहे की, अभिव्यक्तिस्वातंत्र्यामध्ये हिंसाचाराचे आवाहन किंवा सामाजिक विभाजनाला प्रोत्साहन देणाºया अभिव्यक्तींचा समावेश होत नाही. खरोखरच, ज्यांची घटनात्मक मूल्यांवर अढळ श्रद्धा असते, ते अभिव्यक्तिस्वातंत्र्यासंदर्भातील लक्ष्मणरेषा ओलांडत नाहीत. मात्र, अतिरेकी या निकषांचे पालन करत नाहीत, आणि म्हणूनच...ते डाव्या विचारसरणीचे असोत वा उजव्या, अशा घटकांना वाळीत टाकले पाहिजे. राजकीय वर्गाने ‘जागरूक संविधानवादी’ बनणे ही काळाची सर्वात मोठी गरज आहे. जेव्हा राजकीय वर्ग संविधानालाच आपला एकमेव मार्गदर्शक मानून त्याच्याशी वचनबद्ध राहील, तेव्हाच राष्ट्राला चिरस्थायी शांतता आणि प्रगती साधता येईल.

दासबोध : दशक ८ : समास ९ : सिद्धलक्षण


समर्थ रामदास स्वामींच्या ‘श्रीदासबोध’ ग्रंथातील आठव्या दशकातील नववा समास हा ‘सिद्धलक्षण’ म्हणून ओळखला जातो. या समासाचा मुख्य विषय व पार्श्वभूमी म्हणजे या समासामध्ये श्रोत्याने संत किंवा ‘सिद्ध’ पुरुषाची बाह्य व आंतरिक लक्षणे कशी असतात, असा प्रश्न विचारला आहे. आत्मज्ञान झालेला पुरुष बाहेरून कसा वागतो आणि त्याची अंत:स्थ स्थिती कशी असते, याचे अतिशय सुंदर आणि तात्त्विक स्पष्टीकरण समर्थ रामदास स्वामींनी यामध्ये केले आहे.


इथे प्रथम समर्थ सिद्धाचे स्वरूप आणि अंत:स्थ स्थिती (ओव्या १ ते १८)आत्मज्ञान आणि सिद्धता याबाबत सांगतात. समर्थ म्हणतात, ज्याने स्वस्वरूपाचा (आत्म्याचा) पूर्ण अनुभव घेतला आहे आणि जो त्या स्वरूपाशी पूर्णपणे एकरूप झाला आहे, त्यालाच खरा ‘सिद्ध’ असे म्हणतात. वेदांमध्ये आणि शास्त्रांमध्येही स्वयंसिद्ध स्वरूपाशी एकरूप झालेल्या पुरुषालाच सिद्ध मानले आहे (ओवी ३-५).

याची बाह्य वागणूक व आंतरस्थिती कशी आहे? तर सिद्ध पुरुष जरी बाह्य जगात इतर सामान्य माणसांसारखाच कर्म करताना किंवा वावरताना दिसला (जशी स्वप्नातील रचना भासते), तरी त्याची आंतरस्थिती पूर्णपणे अचल आणि स्थिर असते (ओवी ७, १५). त्याचे स्वरूपानुसंधान कसे असते तर निरंतर स्वस्वरूपाचे अनुसंधान ठेवणे हेच साधूचे मुख्य लक्षण आहे. तो जगात राहूनही जगापासून निराळा (अनासक्त) असतो. त्याचे बाह्य आचरण उत्तम साधकासारखे असले, तरी अंतर्यामी तो पूर्णपणे स्वरूपाकार झालेला असतो (ओवी ९, १२).


यानंतर या समासात समर्थ सिद्धांचे सद्गुण आणि मानसिक स्थिती (ओव्या १९ ते ४५) याबाबत सांगतात. समर्थ रामदास स्वामींनी सिद्धाच्या लक्षणांचे वर्णन करताना त्यांच्या अंगी असणाºया सहज गुणांचा उल्लेख केला आहे. तो निष्काम व क्रोधरहित असतो. सिद्ध पुरुष सर्व नाशिवंत पदार्थांचा मनाने त्याग करतो. त्याचे स्वस्वरूप हाच अक्षय ठेवा असल्याने त्याच्या मनात कोणतीही कामना उरत नाही. जिथे द्वैतच उरलेले नाही, तिथे कोणावर क्रोध किंवा मत्सर करावा, असा प्रश्नच निर्माण होत नाही (ओवी २४-३०). तो नि:प्रपंच व निर्लोभ अशा अवस्थेत असतो. ज्याने पाच भौतिक पसाºयाला आणि दृष्य जगाला मिथ्या जाणले आहे, त्याला प्रपंचाचा मोह किंवा कशाचाही लोभ उरत नाही. अवघे ब्रह्मांड हेच त्याचे घर बनलेले असते (ओवी ३२-३४). सिद्ध हा शोकरहित, मोहातीत व निर्भय असतो. नाशवंत गोष्टींचे बंधन सुटल्यामुळे आणि शाश्वत परब्रह्माशी ऐक्य झाल्यामुळे तो शोक, मोह आणि सर्व प्रकारच्या भयापासून पूर्णपणे मुक्त (अभय) असतो (ओवी ३६-४१).

सिद्धाच्या ठायी अखंड समता असते. देहबुद्धी नष्ट झाल्यामुळे त्याच्या मनात कोणताही खेद उरत नाही. तो स्वत:ला सर्वत्र एकरूप पाहतो, त्यामुळे द्वैत किंवा भेदभावाला त्याच्या जगात स्थान नसते (ओवी ४२-४५). त्यामुळेच अनासक्ती, निर्मळता आणि आचरण (ओव्या ४६ ते ५५) त्याला जमते. उदासीनता आणि मृदू स्वभाव त्याच्यामध्ये असतो. परमार्थाची गोडी लागल्यामुळे त्याच्या मनातील स्वार्थी दुराशा नष्ट झालेली असते. आकाशाप्रमाणे त्याचा स्वभाव अत्यंत मृदू व कोमल असतो, तो कधीही कठोर वचन बोलत नाही (ओवी ४६-४७). त्याने मानापमान आणि उपाधींचा त्याग केलेला असतो. सिद्ध पुरुष नेहमी नि:संग राहतो; त्यामुळे मान किंवा अपमान या दोन्ही गोष्टींचा त्याच्या मनावर काहीही परिणाम होत नाही. सर्व प्रकारच्या उपाधींपासून तो मुक्त असतो (ओवी ५०-५१).


