दासबोध : दशक ८ : समास १ : देवदर्शन

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील दशक आठवा हा मायोद्धव अथवा ज्ञानदशक म्हणून लिहिला आहे. यातील समास पहिला हा देवदर्शन नावाने लिहिला आहे. या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी देवाचे खरे स्वरूप काय आहे? या मूलभूत प्रश्नाची चर्चा केली आहे. जगात अनेक देव, पंथ, तीर्थे, उपासना आणि मते आहेत. लोक नाना प्रकारच्या साधना करतात आणि पाषाणाला किंवा मूतीर्लाच देव मानून बसतात. परंतु, सृष्टीचा खरा निमार्ता (जगदीश) कोण आणि सगुण-निर्गुण परब्रह्म कसे वेगळे आहे, याचे सखोल अध्यात्मिक स्पष्टीकरण या समासात गुरुशिष्य संवादाच्या माध्यमातून दिले आहे.

या समासात प्रारंभी समर्थ मानवी धडपड आणि संशयाचे जाळे (ओवी १ ते १५)तीर्थे आणि साधने याबाबत संदेश देतात. मानवाला परमेश्वराची प्राप्ती व्हावी म्हणून तो आयुष्यभर नाना तीर्थांची यात्रा करतो, कठीण तपश्चर्या करतो, दाने देतो आणि योगसाधना करतो. परंतु आयुष्य संपत आले तरी संशयाची बाधा दूर होत नाही. याबाबतअनेक मतमतांतरे आहेत. जगात अनेक देव, अनेक पंथ आणि अनेक ऋषींची वेगवेगळी मते आहेत. यामुळे कोणता देव खरा आणि कोणती उपासना खरी, याचा अंतिम निश्चय सामान्य माणसाला होत नाही. शेवटी माणसाच्या मनातील अहंकार देवाच्या प्राप्तीत अडथळा ठरतो.

म्हणून या समासात पुढे समर्थ खरा देव कोण? (सृष्टिकत्यार्चे लक्षण) (ओवी १६ ते २४)चराचराचा निर्माता कोण ते सांगतात. समर्थ देवाचे लक्षण सांगताना म्हणतात की, ज्याने हे संपूर्ण चराचर, चंद्र, सूर्य, तारे, सागर आणि तिन्ही लोक निर्माण केले, ज्याच्या सत्तेने सर्व व्यवहार चालतात, तोच खरा सर्वकर्ता देव होय. ब्रह्मा-विष्णु-महेश याबाबत ते वर्णन करतात. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शंकर) हे ज्याच्याकडून निर्माण झाले किंवा ज्याचे अवतार आहेत, तोच परब्रह्म परमेश्वर आहे. देव्हाºयातील मूर्ती किंवा इतर देव जगाची निर्मिती करू शकत नाहीत; म्हणून सृष्टीचा निर्माता हा त्या सर्वांहून निराळा आणि अथांग आहे.

पंचमहाभूतांची उत्पत्ती आणि देवाची अघटित करणी (ओवी २५ ते ३४)उत्पत्तीचा क्रम इथे ते सांगतात. समर्थ म्हणतात, आकाशापासून वायू, वायूपासून अग्नी, अग्नीपासून पाणी आणि पाण्यापासून पृथ्वी (क्षिती) अशी पंचमहाभूतांची निर्मिती झाली. खांबाशिवाय ही पृथ्वी ज्याने उभी केली, तोच देव होय. इथे ते कुंभाराचे उदाहरण देतात. जसा मातीची भांडी तयार करणारा कुंभार मातीपासून वेगळा असतो, तसा हा सृष्टीचा निर्माता (देव) या पंचमहाभूतांच्या सृष्टीहून पूर्णपणे वेगळा (निराळा) आहे. मूर्ख माणसे जमिनीतील पाषाणालाच (दगडातून तयार झालेल्या मूर्तीला) देव मानतात, पण खरा देव हा पाषाण नव्हे.

त्यानंतर समर्थ सृष्टी आणि जगदीश यांचा भेद (ओवी ३५ ते ४७)सूत्रधाराचे उदाहरण देउन स्पष्ट करतात. जसा बाहुल्या नाचवणारा पुरुष (सूत्रधार) आणि नाचणाºया बाहुल्या वेगवेगळ्या असतात, तसेच जग निर्माण करणारा जगदीश आणि हे जग वेगवेगळे आहे. आत्मा आणि माया समजली पाहिजे. हे दृश्य जग नाशिवंत आहे, पण आत्मा आणि परमात्मा हा अविनाशी, निर्मळ व निश्चल आहे. देव कधीही जन्माला येत नाही आणि मरत नाही. जन्म-मृत्यू, सुख-दु:ख हे देहाचे (कार्याचे) धर्म आहेत, पण कारण असलेला परब्रह्म परमात्मा या सर्व बदलांच्या पलीकडे आहे.

इथे शिष्याचा आक्षेप आणि पुढील समासाची भूमिका (ओवी ४८ ते ६०)शिष्याचा प्रश्न उपस्थित होतो. शेवटी शिष्याला प्रश्न पडतो की, जर निर्गुण ब्रह्म हे निराकार आणि अलिप्त आहे, तर त्याने हे सगुण ब्रह्मांड कसे निर्माण केले? कर्ता आणि कार्य कसे एकरूप होतात? यावर वक्त्याचे उत्तर समजून घ्यावे. समर्थ (वक्ता) शिष्याला आश्वासित करतात की, ब्रह्मापासून माया कशी निर्माण झाली आणि या प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर पुढील समासात मिळणार आहे. श्रोत्यांनी एकाग्र चित्ताने ते ऐकावे. या समासाचा अन्वय (तात्पर्य)समर्थ रामदास स्वामी आपल्याला बाह्य पाषाणपूजा किंवा केवळ दिखाऊ कर्मकौशल्यापेक्षा विवेक जागृत करण्याचा संदेश देतात. जोपर्यंत माणूस दृष्य वस्तू आणि अदृश्य चैतन्य (परमात्मा) यांच्यातील भेद जाणत नाही, तोपर्यंत त्याचे समाधान होत नाही. खरा देव हा सृष्टीच्या रूपात अडकलेला नसून, सृष्टीच्या पलीकडे असणारे अलिप्त चैतन्य आहे, हेच या समासाचे सार आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

प्रकाशाच्या ओढीचा एक अनोखा उत्सव

संध्याकाळ होते. घरांच्या दारांवर दिवे पेटू लागतात. कुठे कुठे लहान मातीच्या दिव्यांमध्ये तेलाच्या ज्योती फडफडत असतात, तर दुसरीकडे भिंतींवर रंगीबेरंगी दिव्यांची रोषणाई उत्सवाचे वातावरण निर्माण करते. आकाशात फटाक्यांची आतषबाजी होते आणि काही क्षणांसाठी रात्र आपली ओळख विसरून जाते. दिवाळीचे हे दृश्य दरवर्षी परत येते, तरीही त्याची प्रतीक्षा कधीच जुनी होत नाही. कदाचित माणसांमध्ये प्रकाशाची अशी एक ओढ आहे, जी काळाचा कोणताही ऋतू विझवू शकत नाही. तो बाहेर दिवा लावतो, पण मनात एक प्रश्न रेंगाळतो, आयुष्य खरंच उजळलं आहे का?

प्रकाश म्हणजे केवळ अंधाराची विरुद्ध बाजू नाही. ती पाहण्याची एक नवी शक्यता आहे. अंधारात वस्तू त्यांच्या सीमा गमावतात; प्रकाश त्यांना त्यांची ओळख परत मिळवून देतो. जेव्हा माणूस बाह्य झगमगाटापासून दूर होऊन अंतर्मुख होतो, तेव्हा दिवाळीचा गहन अर्थ उलगडतो. उत्सवाची खरी सुरुवात घराबाहेर नाही, तर दृष्टीच्या आत आहे. दिवाळीची तयारी घर स्वच्छ करण्याने सुरू होते, पण धूळ केवळ वस्तूंवरच साचत नाही. काळाचे थर मनावरही उतरतात. दिव्यांच्या सणासाठी घर सजवणे म्हणजे जणू आपले जग पुन्हा निर्माण करण्यासारखे आहे. काहीजण दारावर तोरण बांधतात, काहीजण दाराच्या चौकटीवर रांगोळी काढतात, आणि काहीजण स्वत:च्या हातांनी मातीचे दिवे रंगवतात. अंगणात फुलांच्या पाकळ्या विखुरतात, तेव्हा असे वाटते की जणू निसगार्नेच एक छोटेसे पत्र घरी पाठवले आहे.

रांगोळी कोमेजते, फुले कोमेजतात, दिवे विझतात, तरीही त्यांनी निर्माण केलेल्या सौंदयार्चा आनंद हृदयात रेंगाळतो. सौंदयार्चे रहस्य त्याच्या क्षणभंगुरतेतच दडलेले आहे. जे कायम टिकत नाही, तेच कधीकधी सर्वात अविस्मरणीय ठरते. एका लहानशा मातीच्या दिव्यामध्ये निसर्ग, श्रम आणि ऊजेर्चे एक जग सामावलेले असते. तो दिवा अंधारावर आपला विजय घोषित करत नाही; तो फक्त त्याच्या वाट्याचा प्रकाश देतो. कदाचित मानवजातीसाठी यापेक्षा मोठा धडा दुसरा नसेल की, आपल्या क्षमतेचा अगदी लहानसा अंशही वाया घालवू नये. दिवाळीसोबत बाजारपेठ विस्तारते. दुकानांची सजावट, नवीन कपडे, मिठाई आणि भेटवस्तू या सणाला एक नेत्रदीपक शोभा देतात.