सिद्धाला स्वधर्म आणि निर्मळता समजते. मायारूपी मळ त्याच्या आत्म्याला कधीही मलीन करू शकत नाही. निरंतर स्वत:च्या मूळ स्वरूपात (आत्मस्वरूपात) राहणे हाच त्याचा मुख्य स्वधर्म असतो (ओवी ५३-५४). त्याची साधना आणि उपसंहार (ओव्या ५६ ते ६०) काय तर तो सत्संगतीचे महत्त्व जाणतो. संतसंगती धरल्याने आणि त्यांच्या मुखातून अमृत (अध्यात्मनिरुपण) ऐकल्याने आपोआप स्वरूपस्थिती बाणते. जो निरंतर स्वरूपात रममाण होतो, त्याचे सर्व अवगुण नष्ट होतात आणि तो ब्रह्मरूप बनतो (ओवी ५५-५८).

शेवटी समर्थ रामदास स्वामी श्रोत्यांना सावध करतात की, सर्व सृष्टीमध्ये सर्वांचा अनुभव सारखा नसतो; त्यामुळे वेगवेगळ्या स्थितींमधील लोकांचे अनुभव कसे असतात, हे आपण पुढील समासात समजून घेऊया (ओवी ५९-६०). या समासातून समर्थ आपल्याला हे शिकवतात की, खरा साधू किंवा सिद्ध पुरुष हा वेषाने नाही, तर आपल्या आंतर्बाह्य स्थिरतेने, निरहंकारी वृत्तीने, निर्लोभ स्वभावाने आणि अखंड स्वरूपानुसंधानाने ओळखला जातो. बाह्य जगत कसेही असो, ज्याची बुद्धी आणि वृत्ती परब्रह्मात स्थिरावली आहे, तोच जीवनमुक्त आहे.


प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा


Wednesday, November 18, 2026

हिंदुत्व हा राजकारणाचा केंद्रबिंदू


स्वातंत्र्यापासून भारतीय राजकारणात एक असा प्रवाह होता, ज्याचे स्वप्न हिंदुत्वाला राजकारणाच्या केंद्रस्थानी आणण्याचे होते. भाजपच्या राष्ट्रीय उदयाने हे स्वप्न पूर्ण झाले. असे असूनही, राजकारणाचा एक मोठा भाग अजूनही धर्मनिरपेक्षतेच्या नावाखाली अल्पसंख्याक-केंद्रित राजकारण करतो. यामुळेच धर्मनिरपेक्षतेला छद्म-धर्मनिरपेक्षता म्हटले गेले आहे. जर धर्मनिरपेक्ष राजकारणाच्या पुरस्कर्त्याने राम मंदिराला भेट देण्याची घोषणा केली, तर ती काही साधी गोष्ट नाही. सपा प्रमुख अखिलेश यादव यांची १२ डिसेंबर रोजीची राम मंदिर भेट ही राजकारणातील एका स्थित्यंतराचे प्रतीक आहे. अखिलेश ज्या राजकीय प्रवाहाचे प्रतिनिधित्व करतात, त्याने ना राम मंदिराच्या बांधकामात भाग घेतला होता, ना अयोध्येतील या वास्तूचे पाडकाम त्यांना मान्य आहे. तरीही त्यांची राम मंदिर भेट सूचित करते की, आता तेसुद्धा आपल्या राजकीय अस्तित्वासाठी हिंदुत्ववादी राजकारणाला आवश्यक मानतात.


आज भाजप हा हिंदुत्ववादी राजकारणाचा प्रमुख चेहरा आहे, परंतु स्वातंत्र्योत्तर राजकारणात हिंदू महासभा आणि स्वामी करपात्री यांची राम राज्य परिषद हे हिंदुत्ववादी राजकारणाचे मूर्तिमंत रूप होते. भाजपचा पूर्वाधिकारी असलेल्या जनसंघानेही या राजकीय पटलावर आपली भूमिका बजावली होती. या पक्षांनी धर्मनिरपेक्षतेच्या नावाखाली हिंदू समाजाचे हक्क, परंपरा आणि श्रद्धांकडे दुर्लक्ष करण्याच्या तत्कालीन राजकारणाला विरोध केला. धर्मनिरपेक्षतेच्या नावाखाली हिंदुत्ववादी राजकारणाने अल्पसंख्याकांच्या तुष्टीकरणाच्या राजकारणाला विरोध केला. मात्र, समकालीन राजकीय चळवळीने तुष्टीकरणाला विरोध करणे ही अल्पसंख्याक-विरोधी भावना आहे, असा प्रचार केला. नंतर धर्मनिरपेक्षता ही एक फॅशन बनली, जिथे हिंदू परंपरा आणि श्रद्धांना पुराणमतवादी म्हणून चित्रित करणे पुरोगामी मानले जाऊ लागले.

२०१४च्या सार्वत्रिक निवडणुकांनंतर मोदी आणि भाजपच्या उदयामध्ये हिंदुत्ववादी राजकारण हा एक प्रमुख घटक होता, परंतु राजकीय समुदायाच्या एका मोठ्या वर्गाने त्याला राजकारणाचा केंद्रबिंदू म्हणून ओळखणे टाळले. अनेक धर्मनिरपेक्ष पक्षांनी भाजपचा हा उदय तात्पुरता मानला आणि तो अल्पकाळ टिकेल असा विश्वास ठेवला. मात्र, तेलंगणा, तामिळनाडू आणि केरळसारखी काही राज्ये वगळता, भाजपच्या नेतृत्वाखालील हिंदुत्ववादी राजकारणाचा खोलवर परिणाम होत राहिला. जेव्हा विरोधी पक्ष हे थांबवण्यात अयशस्वी झाले, तेव्हा त्यांना उघडपणे आणि गुप्तपणे हिंदुत्वाचा आधार घेण्यास भाग पडले. उदाहरणार्थ, २०१७च्या गुजरात आणि २०१८च्या कर्नाटक निवडणुकांदरम्यान राहुल गांधींनी जानवे घालून मंदिरांना भेटी दिल्या. ते गुजरातमध्ये अयशस्वी झाले, पण कर्नाटकात यशस्वी झाले. यानंतर राहुल पुन्हा ढोंगी-धर्मनिरपेक्षतेच्या प्रवाहात परतले.


जेव्हा मुलायम सिंह यादव पहिल्यांदा उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री झाले, तेव्हा भाजपने त्यांना पाठिंबा दिला. नंतर त्यांची संपूर्ण राजकीय भूमिका भाजपविरोधी होती. १९९० मध्ये जेव्हा एल. के. अडवाणी यांनी राम मंदिराच्या समर्थनार्थ रथयात्रा काढली, तेव्हा जनता दल (युनायटेड)चे नेते, विशेषत: मुलायम सिंह यादव आणि लालू यादव, अडवाणींना अटक करून मुस्लीम समाजाचे नायक बनण्याच्या स्पर्धेत उतरले. लालू यादव यांनी समस्तीपूरमध्ये अडवाणींना अटक करवली. त्यानंतर लगेचच पोलिसांनी अयोध्येत कारसेवकांवर गोळीबार केला. या घटनेनंतर एकीकडे भाजप हिंदुत्ववादी राजकारणाचा कट्टर समर्थक म्हणून उदयास आला, तर दुसरीकडे लालू आणि मुलायम सिंह यादव हिंदुत्वविरोधी राजकारणातील प्रमुख व्यक्ती म्हणून पुढे आले. दोघांनीही आपापल्या राज्यांमध्ये सत्तेची पदे भूषवली.

राष्ट्रीय राजकारणात नरेंद्र मोदींच्या उदयाने ढोंगी-धर्मनिरपेक्षतेचा फुगा फोडला. आज, भाजपविरोधी पक्ष भाजपच्या हिंदुत्ववादी भूमिकेवर खेळावे की, स्वत:ची भूमिका तयार करावी, या संभ्रमात आहेत. अखिलेश यांच्या राजकारणावरून असे दिसते की, सत्तेतील अंतर कमी करण्यासाठी ते भाजपने तयार केलेल्या त्याच हिंदुत्ववादी भूमिकेवर खेळण्याची तयारी करत आहेत. ते इटावा येथे केदारनाथ मंदिराची प्रतिकृतीदेखील उभारत असल्याने, असे म्हणता येईल की, ते स्वत:च्या प्रकारचे हिंदुत्ववादी राजकारणही विकसित करत आहेत. लालू यादव हे देखील धर्मनिरपेक्षतावादी आहेत, परंतु वैयक्तिक आणि कौटुंबिक कार्यक्रमांमध्ये ते केवळ हिंदू परंपरांचे पालनच करत नाहीत, तर त्यांचा जोरदारपणे प्रचारही करतात. तामिळनाडूचे मुख्यमंत्री विजय रुपाणी हे ख्रिश्चन असूनही मंदिरांना भेट देताना दिसतात. याला हिंदुत्ववादी राजकारणाचा प्रभाव म्हणा किंवा दुसरे काही, काश्मीरचे मुख्यमंत्री ओमर अब्दुल्ला आणि त्यांच्या प्रतिस्पर्धी मेहबूबा मुफ्ती यांनी अलीकडेच क्षीर भवानी मंदिराला भेट दिली. काँग्रेसचे राजकारण थोडे वेगळे असल्याचे दिसते.


उत्तर प्रदेशातील काँग्रेसच्या एका गटाची इच्छा आहे की, राहुल गांधींनी अयोध्येतील राम मंदिराला भेट द्यावी. तो तसे करू शकेल, पण कदाचित त्यांच्या आई सोनिया गांधी यांचे अश्रू त्यांच्या मार्गात एक मोठा अडथळा आहेत. आपल्या आत्मचरित्रासंदर्भात नुकत्याच दिलेल्या एका मुलाखतीत त्यांनी सांगितले की, बाबरी मकबºयाच्या विध्वंसावेळी त्या रडल्या होत्या. यापूर्वी सलमान खुर्शीदने म्हटले होते की, दिल्लीतील बाटला हाऊस चकमकीनंतरही त्या रडल्या होत्या. धर्मनिरपेक्ष पक्षांचे हिंदुत्ववादी राजकारण किती पुढे जाईल हे भविष्यच ठरवेल, पण हे निश्चित आहे की सत्तेचे राजकारण कोणत्याही मर्यादेपर्यंत बदलू शकते.

दासबोध : दशक ८ : समास ८ : आत्मदर्शन


समर्थ रामदासस्वामींच्या दासबोध या ग्रंथातील दशक ८, समास ८ हा आत्मदर्शन या नावाने ओळखला जातो. आत्मदर्शन हा समास साधना आणि ज्ञान यांच्या सीमेवरील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा स्पष्ट करतो. मागील समासांमध्ये परमात्मा तो तूच आहेस या तत्त्वाची मांडणी झाली; या समासात त्या तत्त्वाचा प्रत्यक्ष अनुभव (स्व-ओळख) कसा होतो, भक्तीची परिसीमा कोणती आणि देहातीत होण्याचा खरा अर्थ काय, याचे विवेचन आहे.


या समासाची मध्यवर्ती संकल्पना अशी आहे की, मी कोण? याचा शोधसमर्थ या समासाची सुरुवात परमात्म्याच्या स्वरूपाने करतात. जो अजन्मा, निर्गुण, निराकार, अनंत आणि सर्वव्यापक आहे. वेदांचे वर्णन तिकडे बोट दाखवते, पण परमात्म्याची अनुभूती भक्तीनेच होते. नवविधा भक्तीमध्ये आत्मनिवेदन हे सर्वात श्रेष्ठ आणि सारभूत मानले आहे. याचा अर्थ केवळ बाह्य कर्मकांड किंवा मस्तक अर्पण करणे नसून, आधी पाहावे मी कोण या प्रश्नापर्यंत पोहोचणे आहे. स्वत:चा देह, मन आणि अहंकार यांच्या पलीकडचे मूळ स्वरूप ओळखले की मी आणि देव हा फरक गळून पडतो.