बाजारपेठ इच्छा ओळखते आणि त्यांना नवीन वस्तूंमध्ये कसे रूपांतरित करायचे हे जाणते. घर कशाने सुंदर दिसेल आणि कोणती भेटवस्तू नात्यांमध्ये गोडवा आणेल, हे ती आपल्याला सांगते, पण वस्तूची चमक आणि जीवनाची चमक एकसारखी नसते. कोणतीही महागडी वस्तू नात्यातील पोकळी भरून काढू शकत नाही, पण दिवाळीत भेटवस्तू देण्याची परंपरा ही नात्यांची एक सुंदर भाषा आहे. कधीकधी एखादे पुस्तक, घरी बनवलेली मिठाई किंवा हाताने लिहिलेला संदेश एखाद्या भव्य भेटवस्तूपेक्षा अधिक जिव्हाळ्याचा ठरतो. एखादी व्यक्ती आपल्या आठवणीत आहे, हे सांगण्याचा भेटवस्तू हा एक सभ्य मार्ग आहे. काळाने कुटुंबांच्या एकत्र राहण्याच्या आणि भेटण्याच्या पद्धतीत बदल घडवला आहे. आता पिढ्या वेगवेगळ्या शहरांमध्ये आणि देशांमध्ये राहतात. डिजिटल माध्यमांनी अंतर कमी केले आहे.

मोबाईलच्या पडद्यावर चेहरे दिसतात, शुभेच्छांची देवाणघेवाण होते आणि फोटो शेअर केले जातात. तंत्रज्ञानाने संपर्क साधणे सोपे केले आहे, पण जवळीक म्हणजे केवळ एकमेकांना पाहणे नव्हे. कोणाच्यातरी शेजारी बसणे, त्यांचे मौन ऐकणे आणि एकत्र वेळ घालवणे या मानवी गरजा आहेत, ज्या कोणतेही उपकरण पूर्ण करू शकत नाही. पडद्यावर चेहरे दिसू शकतात, पण प्रत्यक्ष उपस्थितीची ऊब नाही. ज्या घरांमध्ये दिवाळीची तयारी करणे सोपे नसते, ती घरे पाहिल्यावर या सणाचा सामाजिक अर्थ उघड होतो. काही घरे आर्थिक अडचणींनी ग्रासलेली असतात, तर काही आजारपण किंवा एकाकीपणाने. दुसऱ्याच्या अंधाराकडे दुर्लक्ष करून स्वत:च्या प्रकाशाचा अभिमान बाळगणे हा प्रकाशाचा एक कमकुवत अर्थ आहे. कधीकधी हजारो दिवे लावण्यापेक्षा घरात एक दिवा आणणे अधिक अर्थपूर्ण असू शकते.

निसगार्शी असलेले आपले नाते दिवाळीचा अर्थ विस्तारते. धुराने भरलेली हवा आणि प्रदूषित परिसरामध्ये, उत्सवाचा आनंद निसर्गाच्या किंमतीवर का साजरा केला जावा, असा प्रश्न पडणे स्वाभाविक आहे. परंपरा टिकून राहते आणि काळाशी संवाद साधते. मातीचे दिवे वापरणे, स्थानिक कारागिरांकडून वस्तू खरेदी करणे आणि अनावश्यक गोंगाट व धूर टाळणे यांमुळे उत्सवाचे वातावरण अधिकच खुलते. ज्या पृथ्वीवर मानव आपले सण साजरे करतो, तिच्या श्वासाची काळजी घेणे हा देखील उत्सव संस्कृतीचा एक भाग आहे.

काहींसाठी दिवाळी म्हणजे घरी परतण्याचा आनंद, काहींसाठी बालपणीची आठवण, काहींसाठी धार्मिक श्रद्धा, तर काहींसाठी एका नव्या सुरुवातीचे प्रतीक. या विविध अनुभवांमागे एक सामायिक आकांक्षा आहे: जीवनात थोडा प्रकाश आणणे, नात्यांमधील सहजता परत आणणे आणि भविष्यावरील विश्वास टिकवून ठेवणे. या सणाचे सौंदर्य त्याच्या बहुविधतेमध्ये आहे. एकाच दिव्याची ज्योत वेगवेगळ्या नजरांसाठी वेगवेगळे अर्थ घेऊन येते. दिवाळीत आपण एखादे जुने नाते पुन्हा जागवले का? कोणाच्या कष्टांची दखल घेतली का? एखाद्या एकट्या व्यक्तीसाठी वेळ काढला का? कदाचित दिवाळीचा चिरस्थायी अर्थ याच शिल्लक राहिलेल्या प्रकाशात दडलेला आहे. दिव्याचा प्रकाश मर्यादित असतो, पण त्यातून निर्माण होणारी दृष्टी अमर्याद असू शकते. प्रकाशाचे सर्वात सुंदर रूप ते नाही जे डोळे दिपवते, तर ते आहे जे माणसाला इतर माणसांना पाहण्याची आणि समजून घेण्याची संधी देते. कदाचित प्रकाशाच्या सान्निध्यात माणुसकीचा शोध घेणे, हीच पाहण्याची कला असावी.

ट्रम्पच्या पराभवामुळे चांगल्या दिवसांची अपेक्षा

शेअर बाजारातील अलीकडील तेजी ही भारतीय गुंतवणूकदारांसाठी दिवाळीच्या भेटीसारखी आहे. हे घडले कारण अमेरिकेच्या मध्यावधी निवडणुकांमध्ये ट्रम्प यांच्या पक्षाच्या, म्हणजेच रिपब्लिकन पक्षाच्या पराभवामुळे तेलाच्या किमती कमी झाल्या. याचा भारताला फायदा होईल. एआय कंपन्यांची वेगाने उभारली जाणारी डेटा सेंटर्स अमेरिकेच्या मध्यावधी निवडणुकांमध्ये एक मुद्दा बनली होती, कारण त्यांना मोठ्या प्रमाणात वीज आणि पाण्याची गरज असते. अमेरिकन नागरिकांनी याचा निषेध केला आणि डेमोक्रॅटिक पक्षाने त्यांच्या चिंतेचा फायदा घेतला. संसदेच्या दोन्ही सभागृहांवर डेमोक्रॅटिकचे नियंत्रण आल्याने, एआय कंपन्यांच्या डेटा सेंटर्ससाठीचे नियम अधिक कठोर होतील, असे मानले जात आहे. यामुळे अमेरिकेतील एआय कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये घसरण झाली.

परिणामी, इतर देशांमधील शेअर बाजारही घसरले, पण भारतात नाही, कारण गुंतवणूकदारांना असा संदेश मिळाला की, जोखमीच्या एआय स्टॉक्समधून पैसे काढून भारतात गुंतवणूक करणे हा एक सुरक्षित पर्याय आहे. कारण अमेरिका, तैवान आणि इतर देशांमधील कंपन्या चिप्स, सर्व्हर्स आणि डेटा सेंटर्समध्ये अब्जावधी डॉलर्सची गुंतवणूक करत आहेत, ज्यांच्या परताव्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. याउलट, भारतीय आयटी आणि सेवा क्षेत्राचे मॉडेल असे आहे की, ते डेटा सेंटर्स किंवा चिप निर्मितीशी संबंधित जोखमींना सामोरे जात नाही. यामुळेच भारतीय शेअर बाजारात इतर देशांप्रमाणे मोठी घसरण झालेली नाही. अमेरिकेतील बदललेल्या राजकीय परिस्थितीमुळे गुंतवणूकदारांची भारतात वाढलेली रुची ही भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी एक चांगली बातमी आहे. आनंद आणि समृद्धीचा सण असलेल्या दिवाळीपूर्वी ही बातमी येण्यापेक्षा दुसरे काही चांगले असू शकत नाही.

अलीकडच्या काळात भारतातील मध्यमवर्गीय लोकांची संख्या झपाट्याने वाढली आहे. या वर्गातील एक घटक म्युच्युअल फंडांच्या माध्यमातून शेअर बाजारात गुंतवणूक करतो. शेअर बाजारातील दीर्घकाळ चाललेल्या अनिश्चिततेमुळे हे गुंतवणूकदार चिंतेत होते. या अनिश्चिततेचे एक प्रमुख कारण ट्रम्प यांची धोरणे होती. त्यांनी इराणविरुद्ध सुरू केलेल्या युद्धामुळे पश्चिम आशियातून ऊर्जा निर्यातीचा मार्ग असलेला होर्मुझचा समुद्र विस्कळीत झाला. यामुळे पेट्रोल, डिझेल आणि गॅसच्या किमती वाढल्या, ज्याचा जागतिक अर्थव्यवस्थेवर प्रतिकूल परिणाम झाला. इतकेच नाही, तर इराण आणि त्याच्याशी व्यापार करणाºया देशांना रोखण्यासाठी ट्रम्प यांनी लादलेल्या निर्बंधांमुळे आर्थिक समस्या अधिकच वाढल्या.

मध्यावधी निवडणुकांमध्ये ट्रम्प यांना बसलेल्या धक्क्यामुळे जागतिक अस्थिरता कमी होण्याच्या आशेचा भारतीय शेअर बाजारावरही सकारात्मक परिणाम झाला. शिवाय, अमेरिका आणि भारत यांच्यातील संबंध सामान्य होण्याची शक्यता, ज्यामुळे ट्रम्प यांना फटका बसला होता, तिने भारतीय उद्योगांनाही प्रोत्साहन दिले. ट्रम्प व्यापार कराराबाबत आग्रही होते, परंतु भारताने त्यांच्या दबावाला विरोध करणे सुरूच ठेवले. डेमोक्रॅटिक ट्रम्प यांच्या शुल्क धोरणाला विरोध करत असल्याने आणि भारताचे महत्त्व समजत असल्याने, ते रखडलेला व्यापार करार लवकरात लवकर पूर्ण करण्यासाठी ट्रम्प यांच्यावर दबाव आणू शकतात. जर असे झाले, तर भारतीय अर्थव्यवस्थेला आणखी चालना मिळेल.