या समासातील प्रमुख टप्पे आणि विचारसूत्रे महत्त्वाची आहे. पहिल्या टप्प्यात परमात्म्याचे लक्षण काय आहे ते समजून घ्यावे. जन्म-मृत्यू रहित, निर्गुण, निराकार, अतर्क्य परमात्मा बाह्य वस्तू नसून अद्वैत तत्त्व आहे हे लक्षात घ्यावे. त्यानंतर नवविधा भक्ती व आत्मनिवेदन याचा टप्पा समजून घ्यावा. नवविधा भक्तीत आत्मनिवेदन श्रेष्ठ आहे. स्वत:ला ओळखणे हेच खरे समर्पण आहे. सायुज्यमुक्ती व ऐक्य इथे स्पष्ट होते. जसे की नदी सागरात मिसळते तसा देवाशी एकरूप होणे. म्हणजे द्वैत संपून अद्वैत अनुभूती येते. देहातीत अवस्था काय आहे हे ओळखावे. देह असतानाही देहबुद्धी नसणे, बाह्य प्रपंच चालू असतानाही आतील शांतता निजध्यास व अंतिम साक्षात्कार होणे. म्हणजे स्वप्नातून जागा झाल्यावर भास जाणे. अज्ञानाचा पडदा सरून स्वचीच भेट होते. या समासात परमात्म्याचे अद्वैत स्वरूप (ओव्या २-५) मध्य सांगितले आहे. म्हणजे, जन्म नाही मृत्यू नाही। येणे नाही जाणे नाही। बद्ध मोक्ष दोनी नाही। परमात्मयासी ॥ २॥...परमात्मा पाविजे भक्त। येथ संशय नाही॥ ५॥ म्हणजे सामान्य माणूस काळाच्या चौकटीत जगतो. जन्म, मृत्यू, येणे-जाणे, बंधन आणि सुटका या द्वंद्वात अडकलेला असतो. पण, परमात्मा काळाच्या व द्वंद्वाच्या पलीकडे आहे. तो निर्गुण, निराकार आणि अचल आहे. याचा सखोल अर्थ असा की, शास्त्र किंवा तर्क केवळ या सत्याची रूपरेषा सांगू शकतात; पण अनुभवाला येणे हे भक्तीशिवाय शक्य नाही. भक्ती म्हणजे केवळ बाह्य पूजा नव्हे, तर सत्याशी एकरूप होण्याची आंतरिक ओढ.


या समासात समर्थ रामदासस्वामींचे प्रमुख दृष्टांत इथे घडतो. या समासात गुंतागुंतीचे तत्त्वज्ञान सोपे करण्यासाठी समर्थांनी अत्यंत प्रभावी दृष्टांत वापरले आहेत. नदी आणि सागर (ओवी २१). नदी एकदा सागराला मिळाली की तिला वेगळे निवडता येत नाही. तसेच, साधक भगवंताशी एकरूप झाल्यावर द्वैत उरत नाही. लोखंड आणि सोने (ओवी २१) याचे उदाहरण : परिसाच्या स्पर्शाने लोखंडाचे सोने झाले की, त्याचा मूळचा काळसरपणा परत येत नाही. त्याचप्रमाणे वाटेतील मुळी आणि सर्प (ओवी ४३) हा एक दाखला इथे आहे. अंधारात सर्पासारखी दिसणारी मुळी प्रकाश पडताच मुळी असल्याचे कळते; भीती आपोआप संपते. मृगजळ (ओवी ४५) हे पण उदाहरण इथे दिले आहे. दूरवरून पाणी वाटणारे मृगजळ जवळ गेल्यावर नसल्याचे कळते. भयानक स्वप्न आणि जागृती (ओवी ४६, ६९) याबाबतही या समासात समर्थ सांगतात. स्वप्नातील भीती जागृती आल्यावर खोटी ठरते; तसेच अज्ञान सरताच माणूस आपणासी आपण सापडतो.

इथे नवविधा भक्तीतील आत्मनिवेदन (ओव्या ७, ८, १३) ते समजावतात. तया नवविधामध्ये सार। आत्मनिवेदन थोर। तयेचा करावा विचार। स्वानुभवे स्वये॥ ७॥... आत्मनिवेदनाचे लक्षण। आधी पाहावे मी कोण। मग परमात्मा निर्गुण। तो वोळखावा ॥ १३॥ म्हणजे श्रवण, कीर्तन, स्मरण यांसारख्या नऊ भक्तीप्रकारांत आत्मनिवेदन हे सर्वोच्च मानले आहे. याचा अर्थ स्वत:ला देवाला अर्पण करणे योग्य पण ते अंधपणे नव्हे, तर स्वानुभवाने आणि विचारपूर्वक. याचा सखोल अर्थ असा की समर्थांचा मुख्य प्रश्न मी कोण? हा आहे. जोपर्यंत मी देह, मी पद, मी भूमिका या मर्यादेत अडकलो आहोत, तोपर्यंत देवाची ओळख पटत नाही. आधी स्वत:चे मूळ स्वरूप तपासणे आणि मग परमात्म्याशी त्याचे नाते जोडणे, हाच खरा आत्मनिवेदनाचा मार्ग आहे.


या समासात समर्थ देहातीत होण्याचा अर्थ सांगतात. पळून जाणे नव्हे, तर दृष्टी बदलणे हा या समासातील सर्वात महत्त्वाचा संदेश आहे. म्हणजे मोक्षासाठी देह संपण्याची किंवा कल्पांताची वाट पाहण्याची गरज नाही. माया असोनिच नाही। देह असताच विदेही। (ओवी ४०). सैन्य नष्ट झाल्यावर राज्य मिळवण्यापेक्षा, सैन्य असतानाच राज्य चालवणे अधिक शहाणपणाचे; तसेच संसाराचा त्याग करण्यापेक्षा संसारात राहून आसक्ती आणि देहबुद्धी सोडणे हे खरे आत्मदर्शन आहे.

थोडक्यात या समासाचा सार म्हणजे आत्मदर्शन. हा समास सांगतो की, सत्य बाहेर कुठेही लपलेले नाही. साधक जेव्हा स्वत:च्या अहंकाराचे आणि अज्ञानाचे पडदे बाजूला सारतो, तेव्हा त्याला बाहेरून काही मिळत नाही, तर अनेक दिवसांनी स्वत:ची स्वत:शीच भेट होते.