मात्र, मध्यावधी निवडणुकांमधील पराभवानंतर ट्रम्प यांचा दृष्टिकोन बदलेल की नाही, हे स्पष्ट नाही, कारण ते त्यांच्या मनमानीपणासाठी ओळखले जातात. दुसºयांदा राष्ट्राध्यक्ष झाल्यापासून ट्रम्प यांनी अमेरिकेची अर्थव्यवस्था मजबूत करण्याच्या प्रयत्नात अशी पावले उचलली आहेत, ज्यांचा उलटा परिणाम झाला आहे. ट्रम्प यांनी या वस्तुस्थितीकडे दुर्लक्ष केले की, त्यांच्या मनमानी शुल्क धोरणांचा सर्वाधिक परिणाम त्यांच्याच देशातील वंचित आणि मध्यमवर्गीय नागरिकांवर होत आहे. मित्र देशांवर मनमानी शुल्क लादल्यामुळे अमेरिकेत जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती वाढल्या आहेत, तर इराणविरोधातील त्यांच्या भूमिकेमुळे पेट्रोल, डिझेल आणि गॅसच्या किमती वाढल्या आहेत. एक प्रकारे ट्रम्प यांनी अमेरिकेत तसेच इतर देशांमध्येही महागाई वाढण्यास हातभार लावला आहे. स्थलांतरितांविरुद्धच्या त्यांच्या कठोर धोरणामुळे अनेक अमेरिकन नागरिक संतप्त झाले आहेत. अमेरिकेत कायदेशीररीत्या स्थलांतरित झालेल्या इतर देशांतील लोकांचा ट्रम्प प्रशासनाकडून होणारा सततचा छळ त्यांच्या कट्टर समर्थकांना आवडला, ज्यांचा विश्वास होता की अशा धोरणांमुळे अमेरिका पुन्हा महान होईल. तथापि, अमेरिकेच्या प्रगतीमध्ये स्थलांतरितांचे महत्त्वपूर्ण योगदान ओळखून, अमेरिकन समाजाचा एक वर्ग त्यांच्या विरोधात गेला.

या स्थलांतरितांमध्ये भारतीयांचे प्रमाण अधिक आहे, परंतु ट्रम्प प्रशासनाने त्यांच्याप्रतीही शत्रुत्व दाखवले आहे. यामुळे दोन वर्षांपूर्वी त्यांना पाठिंबा देणारे भारतीयदेखील त्यांच्या विरोधात गेले आहेत. ट्रम्प आपली भूमिका नरम करतील असा अनेकांना विश्वास असला तरी, त्यांचे व्यक्तिमत्त्व पाहता ते आपल्या भूमिकेत बदल करतील की नाही याबद्दल शंका आहे. अमेरिकेचे संविधान राष्ट्राध्यक्षांना अमर्याद अधिकार प्रदान करते. ट्रम्प आपला नकाराधिकार वापरण्याचे संकेत देत आहेत. या नकाराधिकाराच्या मदतीने ते मनमानीपणे वागणे सुरू ठेवू शकतात, कारण काँग्रेसमध्ये डेमोक्रॅटिक पक्षाला दोन-तृतीयांश बहुमत असते तर त्यावर अंकुश ठेवता आला असता. असे न झाल्यामुळे ट्रम्प आपल्या कार्यकाळातील उर्वरित दोन वर्षांत जागतिक समस्या आणखी वाढवू शकतात.

ट्रम्प आता इराणसोबत संघर्षपूर्ण परिस्थिती कायम ठेवण्याच्या स्थितीत नाहीत, कारण उपराष्ट्रपती जे. डी. व्हान्स यांच्यासह आपल्या राजकीय भवितव्याबद्दल चिंतित असलेल्या त्यांच्या मित्रपक्षांनी त्यांच्या मध्यावधी निवडणुकीतील पराभवासाठी इराण युद्धाला जबाबदार धरले आहे. त्यांनी त्यांची मते नाकारली नाहीत, उलट आपल्या इराण धोरणाचा बचाव केला. अमेरिकन लोकशाहीच्या इतिहासात, ट्रम्प हे अमेरिकेच्या हितापेक्षा वैयक्तिक आर्थिक हिताला प्राधान्य देणारे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून उदयास आले आहेत. त्यांनी स्वत:साठी नोबेल शांतता पुरस्काराची मागणी केली, तरीही जगाला अस्थिर करणे सुरूच ठेवले. डेमोक्रॅटिक पक्षाचा दबाव आणि रिपब्लिकन नेत्यांची स्वत:च्या राजकीय भवितव्याबद्दलची चिंता ट्रम्प यांना योग्य मार्गावर परत आणू शकेल की नाही, हे केवळ काळच ठरवेल, त्यामुळे भारताने सतर्क राहिले पाहिजे.

दासबोध : दशक सातवा : समास दहावा : देहान्तनिरुपण

समर्थ रामदास स्वामींनी लिहिलेल्या दासबोधातील दशक सातवा, समास दहावा हा देहान्तनिरुपण नावाने ओळखला जातो. या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी देह मिथ्या आहे, या परमार्थिक सत्याची प्रचिती घेतल्यानंतर ज्ञानी पुरुषाचा देहपात कसा होतो, अज्ञानी लोक मृत्यूकडे कोणत्या दृष्टिकोनातून पाहतात आणि आत्मज्ञानी (जीवनमुक्त) पुरुषाची खरी स्थिती कशी असते, याचे अत्यंत मार्मिक आणि प्रखर विवेचन केले आहे. ग्रंथाच्या अखेरीस सद्गुरू भजनाचे महत्त्व सांगून या समासाची व दासबोधाच्या एका टप्प्याची सांगता केली आहे.

या समासात समर्थ म्हणतात की, मायेचा विभ्रम आणि सत्य-असत्याचा विवेक (ओवी १ ते ६) दृश्य भ्रमाचे स्वरूप समजून घेतले पाहिजे. इथे माणसाला जी दृश्य सृष्टी डोळ्यांसमोर दिसते, ती खरी वाटते (मिथ्या तेची झाले सत्य) आणि जे शाश्वत व अचल परब्रह्म आहे, ते त्याला असत्य किंवा अननुभवी वाटते. हा सर्व मायेचा खेळ व भ्रम आहे. यासाठी संतसमागमाची गरज आहे. सत्य काय आणि असत्य काय, हे सांगण्यासाठी वेद-शास्त्रे अनेक निरुपणे करतात, पण मनुष्याच्या मनातून मी देह आहे (देहाहंता) ही भावना सहजासहजी जात नाही. जेव्हा संतसमागम होतो आणि अध्यात्मिक विचारांची शिदोरी लाभते, तेव्हाच मायेची ही करणी समजून येते.

या समासात पुढे समर्थ ज्ञानप्राप्ती व समाधान (ओवी ७ ते १०) स्वस्वरूपाची ओळख करून देतात. जो साधक स्वत:चा शोध घेतो (आपणच आपला शोध घेणे), त्याला परमार्थाची खरी खूण गवसते. चित्त चैतन्याशी एकरूप झाल्याने मी केवळ शरीर नसून ब्रह्मस्वरूप आहे, अशी खात्री पटते. प्रारब्धावर देह सोडणे म्हणजे काय यावर समर्थ भाष्य करतात. आत्मबोध झाल्यानंतर संशय फिटून जातात. आता हे शरीर प्रारब्धाच्या हवाली केलेले असते. हे मिथ्या शरीर (कलेवर) आजच पडो किंवा राहो, ज्ञानी पुरुषाला त्याची कसलीही खंत किंवा आसक्ती उरत नाही. ज्ञानी माणसाचे शरीर जेथे कुठे पडेल, ती भूमी पुण्यभूमी बनून जाते.

या समासात अज्ञानी लोकांचे गैरसमज आणि अंधश्रद्धा (ओवी ११ ते १८) लोकमान्यता व तीर्थक्षेत्रे याबाबत समर्थ सांगतात. सामान्य लोकांची अशी समजूत असते की, गंगेसारख्या पुण्यनदीच्या तीरावर किंवा उत्तरायणात, शुक्लपक्षात, दिवे लागत असताना मरण आले तरच चांगली गती मिळते. मरण कुठल्या तिथीत, वारात किंवा नक्षत्रावर आले याला सामान्य लोक खूप महत्त्व देतात. भक्तीविना गती नाही हे इथे समर्थ सुचवतात. अज्ञानी लोक एखाद्याचा शेवट सुखद झाला की तो धन्य झाला असे म्हणतात. परंतु, समर्थ बजावून सांगतात की, जिवंत असताना ज्याने भगवद्भक्ती किंवा परमार्थ केला नाही, त्याला केवळ चांगल्या मरणाने मुक्ती मिळत नाही. जसे शेतात काही पेरलेच नाही, तर कापणीच्या वेळी धान्य कसे उगवणार? तसेच भक्तीशिवाय केवळ अंताच्या वेळेस केलेली कल्पना किंवा ओढ ताण व्यर्थ ठरते.

साधू आणि अज्ञानी यांच्या दृष्टिकोनातील फरक (ओवी १९ ते ३२)कर्म आणि फळ याचा सिद्धांत इथे समर्थ सांगतात. ते म्हणतात दिल्याशिवाय मिळत नाही आणि पेरल्याशिवाय उगवत नाही, हा सृष्टीचा नियम आहे. नोकरी न करता कोणी मालकाकडे पगाराची अपेक्षा केली तर कशी चालेल? तसेच, आयुष्यभर भक्ती न करता अंतकाळी नुसते भगवंताचे नाव घेतले म्हणजे मुक्ती मिळत नाही. म्हणून जीवनमुक्ताची स्थिती काय असते ते समर्थ सांगतात. जे साधू किंवा जीवनमुक्त पुरुष असतात, ते जिवंत असतानाच सर्व मोह-माया जिंकून मुक्त झालेले असतात. त्यांचा देह वनात पडो किंवा स्मशानात, त्यामुळे त्यांच्या आत्म्याला काहीच फरक पडत नाही. अज्ञानी लोक मात्र अंत चांगला झाला नाही म्हणून दु:खी होतात, कारण ते जीवनाचे मूळ मर्म जाणत नाहीत.

इथे समर्थ जन्म-मृत्यूच्या पलीकडील स्थिती सांगतात. ज्या ज्ञानी पुरुषाने विवेकाच्या बळावर आत्मस्वरूपाचे अनुसंधान साधले आहे, तो जिवंत असतानाच मायेच्या दृष्टिकोनातून मेलेला असतो (म्हणजेच देहाध्यासापासून पूर्ण मुक्त झालेला असतो). त्याला जन्म-मृत्यूचे बंधनच उरत नाही.

यासाठी समर्थ सद्गुरू भजन आणि ग्रंथाचा उपसंहार (ओवी ३३ ते ५०) सत्संगाचे महत्त्व सांगतात. सद्गुरूच्या वचनांवर श्रद्धा ठेवून जो साधक सतत सारासारविवेक करतो, त्याचे अंत:करण शुद्ध होते. सत्संगासारखे श्रेष्ठ दुसरे कोणतेही साधन नाही. सद्गुरूची महती सांगताना समर्थ म्हणतात की, आई जसे लहान मुलाचे संगोपन करते, तसेच सद्गुरू आपल्या शरण आलेल्या शिष्याची सर्व चिंता वाहतात. सद्गुरू भजनाशिवाय जगात दुसरे कोणतेही मोक्षदायक साधन नाही. इथे ते प्राकृत ग्रंथाचे महत्त्व विषद करतात. हा ग्रंथ प्राकृत (मराठी) भाषेत आहे म्हणून त्याला कमी लेखू नये. यात प्रत्यक्ष वेदांताचा व आत्मज्ञानाचा सार भरलेला आहे. ज्याप्रमाणे माकडाला नारळाचे गोड मूळ समजत नाही, त्याप्रमाणे मूर्ख लोकांना या ग्रंथातील ब्रह्मज्ञानाचे महत्त्व समजत नाही. परंतु, अधिकारानुसार ज्याने त्याने हा ग्रंथ आचरणात आणावा. परब्रह्म हे वेदांनाही नेति नेति (अनिर्वाच्य) भासणारे आहे, ते शब्दांच्या पलीकडचे आहे. या समासाचा आपल्या जीवनातील अन्वय (थोडक्यात तात्पर्य) म्हणजे समर्थ रामदास स्वामी या समासातून हेच स्पष्ट करतात की, मरण कसे आले किंवा कुठे आले यापेक्षा आपण जीवन कसे जगलो हे अधिक महत्त्वाचे आहे. देह हा नश्वर (मिथ्या) आहे हे जाणून घेऊन, जिवंतपणीच सद्गुरू भक्ती, आत्मज्ञान आणि सारासारविवेक यांच्या साहाय्याने जीवनाचे सार्थक करणे, हाच या समासाचा मूळ संदेश आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

आर्थिक विकासास हातभार लावणारे सण

डिसेंबर २०२५ मध्ये युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा यादीत स्थान मिळाल्यानंतर, भारताला दिवाळीला आंतरराष्ट्रीय पर्यटन सण म्हणून विकसित करण्याची सुवर्णसंधी आहे. अयोध्येचा दीपोत्सव, वाराणसीची देवदीपावली, जयपूरची रोषणाई केलेली बाजारपेठ, उदयपूरचे रोषणाई केलेले राजवाडे आणि देशभरातील दिवाळीच्या अनोख्या परंपरा ही प्रमुख पर्यटन आकर्षणे आहेत. जर हे कार्यक्रम एका समान राष्ट्रीय ब्रँडखाली एकत्र करून पाच ते सात दिवसांच्या आंतरराष्ट्रीय दिवाळी महोत्सवात आयोजित केले गेले, तर स्थानिक कलाकारांना आणि त्यांच्या देशी उत्पादनांना चालना मिळेल आणि त्यांना जागतिक ओळख मिळेल.

‘व्होकल फॉर लोकल’ (स्थानिकांना प्रोत्साहन) ही भावना सांस्कृतिक कार्यक्रम, प्रकाश कला प्रदर्शन, पारंपरिक खाद्यपदार्थ, हस्तकला मेळे आणि छायाचित्रण यांमधूनही साकार होईल. नवरात्री आणि दिवाळीच्या सणासुदीच्या काळात किरकोळ उलाढाल ३.७५ लाख कोटी ते ४.२५ लाख कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचते. दिवाळीला जागतिक ओळख मिळाल्यास, हा आकडा ५ लाख कोटी रुपयांपेक्षा जास्त होऊ शकतो.

अनेक देशांनी त्यांच्या स्थानिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांना जागतिक ब्रँडमध्ये रूपांतरित करून आपल्या अर्थव्यवस्थांना चालना दिली आहे. ब्राझीलचा पाच ते सहा दिवसांचा रिओ कार्निव्हल १५ ते २० लाख देशी आणि विदेशी पर्यटकांना आकर्षित करतो, जे १०,००० कोटी रुपयांपेक्षा जास्त खर्च करतात. जर्मनीचा १६ दिवसांचा आॅक्टोबर फेस्ट म्युनिकसाठी अंदाजे ११,००० कोटी रुपयांचा थेट महसूल निर्माण करतो.

आयर्लंडने सेंट पॅट्रिक्स डेला एक जागतिक सांस्कृतिक ओळख दिली आहे. त्याचप्रमाणे, जपानचा स्नो फेस्टिव्हल, थायलंडचा लँटर्न फेस्टिव्हल, स्पेनचा ला टोमाटीना आणि बेल्जियमचे टुमॉरोलँड ही प्रमुख आंतरराष्ट्रीय पर्यटन स्थळे बनली आहेत. भारत ही विविधता आणि सणांची भूमी आहे.

दिवाळी, होळी, दसरा, दुर्गापूजा, मकर संक्रांती, ओणम आणि कुंभमेळा हे केवळ धार्मिक विधी नसून भारतीय जीवनशैली, सांस्कृतिक वारसा आणि सामुदायिक एकतेची प्रतीके आहेत. या प्रादेशिक आणि राष्ट्रीय सणांना जागतिक ओळख म्हणून विकसित करणे आणि त्यांना पर्यटन सर्किटमध्ये समाकलित करणे यामुळे भारतीय अर्थव्यवस्था, पर्यटन उद्योग आणि सूक्ष्म-उद्योगांना नवी चालना मिळू शकते. यामुळे परदेशी पर्यटकांची संख्या, परकीय चलन कमाई आणि रोजगाराच्या संधी वाढतील.

‘एक राज्य, एक आंतरराष्ट्रीय सण’ ही संकल्पना भारतात राबवण्याची गरज आहे. आसामचा बिहू हा एक आंतरराष्ट्रीय लोकसंस्कृती आणि नृत्य महोत्सव म्हणून, गुजरातचा रण उत्सव हा एक आंतरराष्ट्रीय वाळवंट महोत्सव म्हणून, नागालँडचा हॉर्नबिल महोत्सव हा एक आंतरराष्ट्रीय आदिवासी संस्कृती महोत्सव म्हणून, राजस्थानचा पुष्कर मेळा हा एक आंतरराष्ट्रीय वाळवंट आणि प्राणी मेळा म्हणून, कर्नाटकचा म्हैसूर दसरा हा एक आंतरराष्ट्रीय वारसा महोत्सव म्हणून, केरळचा ओणम हा एक आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक आणि नौका महोत्सव म्हणून, आणि पश्चिम बंगालची दुर्गापूजा हा एक आंतरराष्ट्रीय कला आणि प्रकाश महोत्सव म्हणून विकसित केला जाऊ शकतो.

त्याचप्रमाणे, महाराष्ट्राचा गणेशोत्सव, तामिळनाडूचा पोंगल, पंजाबची बैसाखी, बिहारचा सोनपूर मेळा, छत्तीसगडचा बस्तर दसरा, मध्य प्रदेशचा खजुराहो नृत्य महोत्सव, ओडिशाचा कोणार्क नृत्य महोत्सव, हिमाचल प्रदेशचा कुल्लू दसरा, आणि उत्तराखंडचे नंदा देवी राज जात आणि फुल देई हे देखील प्रमुख आंतरराष्ट्रीय पर्यटन स्थळे बनू शकतात. या कार्यक्रमांचा उद्देश केवळ पर्यटकांची संख्या वाढवणे हा नसावा, तर स्थानिक परंपरा, कला, खाद्यसंस्कृती, हस्तकला आणि सांस्कृतिक वारसा यांना जागतिक व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे हा देखील असावा.

भारताची भौगोलिक आणि सांस्कृतिक विविधता लक्षात घेऊन एक राष्ट्रीय सण-उत्सव दिनदर्शिका विकसित केली पाहिजे. जगभरात राहणारे ३.२ कोटी अनिवासी भारतीय हे भारताचे सांस्कृतिक राजदूत आहेत. ‘इन्क्रेडिबल इंडिया’ अ‍ॅपद्वारे सवलतीच्या दरातील पासपोर्ट पॅकेजेस, सिंगल-विंडो बुकिंग, थेट मार्गदर्शक आणि मार्गांचे नकाशे यांसारख्या सेवा पुरवून मायदेशी परतणाºया पर्यटकांच्या संख्येत ५० टक्क्यांहून अधिक वाढ करता येईल. अनिवासी भारतीय मुलांच्या नवीन पिढीला भारतीय परंपरा, हस्तकला आणि त्यांच्या मुळांशी जोडण्यासाठी हे एक प्रभावी माध्यम ठरू शकते.