प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा


Tuesday, November 17, 2026

महिलांना दिलेले वचन पूर्ण केलेच पाहिजे


संसदेचे विशेष अधिवेशन बोलावून महिला आरक्षण कायद्यात सुधारणा करणारे विधेयक आणि मतदारसंघ पुनर्रचनेचे विधेयक मंजूर करण्याच्या सरकारच्या तयारीच्या वृत्तांमुळे राजकीय खळबळ उडाली आहे. जर ही विधेयके मंजूर झाली, तर मोदी सरकार केवळ लोकसभा आणि विधानसभेत ३३ टक्के महिला आरक्षण लागू करण्यातच यशस्वी होणार नाही, तर राजकीय वातावरण बदलून ते आपल्या बाजूने वळवू शकेल. या वर्षाच्या सुरुवातीला एप्रिलमध्ये सरकारने संसदेच्या विशेष अधिवेशनात महिला आरक्षण घटनात्मक विधेयकासोबतच सीमांकन विधेयक मंजूर करण्याचा प्रयत्न केला होता, परंतु ते अयशस्वी ठरले, कारण घटनादुरुस्ती विधेयक असल्याने त्यासाठी दोन-तृतीयांश बहुमताची आवश्यकता होती आणि काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील विरोधी पक्ष सरकारविरोधात एकवटले होते. आता परिस्थिती बदललेली दिसत आहे, कारण द्रमुकने काँग्रेससोबतचे संबंध तोडले आहेत आणि तृणमूल काँग्रेसमध्ये फूट पडली आहे. इतकेच नाही, तर आम आदमी पक्षाचे आठ राज्यसभा सदस्य भाजपमध्ये सामील झाले आहेत. शिवसेनेच्या उद्धव ठाकरे गटातील अनेक लोकसभा सदस्य एकनाथ शिंदे यांच्या शिवसेनेत सामील झाले आहेत आणि शरद पवार यांचा राष्ट्रवादी पक्षही आपल्या भूमिकेत बदल होण्याची चिन्हे दाखवत आहे.


जरी सरकारने संसदेच्या पावसाळी अधिवेशनात महिला आरक्षण आणि सीमांकन विधेयके मंजूर करण्याचे संकेत दिले होते, तरी ते अधिवेशन गदारोळाने गाजले. परिणामी, सरकार ही विधेयके सभागृहात मांडण्यात अयशस्वी तर झालेच, पण त्यांनी अधिवेशन तहकूबही केले नाही. असे यासाठी केले गेले जेणेकरून कोणत्याही वेळी विशेष अधिवेशन बोलावता येईल. असे मानले जाते की, हे लवकरच केले जाऊ शकते. सत्ताधारी पक्षाच्या मते ही विधेयके मंजूर करण्यासाठी आवश्यक असलेले दोन-तृतीयांश बहुमत आता त्यांना मिळेल. यावेळी सर्व राज्यांच्या ५० टक्के जागा वाढवल्या जातील, ही तरतूद सीमांकन विधेयकात लेखी स्वरूपात समाविष्ट करण्यासही ते तयार आहेत. ही तरतूद गेल्या वेळी विधेयकात समाविष्ट नव्हती आणि केवळ एक आश्वासन होते. त्यामुळेच विरोधी पक्षाने हा मुद्दा बनवला. सर्व राज्यांच्या जागा ५० टक्क्यांनी वाढवण्याचा प्रस्ताव यासाठी मांडला जात आहे, जेणेकरून लोकसभेतील कोणत्याही राज्याच्या प्रतिनिधित्वाची टक्केवारी कायम राहील.

काही राज्यांना, विशेषत: दक्षिण भारतातील राज्यांना, अशी चिंता आहे की लोकसंख्येवर आधारित मतदारसंघ पुनर्रचना त्यांच्यासाठी राजकीयदृष्ट्या हानिकारक ठरेल आणि एक प्रकारे लोकसंख्या नियंत्रणातील त्यांच्या यशाबद्दल त्यांना शिक्षाच ठरेल. ही चिंता दूर करण्यासाठी सर्व राज्यांच्या जागा ५० टक्क्यांनी वाढवण्याचा प्रस्ताव एक वाजवी प्रस्ताव आहे. याला विरोधी पक्षांचा असलेला विरोध अनाठायी आहे. काही विरोधी पक्षांनी मतदारसंघ पुनर्रचना पुन्हा पुढे ढकलण्याची केलेली मागणी निरर्थक आहे. हे लक्षात घेतले पाहिजे की, ती ५० वर्षांपासून पुढे ढकलण्यात आली आहे. लोकसभा आणि विधानसभेच्या जागांची संख्या वाढवण्यासाठी प्रत्येक जनगणनेनंतर होणारी मतदारसंघ पुनर्रचनेची प्रक्रिया, १९७६ मध्ये घटनात्मक दुरुस्तीद्वारे प्रथम २५ वर्षांसाठी आणि पुन्हा २००१ मध्ये २५ वर्षांसाठी पुढे ढकलण्यात आली होती. लोकसंख्या नियंत्रण कार्यक्रम यशस्वीपणे राबवणाºया राज्यांना लोकसभेच्या जागा गमवाव्या लागू नयेत, यासाठी हे करण्यात आले होते.


आज लोकसभेच्या सदस्यासाठी २०-२२ लाख सरासरी लोकसंख्येपर्यंत पोहोचणे अशक्य असल्याने, ३३ टक्के महिला आरक्षण केवळ विद्यमान ५४३ लोकसभा जागांवरच लागू केले जावे, हा काँग्रेस पक्षाचा युक्तिवादही वैध नाही. काँग्रेस पक्ष जरी हा युक्तिवाद करत असला तरी, इतर विरोधी पक्षांचे पुरुष खासदार ते स्वीकारण्यास तयार होण्याची शक्यता कमी आहे. जरी ते तयार झाले, तरी त्यांची पदे त्यांच्याच कुटुंबातील महिलांना मिळतील. ५० वर्षांपूर्वीप्रमाणेच वाढलेल्या लोकसंख्येचे प्रतिनिधित्व करणारे खासदार आजही तेवढेच असण्यात काही अर्थ नाही. लोकसभेच्या जागांची संख्या वाढवण्यासोबतच महिला आरक्षण लागू करणे ही काळाची गरज आहे.

२०२३ मध्ये जेव्हा संसदेने महिला आरक्षण विधेयक मंजूर केले, तेव्हा असे म्हटले होते की, नवीन जनगणनेनंतर मतदारसंघ पुनर्रचना प्रक्रिया राबवून ते २०२९ मध्ये लागू केले जाईल. कोविड महामारीमुळे जनगणना पुढे ढकलावी लागली. जरी हे पुढच्या वर्षी केले गेले तरी, २०२९ पूर्वी मतदारसंघ पुनर्रचना अशक्य होईल. त्यामुळे २०२९ पर्यंत महिला आरक्षण लागू करण्यासाठी संबंधित कायद्यात दुरुस्ती करणे आवश्यक आहे. महिला आरक्षण विधेयक दोन्ही सभागृहांनी एकमताने मंजूर केले असल्याने, सर्व विरोधी पक्षांनी याला पाठिंबा दिला पाहिजे. सत्ताधारी पक्षासोबतच विरोधी पक्षांनीही देशाच्या निम्म्या लोकसंख्येला दिलेले वचन पूर्ण केले पाहिजे. विरोधी पक्षांनी हे समजून घेतले पाहिजे की, राजकारणात महिलांचा सहभाग वाढल्याने देशाचे राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक वातावरण बदलेल. जेव्हा राजकारणात महिलांचा सहभाग वाढतो, तेव्हा सामाजिक समस्या सोडवण्यासाठी ते विशेषत: उपयुक्त ठरते, कारण त्या महिला आणि मुलांशी संबंधित समस्यांबद्दल अधिक संवेदनशील असतात. खासदार आणि आमदारांची संख्या वाढवणे ही जशी काळाची गरज आहे, तशीच महिला आरक्षण लागू करणेही गरजेचे आहे.


सरकारने यावेळी पूर्ण तयारीने आणि विरोधी पक्षांशी संवाद साधून महिला आरक्षण आणि मतदारसंघ पुनर्रचना विधेयक मंजूर करण्याचा प्रयत्न करणे योग्य ठरेल. यशस्वी झाल्यास एसआयआरमध्ये हेतुपुरस्सर केलेल्या कथित फेरफार आणि मोदी सरकार ‘राज्यघटना रद्द करण्याचा’ प्रयत्न करत असल्याच्या राहुल गांधींच्या दाव्यांवर उत्तर देण्याची संधी मिळेल. यामुळे गांधी यांच्या प्रचाराला प्रत्युत्तर देण्यासही मदत होईल. राहुल गांधींनी हे समजून घेणे फायदेशीर ठरेल की, एसआयआरला मतचोरी म्हणण्यात काही अर्थ नाही, कारण निवडणूक आयोग या प्रक्रियेतील त्रुटी दूर करण्यासाठी सर्वतोपरी उपाययोजना करत आहे. निवडणूक आयोग लोकांना निवडणुकीपूर्वी मतदार यादीत आपली नावे समाविष्ट करण्याची संधी देत ​​आहे. शिवाय, कोणताही वैध मतदार हा मतदार यादीतून वगळला जाणार नाही, याची खात्री सर्वोच्च न्यायालयदेखील करत आहे.

दासबोध : दशक ८ : समास ७ : मोक्षलक्षण


समर्थ रामदास स्वामींनी श्रीदासबोध या आपल्या ग्रंथातील दशक ८, समास ७ मध्ये मोक्षलक्षण सांगितली आहेत. हा समास म्हणजे मागील समासातील शंकेचे ‘सत्संगाने मोक्ष किती दिवसांत मिळतो? हे सांगणारा तात्त्विक व व्यावहारिक उत्तर देणारा अत्यंत महत्त्वाचा समास आहे. येथे समर्थ मोक्ष या संकल्पनेची बाह्य कालमर्यादा न सांगता, बद्ध आणि मुक्त या अवस्थांचे मूळ संकल्पात व देहबुद्धीत कसे दडलेले आहे, हे दाखवतात.


समासाच्या सुरुवातीलाच समर्थ मोक्षाची सोपी व्याख्या मांडतात. तरी बद्ध म्हणिजे बांधला। आणि मोक्ष म्हणिजे मोकळा जाला। तो संतसंगें कैसा लाधला। तेंचि ऐका॥ ३ ॥ या सूत्राभोवती संपूर्ण समास पाच टप्प्यांत गुंफला गेला आहे.

यात संकल्पाचे बंधन व जीवपण (ओव्या ४-१७) वर्णन केले आहे. मी जीव आहे, मला जन्ममरण आणि कर्मफळ भोगावेच लागेल या दृढ संकल्पातून बंधन जन्मते. पुढील जन्मी सुखाच्या आशेने केलेले सकाम दान-पुण्यही वासनेच्या साखळीतच अडकवते. नरदेहाचे महत्त्व व आत्महत्यारा हा कडक इशारा (ओव्या १८-३०) ते इथे देतात. अनेक जन्मांनंतर मिळालेला नरदेह दुर्लभ आहे. येथे विवेक ज्ञान न मिळवल्यास चौºयाऐंशी लक्ष योनींचे चक्र सुरू राहते. त्याला समर्थ आत्महत्यारा म्हणतात. तत्त्वविवेक आणि अष्टदेह-दशदेहांची मांडणी (ओव्या ३१.४३) ते इथे करतात. पंचमहाभूते, देहाची तत्त्वे, सूक्ष्म देह आणि स्थूल-सूक्ष्म-कारण-महाकारण ते विराट-हिरण्य-अव्याकृत-मूळप्रकृती या देहभेदांचे विवेचन करत समर्थ आत्म्याला या सर्वांहून साक्षी व विलक्षण ठरवतात.


चार आत्मे आणि ‘आकाशा’चे रूपक (ओव्या ४४-५५) इथे ते देतात. जीवात्मा, शिवात्मा, परमात्मा आणि निर्मळात्मा हे भेद उपाधीमुळे भासतात. जसे घटाकाश, मठाकाश, महदाकाश आणि चिदाकाश शेवटी एकच आकाश असते. तत्त्वमसि महावाक्य, स्वप्न-जागृतीचा दृष्टांत आणि मोक्षाचे स्वरूप (ओव्या ५६-६६) ते सांगतात. विवेकाने आपण आत्माच आहोत हा बोध झाला की, स्वप्नातून जागृती आल्याप्रमाणे तत्क्षणी बंधन सुटते; आत्म्यापाशी बद्ध वा मोक्ष हे दोन्ही नसतात.