परदेशी पर्यटकांना केवळ हॉटेल्सपुरते मर्यादित ठेवण्याऐवजी, त्यांना ग्रामीण कुटुंबांसोबत सण साजरे करण्याची, पारंपरिक पदार्थ बनवण्याची आणि स्थानिक चालीरीती शिकण्याची संधी दिली पाहिजे. यासाठी पर्यटन मंत्रालय, संस्कृती मंत्रालय, परराष्ट्र मंत्रालय, राज्य सरकारे, खासगी पर्यटन उद्योग, हॉटेल संघटना आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था यांचा समावेश असलेल्या एका व्यापक राष्ट्रीय धोरणाची आवश्यकता आहे.

प्रत्येक राज्याने आपला प्रमुख सण निवडून त्याला पाच ते सात दिवसांच्या आंतरराष्ट्रीय महोत्सवात विकसित करावे. भारतीय दूतावास, आंतरराष्ट्रीय टूर आॅपरेटर, डिजिटल मीडिया आणि परदेशी पर्यटन प्रदर्शनांमार्फत या कार्यक्रमांचा व्यापक प्रचार केला पाहिजे. भारतीय सणांचे आंतरराष्ट्रीयीकरण हे केवळ पर्यटनाला चालना देण्याचे साधनच नाही, तर सर्वसमावेशक आर्थिक विकासाला गती देण्यासाठी एक प्रभावी उपायही ठरू शकते.

दासबोध : दशक ७ : समास ९ : श्रवणनिरुपण

समर्थ रामदास स्वामी यांनी लिहिलेल्या ‘श्रीदासबोध’ या ग्रंथातील दशक सातवा, समास नववा हा पण ‘श्रवणनिरुपण’ समास म्हणून ओळखला जातो. हा समास अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या समासामध्ये समर्थांनी ‘काय ऐकावे आणि काय ऐकू नये’ याविषयी अतिशय मार्मिक, सखोल आणि मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून मार्गदर्शन केले आहे.

या समासात समर्थ प्रथम श्रवणाचे महत्त्व आणि योग्य ग्रंथाची निवड (ओव्या १ ते ५) कशी करावी हे सांगतात. समर्थ म्हणतात की, श्रवण करताना श्रोत्याने अत्यंत एकाग्र चित्ताने (अवधान देऊन) ऐकले पाहिजे. वाटेत एखादे चुकीचे किंवा भ्रामक वक्तृत्व कानावर पडले की मनातील अध्यात्माचे समाधान आणि केलेला निश्चय एकाएकी डळमळू लागतो. ज्या वाङ्‌मयामुळे किंवा ग्रंथामुळे संशय वाढतो आणि मन विचलित होते, ते त्यागले पाहिजे. ज्या ग्रंथांमुळे मनातील सर्व शंकांचे निरसन होते, संशय नाहीसे होतात आणि अद्वैत ज्ञानाची प्राप्ती होते, अद्वैत ग्रंथ म्हणजेच परमार्थाचे ज्ञान करून देणारे ग्रंथ नेहमी श्रवण करावेत.

मुख्य म्हणजे इथे समर्थ श्रवणाचा मूळ उद्देश आणि ‘अवधान’ (एकाग्रतेचे महत्त्व) समर्थ पहिल्याच ओवीत सांगतात की, श्रवण करताना केवळ कान उघडे ठेवणे म्हणजे श्रवण नव्हे, तर ‘श्रोतीं अवधान द्यावें। एकचित्तें॥’ म्हणजेच चित्त पूर्णपणे एकाग्र करून ते ऐकले पाहिजे. जर चित्त विचलित असेल किंवा वक्त्याचे ज्ञान तकलादू असेल, तर मनातील अध्यात्माचे समाधान आणि केलेला निश्चय एकाएकी डळमळू लागतो. जे विचार किंवा ग्रंथ मनामध्ये संशय निर्माण करतात, ते श्रवण करण्यास योग्य नाहीत. साधकाने नेहमी संशय फेडणारे आणि अद्वैताची अनुभूती देणारे ग्रंथच निवडले पाहिजेत.

समर्थ पुढे सांगतात की, अधिकारानुसार आवड आणि प्रवृत्ती (ओव्या ६ ते २५) निर्माण होते. माणसाची जशी प्रवृत्ती, उपासना आणि पात्रता असते, तसेच त्याला आवडणारे ग्रंथ आणि विषय असतात. जिज्ञासू आणि साधक असतो की जो मोक्षाचा अधिकारी आहे, ज्याने इहलोकाची आसक्ती सोडली आहे, त्याला अद्वैत ग्रंथांचीच आवड असते. त्यावरून उपासनेचे स्वरूप ठरते. ज्याची जी कुलदेवता किंवा उपासना असेल, त्याला त्यासंबंधीचे ग्रंथ (उदा. कुलदेवता भगवती असेल तर सप्तशती, अनंताचे व्रत असेल तर तेथील विधी) आवडतात. अयोग्य ठिकाणी अयोग्य ग्रंथाचे वाचन शोभून दिसत नाही; जसे वेदज्ञापुढे संन्यासी, ज्ञानियांपुढे कामशास्त्राची पोथी किंवा पंडितापुढे डफगान शोभत नाही (ओव्या १९-२२). प्रत्येकाच्या आवडीनुसार (जसे ज्ञान्याला ज्ञान, भक्ताला भजन, योग्याला योग, कवीला प्रबंध, तोतयाला विनोद) ग्रंथ वाचण्याची प्रवृत्ती असते (ओव्या ४१-५६).

या समासात अधिकारभेद आणि आवडीचे मानसशास्त्र (अधिकारी तसा ग्रंथ) समर्थांनी या समासात मानवी स्वभावाचे आणि मानसिकतेचे उत्तम दर्शन घडवले आहे. माणसाची जशी पात्रता (अधिकार) आणि आवड असते, तसेच त्याचे वाचन असते. योग्य आणि अयोग्य ठिकाणचे औचित्य, जसे वीरकंकण नाकात घातले तर शोभत नाही, किंवा योग्यापुढे डफगान आणि पंडितापुढे कामशास्त्राची पोथी शोभत नाही; तसेच प्रत्येकाने आपल्या आध्यात्मिक अधिकाराला आणि उपासनेला साजेसे ग्रंथ वाचले पाहिजेत. विविध प्रवृत्तींची सूची इथे समर्थांनी सांगितली आहे. कवी, तार्किक, पंडित, विद्वान, योगी, भोगी, तांत्रिक, निंदक ते अगदी मूर्खापर्यंत सर्वच जणांच्या आवडी कशा भिन्न असतात, याचे सुंदर वर्णन केले आहे. जो जसा आहे, त्याला तशीच भाषा आणि ग्रंथ आवडतात. परंतु, सामान्य करमणूक देणारे ग्रंथ आणि परमार्थ साधून देणारे ग्रंथ यात मोठा फरक असतो.

समर्थ इथे खºया ग्रंथाचे आणि ‘श्रवणाचे’ निकष (ओव्या ३० ते ३८) सांगतात. समर्थ ग्रंथाची अतिशय सुंदर आणि सखोल व्याख्या करताना म्हणतात की, खरा ग्रंथ तोच होय की, ज्याच्या श्रवणाने परमार्थात वाढ होते, अंत:करणात पश्चात्ताप (अनुताप) होतो आणि भक्तीची आवड निर्माण होते. जो ऐकताच माणसाचा गर्व गळून पडतो, अज्ञान व भ्रांती नष्ट होते आणि मन भगवंताकडे ओढले जाते. ज्याच्यामुळे दुर्गुण बदलतात, अधोगती चुकते, अंगी धारिष्ट्य येते, परोपकार घडतो आणि विषयवासना मोडून पडतात. ज्या ग्रंथात मोक्षाशिवाय केवळ संसारिक फलाशा किंवा दुराशा वाढवणारे वर्णन असते, त्या पोथ्या नसून दुराशेच्या फेºयात अडकवणारे ग्रंथ आहेत. समर्थ इथे ‘ग्रंथ’ आणि ‘करमणूक’ यातील महत्त्वाचा फरक (ओव्या ३० ते ३६) हा या समासाचा सर्वात गाभा असलेला भाग आहे. समर्थ ग्रंथाची अत्यंत कडक आणि सखोल कसोटी लावून व्याख्या करतात. करमणूक (किंवा संसारी ग्रंथ) की ज्या वाङ्‌मयामुळे केवळ मनोरंजन होते, हशा-विनोद होतो किंवा संसारी वासना व दुराशा वाढीस लागतात, त्याला समर्थ ‘ग्रंथ’ मानत नाहीत. ते म्हणतात की, अशा ग्रंथांमुळे माणसाची अधोगतीच होते. खरा ग्रंथ तोच, जो ऐकल्यानंतर अंगातला अहंकार (गर्व) गळून पडतो, मनातील भ्रांती नाहीशी होते आणि मन भगवंताकडे ओढले जाते. ज्याच्या वाचनाने उपरती होते, दुर्गुण बदलतात, अंगात धारिष्ट्य येते आणि परोपकाराची भावना निर्माण होते, त्यालाच खºया अथार्ने ‘ग्रंथ’ म्हणावे.

या समासात परमार्थ ग्रंथाचे सर्वोच्च स्थान (ओव्या ५७ ते ६०) समर्थ सांगतात. समर्थ शेवटी निष्कर्ष काढताना स्पष्ट करतात की, ज्या ग्रंथात आत्मज्ञान नाही, ते श्रवण नव्हे तर केवळ करमणूक आहे.. जसे नाकाशिवाय चेहरा किंवा गोडीशिवाय गोडपण व्यर्थ आहे, तसेच आत्मज्ञानाशिवाय केलेले निरुपण निरर्थक आहे. म्हणून नित्यानित्य विचार आणि सारासार विवेक सांगणारे अद्वैतपरमार्थ ग्रंथच माणसाला या भवसागरातून ‘पैलपार’ (मोक्षाची अनुभूती) नेऊ शकतात.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

जग अधिक अस्थिर होउ शकते

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प हे अहंकाराच्या अशा पातळीवर पोहोचले आहेत की, नैतिकता, परस्परता, वर्तनातील समानता आणि आदर यांसारखी मानवी मूल्ये निरर्थक झाली आहेत. याचा ताजा पुरावा म्हणजे मध्यावधी निवडणुका हरल्यानंतरही त्यांची वृत्ती बदलण्याची शक्यता नाही. जर त्यांची वृत्ती बदलली नाही, तर जग आणखी अस्थिर होऊ शकते. हे लक्षात घेतले पाहिजे की, युके्रन-रशिया युद्धात अमेरिका आणि तिची लष्करी संघटना, नाटो, युक्रेनला सर्वतोपरी मदत करत आहेत. युरोप रशियाकडून गॅस खरेदी करत आहे.

यापूर्वी ट्रम्प यांना यावर कोणताही आक्षेप नव्हता आणि आताही नाही. मात्र, भारताने रशियाकडून तेल खरेदी केल्याने ते इतके नाराज झाले की, त्यांनी विविध प्रकारचे कठोर निर्बंध लादण्याची धमकी दिली. भारताचा अपमान करण्यासाठी त्यांनी कोणतीही कसर सोडली नाही. होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील वाहतूक विस्कळीत झाल्यामुळे अनेक देशांना तीव्र ऊर्जा संकटाचा सामना करावा लागत आहे आणि ते पर्यायी मार्ग शोधत आहेत, पण अमेरिका मात्र निश्चिंत आहे. आता हे दुटप्पी राजकारण अशा पातळीवर पोहोचले आहे की, खुद्द ट्रम्प रशियाकडून डिझेल खरेदी करत आहेत. जर भारताने खरेदी केली, तर रशियाला युद्धासाठी शस्त्रे मिळविण्यात मदत केल्याचा आरोप भारतावर केला जातो, पण जर खुद्द ट्रम्प यांनी खरेदी केली, तर ते पूर्णपणे योग्य ठरवले जाते. जागतिक राजकारणाचा हा कोणता चेहरा समोर आला आहे?

अमेरिका स्वत:ला सर्वात जुनी लोकशाही म्हणवते. सर्वोत्तम राष्ट्र म्हणून स्वत:ला सिद्ध करून समाधान न मानता, ती एक हुकूमशाही जागतिक जमीनदार बनण्याचा प्रयत्न करत आहे. राष्ट्राध्यक्ष म्हणून ट्रम्प यांच्या दुसºया कार्यकाळापासून अमेरिकी प्रशासनाचा अहंकार अधिकच वाढला आहे. या वर्षी जानेवारीमध्ये, राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांच्या आदेशानुसार, व्हेनेझुएलाचे राष्ट्राध्यक्ष आणि त्यांच्या पत्नीचे त्यांच्या घरातून अपहरण करून अमेरिकेत तुरुंगात टाकण्यात आले. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, जागतिक नियमांचे उघडपणे उल्लंघन करणाºया या घटनेचा कोणत्याही देशाने किंवा देशांच्या गटाने उघडपणे निषेध केला नाही. संयुक्त राष्ट्र पूर्णपणे शांत राहिले.

सुरक्षा परिषदेनेही निवेदन जारी करण्याचे धाडस केले नाही, परंतु अमेरिकेने एखाद्या देशाविरुद्ध अशी मनमानी आणि दादागिरी दाखवण्याची ही पहिली वेळ नाही. ट्रम्प यांच्यामुळे इराणमध्ये जे घडत आहे त्याचे परिणाम संपूर्ण जग भोगत आहे. अमेरिकेने व्हिएतनाम, इराक आणि लिबियासारख्या देशांमध्येही अशीच अनैतिक आक्रमकता दाखवली आहे. या सर्व देशांमध्ये अमेरिकेला प्रत्येक वेळी पराभव पत्करावा लागला आहे, परंतु तिची अहंकारी धोरणे तशीच राहिली आहेत. अनेक देशांमध्ये सरकारे उलथवून टाकण्यात आणि स्थापन करण्यात अमेरिकेचा सहभाग असल्याचे वृत्त आहे. श्रीलंका, बांगलादेश आणि नेपाळमधील उलथापालथीत अमेरिकेचा सहभाग असल्याचा आरोप आहे. आज, फसवणूक आणि बळाचा वापर करून इतरांवर श्रेष्ठत्व मिळवण्याची प्रवृत्ती राष्ट्रांमधील संबंधांमध्ये आणि आंतरराष्ट्रीय संघटनांच्या कामकाजातही दिसून येते. शांतता कशी प्रस्थापित करावी हे सर्वांना माहीत आहे, परंतु राष्ट्रीय आणि जागतिक स्तरावर प्रत्येकाचा आदर करण्यास सक्षम असलेले नेतृत्व क्वचितच सर्वोच्च स्थानी पोहोचते. महात्मा गांधी, नेल्सन मंडेला, मार्टिन ल्यूथर किंग आणि हो चि मिन्ह यांसारख्या व्यक्तींनी ‘जग एक कुटुंब आहे’ या संकल्पनेला व्यावहारिक स्वरूप दिले. काळानुसार, सत्तेत असलेल्यांना आपली तत्त्वे आणि मूल्ये विसरण्यात अधिक रस असल्याचे दिसते. राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प जागतिक स्तरावर जे काही करत आहेत, त्यामुळे प्रत्येक देशातील दक्ष आणि जागरूक नागरिकांमध्ये संताप निर्माण होत आहे. अमेरिकेचा तथाकथित अहंकार त्याच्या मनमानी स्वरूपात जगासमोर अनेक वेळा उघड झाला आहे. अमेरिका जे काही करते, किंवा पाकिस्तानसारख्या देशांकडून जे करवून घेते, त्यामुळे आता जगभरातील अनेक देशांचे डोळे उघडत आहेत. जागतिक चिंता वाढत आहे. मध्यावधी निवडणुकांमधील पराभवानंतर, लोकांना आशा आहे की ट्रम्प यांच्या भूमिकेत बदल होईल, कारण अनेक अमेरिकन नागरिकांना त्यांच्या राष्ट्राध्यक्षांच्या कृतींचे समर्थन करणे कठीण वाटले होते आणि कदाचित त्यामुळेच त्यांनी डेमोक्रॅटिक पक्षाला पाठिंबा दिला होता.

सध्या, काही तथाकथित विकसित देश आरोग्य आणि शिक्षणापेक्षा युद्धाच्या तयारीसाठी नवीन महाविनाशक शस्त्रांच्या संशोधन आणि विकासावर अधिक पैसा खर्च करत आहेत. परस्पर अविश्वास सातत्याने वाढत आहे. अनेक देश संभाव्य उपायांसाठी भारताकडे पाहत आहेत. गेल्या काही वर्षांत, परदेशात आयोजित विविध परिषदांमध्ये भारताची सातत्याने वाढणारी प्रतिष्ठा लक्षणीय आहे. पश्चिमेपासून सुरू झालेले युग, जर मानवजातीच्या आत्मनाशात संपणार नसेल, तर ते भारतीय युगासोबत संपेल. भारताकडे अशी मानसिकता आणि भावना आहे, जी मानवतेला एक कुटुंब म्हणून विकसित होण्यास मदत करू शकते. भारतासाठी आपली ऐतिहासिक जबाबदारी पार पाडण्याची हीच योग्य वेळ आहे.

ट्रम्पसारख्या शक्ती पराभवामुळे उर्वरित कार्यकाळात अधिक उपद्रवाचे कट करेल. बांगलादेश, नेपाळ, श्रीलंकेप्रमाणे भारतात उलथापालथ करण्यासाठी विरोधकांना हाताशी धरून अराजकता माजवेल. झुरळांच्या पाठीमागून भारतातील विरोधक केवळ जनाधार मिळत नाही म्हणून अशा वाईट शक्तींचा आधार घेउन अराजकता माजवण्याची शक्यता आहे. त्यासाठी या दिवाळीच्या निमित्ताने आपण विचारी माणसांनी अशा भूलथापांना बळी पडणार नाही आणि राष्ट्र प्रथम ही भावना मनात दृढ करण्याची गरज आहे.

दासबोध : दशकत ७ : समास ८ : श्रवणनिरुपण

समर्थ रामदास स्वामींच्या दासबोधातील सातव्या दशकातील आठवा समास हा ‘श्रवणनिरुपण’ (दशक सातवा, समास आठवा) हा अध्यात्मसाधनेचा पाया असलेला अतिशय महत्त्वाचा समास आहे. हा संपूर्ण समास आणि त्याचा अर्थ , जो मनाला अत्यंत शांतता आणि वैचारिक स्पष्टता देणारा आहे. या समासाचा मूळ गाभा म्हणजे ‘श्रवण’ हे सर्व परमार्थांचे मूळ आणि सर्वात प्रभावी साधन आहे. समर्थ रामदास स्वामी इथे स्पष्ट करतात की, श्रवणाने भक्ती, वैराग्य आणि चित्तशुद्धी साध्य होते. माणसाच्या मनातील शंका, संशय आणि मोहाचा नाश होतो.