इथे महत्त्वाचे रूपक व तात्त्विक बारकावे ते सांगतात. रेशमाच्या किड्याचे कोष रूपक (ओवी ९).समर्थ सांगतात की जीवाला कोणी बाहेरून साखळ्यांनी बांधलेले नाही; तो स्वत:च्या संकल्पाने व कल्पनेनेच स्वत:भोवती कोष विणतो आणि त्यात अडकतो. त्यामुळे बाहेरच्या उपायांपेक्षा आत्मनिरीक्षण व विवेक हेच खºया मुक्तीचे साधन ठरते.


दुसरे असे की, सकाम पुण्य आणि वासनेचे जाळे (ओव्या ११-१७) यावर येथे समर्थ व्यावहारिक धार्मिकतेवर बोट ठेवतात. जुने वस्त्र, तांब्याचे नाणे किंवा तुकडा देऊन पुढील जन्मी कोटीगुणाने परत मिळेल अशी अपेक्षा ठेवणे म्हणजे बंधनाचाच विस्तार आहे. मोक्ष हा देवाणघेवाणीचा व्यवहार नसून देहबुद्धी गळून पडणे आहे.

यानंतर चतुराकाश रूपक (ओव्या ४७-५५) ते स्पष्ट करतात. समासातील सर्वात सुस्पष्ट तात्त्विक चित्र येथे दिसते. घटाकाश ↔ जीवात्मा (पिंडापुरता मर्यादित भासणारा अंश) मठाकाश ↔ शिवात्मा (ब्रह्मांडातील व्यापक भासणारा अंश) महदाकाश ↔ परमात्मा (ब्रह्मांडाबाहेरील व्यापकता)चिदाकाश ↔ निर्मळात्मा (सर्व उपाधींपासून मुक्त शुद्ध स्वरूप) याबाबत ते इथे सांगतात. समर्थ म्हणतात, घट फुटला किंवा मठ दूर केला तरी आकाश वेगळे होत नाही; तसेच उपाधीचा भ्रम सरला की जीव-शिव-परमात्मा हा भेद उरत नाही.


यानंतर ते स्वप्न आणि जागृतीचा दृष्टांत (ओव्या ६१-६५) देतात. मोक्ष किती दिवसांत मिळतो, या प्रश्नाचे अंतिम उत्तर येथे मिळते. स्वप्नात अडकलेल्याला सोडवायला अनेक दिवस लागत नाहीत; जागृती येताच बंधन संपते. तसेच अज्ञाननिद्रा संपून विवेक जागृत झाला की तत्क्षणी मोक्ष अनुभवाला येतो.

आठव्या दशकातील समास ६ (‘दुश्चितनिरुपण’) आणि समास ७ (‘मोक्षलक्षण’) यांचा वैचारिक धागा समजून घेणे आवश्यक आहे. समास ६ मध्ये समर्थ दाखवतात की चित्त चंचल, आळशी किंवा दुश्चित असेल, तर श्रवण व निरुपण निष्फळ ठरते. समास ७ मध्ये ते पुढे जातात की साधक सावध होऊन श्रवण-विवेकास प्रवृत्त झाला, तर नेमका कोणता बोध त्याला मुक्त करतो, तर मी देह व जीव हा संकल्प सोडून मी साक्षी आत्मा आहे हा महावाक्यार्थ (तत्त्वमसि) उमजणे.


आजच्या काळाशी आणि वैचारिक दृष्टिकोनाशी नाते काय ते आता लक्षात घ्यावे. आजच्या काळात मोक्ष हा शब्द पारलौकिक कल्पनेपुरता मर्यादित न ठेवता मानसिक गुलामगिरीतून मुक्त होणे या अर्थानेही वाचता येतो. स्वत:च्याच गृहीतकांचा, पूर्वग्रहांचा आणि अहंकाराचा कोष (ओवी ९) माणूस स्वत:च तयार करतो. विवेक आणि साक्षीभाव म्हणजे प्रत्येक घटनेत व नात्यात तत्काळ प्रतिक्रिया न देता, वस्तुस्थितीचा निखळ शोध घेण्याची क्षमता.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा


मुलांना चांगले आणि वाईट यातील फरक शिकवा


असे अनेकदा म्हटले जाते की, मुलांच्या कोमल भावना समजून घेतल्या पाहिजेत. त्यांच्यावर जास्त बंधने घालू नयेत. त्यांना कोणत्याही गोष्टीसाठी नाही म्हणू नये. मात्र, मुलांसाठी काम करणाºया अनेक संस्था यावर जोर देत आहेत की, जर तुम्ही मुलाला नाही म्हटले नाही, तर त्यांना नेहमी हो म्हणण्याची सवय लागते. त्यांना ‘नाही’ हे कधीच ऐकायचे नसते. घरातसुद्धा मुलांच्या मागण्या नेहमीच पूर्ण करता येत नाहीत, कारण त्या पूर्ण करण्यासाठी संसाधने आणि वेळेची आवश्यकता असते. प्रत्येक कुटुंबाकडे मुलाची प्रत्येक इच्छा पूर्ण करण्यासाठी संसाधने आणि क्षमता असेलच असे नाही. शिवाय, मुले नेहमी घरीच राहत नाहीत. ती शाळेत जातात, इतर मुलांसोबत खेळतात आणि जसजशी मोठी होतात, तसतशी ती नोकरी किंवा स्वत:चे कामही करू लागतात. मुलाच्या आयुष्याचे हे चक्र अत्यंत आव्हानात्मक असते. जर मुलाला बाहेर जाऊन ऐकण्याची परवानगी दिली नाही, तर त्यांचा आत्मविश्वास डगमगू शकतो. ते निराश होऊ शकतात. कधी कधी, त्यांच्या नैसर्गिक विकासातही अडथळा येतो.