इतर सर्व साधने (व्रते, दाने, तीर्थाटन) एका बाजूला आणि श्रवण एका बाजूला, कारण श्रवणाशिवाय कसलीही खरी प्रचिती किंवा ज्ञान प्राप्त होत नाही. ज्याप्रमाणे तहान भागवण्यासाठी पाणी आणि क्षुधा शांत करण्यासाठी अन्नाची सतत गरज असते, तसेच अंत:करणाच्या शुद्धीसाठी आणि समाधानासाठी नित्य श्रवण-मनन करणे गरजेचे आहे.

भारतीय अध्यात्मशास्त्रामध्ये आणि विशेषत: वेदान्त तसेच समर्थ रामदास स्वामींच्या विचारसरणीत आत्मज्ञानाची प्राप्ती करून घेण्यासाठी आणि जीवनाचे सार्थक करण्यासाठी तीन मुख्य टप्पे सांगितले आहेत. श्रवण, मनन आणि निदिध्यास. हे तिन्ही टप्पे एका साखळीसारखे आहेत, जिथे एकाशिवाय दुसरा टप्पा पूर्ण होऊ शकत नाही. या तिन्ही टप्प्यांचे सविस्तर महत्त्व इथे आपण पाहणार आहोत.

श्रवण (पहिला टप्पा - ज्ञानाची प्राप्ती) आहे. याचा अर्थ सद््गुरूंच्या मुखातून किंवा सत्संगातून किंवा आध्यात्मिक ग्रंथांच्या वाचनातून (जसे आपण याआधी ‘श्रवणनिरुपण’ समासात पाहिले) आत्मज्ञानाविषयीची किंवा परमार्थाविषयीची माहिती ऐकणे म्हणजेच ‘श्रवण’ होय. या ठिकाणी श्रवणाचे महत्त्व समजले पाहिजे. श्रवण हे अध्यात्माचे मूळ बीज आहे. ज्या गोष्टी आपण कधी ऐकल्याच नाहीत, त्याविषयी जिज्ञासा किंवा ज्ञान कसे निर्माण होणार? श्रवणाने माणसाच्या मनातील संशय, कुसंग आणि अज्ञान दूर होऊ लागतात. हे ज्ञान मिळवण्याचा पहिला दरवाजा आहे, ज्याच्या माध्यमातून सत्याची ओळख होते.

मनन हा दुसरा टप्पा आहे. मनन म्हणजे विचारांची चिकित्सा आणि मंथन करणे. याचा अर्थ गुरूंकडून किंवा ग्रंथांतून जे ऐकले आहे, त्यावर एकांतात बसून सखोल विचार करणे, त्याचे युक्तिवादाने परीक्षण करणे आणि बुद्धीच्या कसोटीवर तपासून पाहणे म्हणजेच ‘मनन’ होय. मननाचे महत्त्व काय? तर फक्त ऐकलेली गोष्ट आंधळेपणे स्वीकारणे नव्हे, तर ती बुद्धीला पटवून घेणे म्हणजेच मनन. दुधाचे मथून लोणी काढावे, त्याप्रमाणे श्रवण केलेल्या माहितीचे विचार मंथन करून त्यातील सारांश किंवा गाभा स्वत:च्या बुद्धीने स्पष्ट करून घेणे यादरम्यान होते. यामुळे ऐकलेल्या ज्ञानावरचा संशय पूर्णपणे नष्ट होतो आणि ज्ञानाबद्दलचा दृढ निश्चय मनात तयार होतो.

यातील तिसरा टप्पा आहे तो निदिध्यास . हा तिसरा टप्पा - आचरणात आणणे व एकरूप होणे हे सांगतो. याचा अर्थ मननानंतर जे सत्य किंवा ज्ञान पक्के झाले आहे, त्याचे सतत अनुसंधान ठेवणे, त्याचे स्मरण करणे आणि आपल्या आचरणात व जगण्यात त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेणे म्हणजेच ‘निदिध्यास’ होय. याचे महत्त्व असे की, हा अध्यात्मसाधनेचा अंतिम आणि सर्वात महत्त्वाचा टप्पा आहे. केवळ माहिती असणे (श्रवण-मनन) आणि ती जगणे (निदिध्यास) यात फरक असतो. निदिध्यासामुळे ज्ञानाची केवळ बौद्धिक पातळी राहत नाही, तर ते व्यक्तीच्या स्वभावाचा आणि जीवनाचा भाग बनून जाते. या सततच्या अभ्यासातून (अनुसंधानातून) माणसाला शाश्वत समाधान, आत्मशांती आणि अखेर आत्मसाक्षात्कार प्राप्त होतो. थोडक्यात, सांगायचे तर श्रवण म्हणजे बीज पेरण्यासारखे आहे, मनन म्हणजे त्या रोख्याची निगा राखण्यासारखे आहे, आणि निदिध्यास म्हणजे त्या झाडाला मधुर फळ आल्यावर त्याचा आनंद घेण्यासारखे आहे. हे तिन्ही टप्पे पार पाडल्याशिवाय मानवी जीवनातील दु:ख आणि अज्ञानाचे बंड मोडून काढता येत नाही.

म्हणूनच समर्थ रामदास स्वामींनी ‘श्रवणनिरुपण’ समासाच्या अगदी सुरुवातीलाच दुसºया ओवीमध्ये हे स्पष्ट केले आहे. श्रवणें आतुडे भक्ती । श्रवणें उद्भवे विरक्ती । श्रवणें तुटे आसक्ती । विषयांची ॥ २॥ या एकाच ओवीमध्ये श्रवणाचे महत्त्व आणि त्याचे परिणाम अत्यंत सुंदर व नेमक्या शब्दांत मांडले आहेत. भक्तीची प्राप्ती कशी होते? जेव्हा आपण संतवचन किंवा आध्यात्मिक ग्रंथांचे श्रवण करतो, तेव्हा ईश्वराबद्दलची गोडी आणि निखळ भक्ती अंतरात निर्माण होऊ लागते. वैराग्य उत्पत्ती कशी होते? तर योग्य आणि अयोग्य यातील फरक (विवेक) कळल्यामुळे संसारातील असारता लक्षात येते आणि मनाने सांसारिक मोह-मायेपासून अनासक्त होऊ लागते (विरक्ती वाढीस लागते). त्याचप्रमाणे विषयांची आसक्ती तुटणे म्हणजे डोळे, कान, जीभ यांसारख्या ज्ञानेंद्रियांचे विषयांकडे धावणारे ओढे श्रवणाने आटोक्यात येतात आणि विषयांची आसक्ती सुटत जाते. श्रवण हे केवळ कान उघडून ऐकणे नाही, तर ती अंत:करणाची कवाडे उघडून सत्य स्वीकारण्याची प्रक्रिया आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

ट्रम्पचा मार्ग कठीण

अमेरिकेच्या मध्यवर्ती निवडणुकांमध्ये राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांना मोठा धक्का बसला आहे. त्यांच्या प्रतिस्पर्धी डेमोक्रॅटिक पक्षाने अमेरिकी काँग्रेसच्या दोन्ही सभागृहांमध्ये- प्रतिनिधी सभागृह (House of Representatives) आणि सिनेट (Senate)- बहुमताचा टप्पा गाठला आहे. निवडणुकीचे निकाल हे ट्रम्प प्रशासनासाठी पारंपरिक आरशापेक्षा एक कठोर फटकार असल्यासारखे आहेत. या निकालांमध्ये एक गहन संदेश दडलेला आहे. ट्रम्प यांच्या मनमानी शुल्क धोरणांमुळे वाढलेल्या महागाईमुळे सर्वसामान्य अमेरिकन नागरिक त्रस्त झाले होते. इराणसोबतच्या युद्धामुळे देशांतर्गत अशांतताही वाढली. मध्यावधी निवडणुकांमधील पराभवानंतर ट्रम्प यांना त्यांच्या उर्वरित कार्यकाळासाठी पुन्हा रणनीती आखावी लागेल, कारण त्यांची राजकीय आव्हाने वाढणारच आहेत.

अमेरिकन काँग्रेसवर डेमोक्रॅटिक पक्षाचे नियंत्रण आल्यास ट्रम्प यांचा देशांतर्गत अजेंडा कमकुवत होईल. यामुळे कर आकारणी आणि सरकारी खर्चाच्या अधिकारांवरील वादांसारख्या कायदेशीर उपाययोजनांवरून संघर्ष वाढण्याची शक्यता आहे. शुल्क, आरोग्यसेवा आणि स्थलांतर यांवरील धोरणांवर ट्रम्प यांच्याकडे कार्यकारी अधिकार आणि नकाराधिकार कायम राहील, तरीही संस्थात्मक संघर्ष वाढल्यास अध्यक्षांना ठोस कायदेशीर उपाययोजनांऐवजी तात्पुरत्या आर्थिक तरतुदींचा अवलंब करण्यास भाग पडेल. ट्रम्प प्रशासनासाठी संसदीय छाननीदेखील कठीण असेल, ज्यामध्ये कार्यकारी अधिकारांचा गैरवापर, नैतिक चिंता आणि परदेशी व्यावसायिक हितसंबंधांची छाननी समाविष्ट असेल. सिनेटमधील डेमोक्रॅटिक पक्षाचे बहुमत न्यायिक आणि कॅबिनेट-स्तरीय नियुक्त्या आणखी गुंतागुंतीच्या करेल. आपल्या कार्यकाळाच्या उर्वरित काळात ट्रम्प आपली बहुतेक राजकीय शक्ती आपल्या प्राधान्यक्रमांना पुढे नेण्याऐवजी आपल्या निर्णयांचे समर्थन करण्यातच खर्च करतील अशी शक्यता आहे.