आपल्या देशातील अनेक अग्रगण्य उद्योगपतींनी त्यांच्या आत्मचरित्रांमध्ये लिहिले आहे की, संसाधने असली तरी, मुलांना निरोगी जीवन कसे जगावे हे शिकवण्यासाठी त्यांची प्रत्येक इच्छा पूर्ण करू नये. त्यांना कठोर परिश्रम आणि पैसे वाचवण्याचे महत्त्व शिकवले पाहिजे. आजच्या उपभोगवादी आणि स्पर्धात्मक युगात ही गरज अधिकच तीव्र झाली आहे. बाहेरील जग अनेक हो-हो म्हणणाºयांच्या सौम्यतेने भरलेले नाही. त्यांना बाहेरील जगाशी जुळवून घेण्यास मदत करण्यासाठी, वेळोवेळी ‘नाही’ म्हणणेही महत्त्वाचे आहे. जर आपण आपल्या जुन्या कौटुंबिक रचनेकडे पाहिले, तर असे म्हटले जायचे की, जर तुम्हाला तुमच्या मुलांना बिघडवायचे असेल, तर तुम्ही त्यांच्या प्रत्येक लहरीचे पालन केले पाहिजे. जर तुम्हाला त्यांना जगण्याचा योग्य मार्ग शिकवायचा असेल, तर तुम्ही त्यांची प्रत्येक मागणी पूर्ण करू नये. अनेक अभ्यास वडीलधाºयांच्या या शिकवणींना दुजोरा देतात. मानसशास्त्र आणि मज्जाशास्त्र (न्यूरोसायन्स) संबंधित अनेक अभ्यास असे सूचित करतात की, निरोगी मनाच्या विकासासाठी मुलाचे न ऐकणे आवश्यक आहे. जेव्हा मुले ऐकत नाहीत, तेव्हा ती त्या वेळी रागावलेली असली तरी, त्यावर विचारही करतात. बºयाच प्रकरणांमध्ये, ज्या गोष्टीबद्दल त्यांना काहीही सांगितले जात नाही, त्या गोष्टीवर ते पुन्हा चर्चा करत नाहीत. हे अभ्यास असेही सूचित करतात की, मुलांसोबत नेहमी एक मर्यादा आखली पाहिजे.

मुलांना काय करता येईल आणि काय नाही हे सांगणे महत्त्वाचे आहे. तसेच, पालक किंवा कुटुंबातील इतर सदस्य कोणत्या मागण्या पूर्ण करू शकतात आणि कोणत्या नाही, हे समजून घेणेही आवश्यक आहे. असे केल्याने मुले संयमी बनतात आणि इतरांच्या इच्छांचा आदर करायला शिकतात. ते कुटुंबाच्या आर्थिक परिस्थितीचा आणि ते किती खर्च करू शकतात याचाही विचार करतात. मुलांना वास्तवाची इतकी तीव्र जाणीव असते की, ते लहान वयातच ते ओळखू शकतात. ते जीवनातील आणि जगातील सत्यावरही लक्ष केंद्रित करतात. मानसशास्त्रज्ञांनी याची अनेक उदाहरणे दिली आहेत. कल्पना करा की, एक मूल बागेत खेळत आहे. अंधार पडला आहे. घरी परतण्याची वेळ झाली आहे, पण मुलाला अजूनही खेळायचे आहे. घरी परतण्याच्या उल्लेखानेच त्यांना वाईट वाटते. अशा परिस्थितीत, वाईट वाटून न घेता आणि त्यांच्या मर्यादा न समजता त्यांना कसे नाही सांगावे? याचे एक उदाहरण असे दिले आहे. मला माहीत आहे की, तुला अजून खेळायचे आहे आणि बाग सोडताना तुला वाईट वाटत आहे, पण आपण आता आणखी खेळू शकत नाही. आपल्याला घरी जायला हवे. घरी जायची वेळ झाली आहे. त्याचप्रमाणे, जर एखादे मूल काहीतरी विकत घेण्याचा हट्ट करत असेल, तर कधी कधी तुम्हाला ते समजावून सांगावे लागते, तर कधी कधी तुम्हाला कठोरपणे नाही म्हणावे लागते. आजकाल, मॉल किंवा दुकानात उभे राहून मुले जे काही मागतात ते पालकांनी विकत घेणे ही एक सामान्य गोष्ट झाली आहे. असे मूल उद्या अशी एखादी गोष्ट मागू शकते जी त्याला परवडत नाही किंवा जी त्याच्यासाठी योग्य नाही, त्यामुळे त्याला नाही म्हणावे लागेल.


आजकाल मुले अनेकदा मोबाइल फोन मिळवण्यासाठी हट्ट करतात. अनेक अभ्यासांनुसार मोबाइल फोन एका विशिष्ट वयापर्यंत मुलांसाठी हानिकारक असल्याचे दिसून आले असले तरी, अनेक पालक त्यांना तो घेऊन देतात. त्यामुळे त्यांना सांगावे लागते, आता तुला फोन मिळणार नाही. जेव्हा मुलांना हवी असलेली गोष्ट मिळत नाही, तेव्हा अनेक मुले रडतात, वस्तू इकडेतिकडे फेकतात आणि खाणेपिणे बंद करतात. अनेक पालक आपल्या मुलांच्या हट्टीपणापुढे हार मानतात. त्यांना वाटते की जर त्यांचे मूल रडले आणि खाण्यापिण्यास नकार दिला, तर त्याला इजा होईल. तथापि, आपले म्हणणे खरे करण्यासाठी हा त्यांना ब्लॅकमेल करण्याचा एक प्रकार आहे. एकदा पालकांनी हार मानली की, ते आपले म्हणणे खरे करण्यासाठी नेहमी अशाच प्रकारचा हट्ट धरतात. म्हणून, आपल्या मुलांच्या प्रत्येक हट्टाला आणि मागणीला बळी पडू नका. प्रत्येक तक्रार योग्य आहे असे म्हणून फेटाळून लावू नका; त्याचे फायदे आणि तोटे विचारात घ्या. जरी मुलांचा हेतू चुकीचा नसला तरी, ते अनेकदा स्वत:चा बचाव करण्यासाठी सबबी सांगतात आणि इतरांना दोषही देतात. खरे तर, मुले बालपणातच वागणुकीचे अनेक नमुने शिकतात. याच काळात त्यांना काय चांगले आणि काय वाईट हे शिकवले पाहिजे. आजकाल तर हे अधिकच महत्त्वाचे आहे.