इतिहास दाखवतो की, जेव्हा जेव्हा अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षांना देशांतर्गत कायदेमंडळाच्या विरोधामुळे आव्हानांचा सामना करावा लागतो, तेव्हा ते परराष्ट्र धोरणात अधिक धोरणात्मक व्याप्ती शोधण्याचा प्रयत्न करतात, कारण या आघाडीवर त्यांचे कार्यकारी अधिकार अधिक व्यापक असतात. ट्रम्प कदाचित हाच मार्ग अवलंबतील, परंतु इराणसोबतचा संघर्ष आणि पश्चिम आशियातील अस्थिरता त्यांच्या परराष्ट्र धोरणासाठी एक नवीन क्षेत्र निर्माण करू शकते. काँग्रेसवरील डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या नियंत्रणामुळे लष्करी कारवाया, त्यांचा आर्थिक भार आणि धोरणात्मक उद्दिष्टांवर अधिक कठोर देखरेख होण्याची शक्यता वाढेल. शिवाय, महागाईच्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर ट्रम्प प्रशासनाला जकात शुल्काच्या अधिकारांच्या एकतर्फी वापरावरून महत्त्वपूर्ण आव्हानांना सामोरे जावे लागेल.

मध्यवर्ती निवडणुकांचे निकाल अमेरिकेचे मित्रराष्ट्र आणि प्रतिस्पर्धी या दोघांसाठीही महत्त्वाचे आहेत. बदललेल्या राजकीय परिस्थितीमुळे अमेरिकेच्या धोरणनिर्मितीतील अस्थिरता अधिक वाढण्याची शक्यता आहे. ट्रम्प प्रशासन परराष्ट्र व्यवहारांवरील कार्यकारी अधिकार कायम ठेवेल, तरीही संसदीय कोंडीमुळे त्यांच्या प्रभावावर नि:संशयपणे परिणाम होईल. अमेरिकेचे विरोधक याचा फायदा घेण्याचा प्रयत्न करतील. जागतिक ऊर्जा बाजारासाठी ही परिस्थिती विशेषत: संवेदनशील असेल, जिथे इराण संघर्ष, निर्बंध धोरण आणि लष्करी कारवाईवरील वाढलेले संसदीय नियंत्रण यांच्या एकत्रित परिणामामुळे कच्च्या तेलाच्या किमतींमध्ये अस्थिरता वाढू शकते, ज्याचा जागतिक चलनवाढीवर साखळी परिणाम होईल. युरोपीय आणि इंडो-पॅसिफिकमधील मित्र राष्ट्रांसाठी डेमोक्रॅट्सचा वाढलेला प्रभाव संवादाचा एक पर्यायी मार्ग आणि अमेरिकेच्या सुरक्षेतील एकतर्फी कपातीविरोधात काही प्रमाणात आश्वासन देऊ शकतो, तरीही त्यांच्या सुरक्षा जबाबदाºयांचा भार मोठ्या प्रमाणावर मित्र राष्ट्रांनाच उचलावा लागेल.

अमेरिकेच्या मध्यावधी निवडणुकांच्या निकालांचे भारतासाठीही दूरगामी परिणाम आहेत. जरी दोन्ही देशांची व्यापक सामरिक भागीदारी मोठ्या प्रमाणावर इंडो-पॅसिफिक प्रदेशातील सहकार्यावर अवलंबून असली तरी, वॉशिंग्टनमधील बदललेली राजकीय समीकरणे विशिष्ट धोरणात्मक क्षेत्रांमध्ये नवीन संधी निर्माण करू शकतात. दरम्यान, डेमोक्रॅट्सच्या विजयामुळे व्यापार वाटाघाटी आणखी गुंतागुंतीच्या होऊ शकतात, तर दुसरीकडे ट्रम्प देशांतर्गत राजकीय टीकेला तोंड देण्यासाठी ठोस आर्थिक परिणाम दाखवण्याकरिता व्यापार कराराला गती देण्याचा प्रयत्न करू शकतात.

एकतर्फी शुल्कांवर काँग्रेसचे नियंत्रण असल्यामुळे भारताची सौदाशक्ती वाढेल, विशेषत: अशा क्षेत्रांमध्ये जिथे अमेरिकेच्या बाजारपेठेत प्रवेश मिळवणे व्यावसायिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. तथापि, काँग्रेसवर डेमोक्रॅटिक पक्षाचे नियंत्रण आल्याने अमेरिकेची व्यापार धोरणे भारताप्रती आपोआपच अधिक उदार होतील, असे गृहीत धरू नये. सध्या, बाजारपेठेत प्रवेश, देशांतर्गत उद्योगांचे संरक्षण आणि व्यापार असंतुलनाशी संबंधित मुद्दे केवळ रिपब्लिकन पक्षापुरते मर्यादित नाहीत. स्थलांतर हे देखील एक असे क्षेत्र आहे, जिथे काँग्रेसमधील बदललेले सत्ता संतुलन भारतासाठी महत्त्वपूर्ण ठरू शकते. रशियाकडून कच्च्या तेलाची खरेदी सुरू ठेवण्याचा मुद्दादेखील द्विपक्षीय संबंधांमध्ये तणाव आणि मतभेदाचे कारण राहील.

मध्यवर्ती निवडणुकांमुळे ट्रम्प यांच्या उर्वरित कार्यकाळासाठी राजकीय अनिश्चितता वाढली आहे. कायदेमंडळाचा विरोध त्यांच्या देशांतर्गत अजेंड्यावर मर्यादा आणू शकतो आणि त्यांच्या परराष्ट्र धोरणाची उद्दिष्टे साध्य करणे गुंतागुंतीचे करू शकतो. हा जनादेश भारत-पाकिस्तान संबंधांसाठी आहे. शांततापूर्ण प्रदेश अमेरिकेच्या द्विपक्षीय परराष्ट्र धोरणाचा पाया न बदलता ट्रम्प यांच्या अवास्तव महत्त्वाकांक्षांना आळा घालू शकतो. बदललेल्या परिस्थितीत वॉशिंग्टनमधील देशांतर्गत राजकीय गोंधळामुळे द्विपक्षीय सामरिक भागीदारीवर परिणाम होणार नाही, हे सुनिश्चित करण्यासाठी भारताला व्हाईट हाऊस आणि पुनर्रचित अमेरिकी काँग्रेस या दोघांशीही प्रभावीपणे समन्वय साधावा लागेल.

‘दासबोध’ : दशक सातवा, समास सातवा - ‘साधनप्रतिष्ठानिरुपण’

समर्थ रामदास स्वामींनी आपल्या दासबोधातील सातव्या दशकातील सातव्या समासात साधनप्रतिष्ठानिरुपण केलेले आहे. या समासात प्रारंभी ते आत्मवस्तूचे वर्णन करताना येणारी मर्यादा (ओव्या १ ते ८)मध्ये सांगतात. इथे प्रथम शंका उपस्थित केली जाते. समर्थांकडे श्रोता शंका मांडतो की, परब्रह्म हे निर्विकल्प आहे. त्याला कोणताही आकार, रंग, रूप किंवा गुण नाही. मग मनाला ज्याचे कधी दर्शनच झाले नाही, त्याचे मन कसे करणार? किंवा त्याची कल्पना करायला गेल्यास मन गोंधळून शून्याकार होते. याचा अर्थ असा की, परब्रह्म हे डोळ्यांना दिसत नाही आणि मनालाही भासत नाही. ते काळे, पिवळे, निळे किंवा पांढरे असे काहीही नाही; ते सर्व रंगांच्या पलीकडचे आहे. अशा अचिंत्य, अव्यक्त आणि निर्गुण परमपुरुषाला ओळखावे कसे, हा श्रोत्यांचा मोठा प्रश्न आहे.

यासाठी ‘मीपणा’ आणि संशयाचा पाश (ओव्या ९ ते ३२) ओळखला पाहिजे. इथे समर्थ द्वैताची अडचण दाखवतात. परब्रह्माचे ध्यान करू गेले की ‘मी आणि ब्रह्म’ असे द्वैत मनात उठते. जर द्वैताच्या भीतीने ध्यान करणे सोडून दिले, तर पुन्हा अज्ञानाचा आणि संशयाचा अंधार पसरतो. याला शास्त्रांचा आधार काय? तर समर्थ स्पष्ट करतात की, वेद आणि पुराणांनी (उदा. गुरुगीता, अवधूतगीता, हंसगीता, चतु:श्लोकी भागवत, योगवासिष्ठ इ.) सांगितलेले अद्वैतज्ञान कधीही मिथ्य (खोटे) नाही. जे लोक आत्मज्ञानाला मिथ्य मानतात, त्यांचे जीवन खरोखरच पतनाकडे जाते.

समर्थ म्हणतात ‘मीपणा’ (अहंकार) हाच परमार्थाचा शत्रू (ओव्या ३३ ते ५०) आहे. समर्थ ‘मीपणाचे’ दुष्परिणाम अत्यंत प्रभावी शब्दांत मांडतात. इथे भक्ती व वैराग्य आटतात. जोपर्यंत माणसाच्या अंत:करणात ‘मी’ (अहंकार) असतो, तोपर्यंत आत्मवस्तू गवसत नाही. मीपणामुळे भक्ती आणि वैराग्याचे बळ नाहीसे होते. तसेच प्रपंच व परमार्थ दोन्ही बुडतात. मीपणामुळे माणसाची मैत्री तुटते, प्रीती संपते, कलह वाढतात आणि शेवटी त्याचे यश, कीर्ती व प्रताप नष्ट होतात. समाधानाची गुरुकिल्ली काय ते जाणले पाहिजे. भगवंताला किंवा कोणालाही हा मीपणा सहन होत नाही. त्यामुळे जो निरभिमान वृत्तीने ‘मीपणा’ सोडून देतो, तोच खरा समाधानी माणूस होय. या समासात समर्थ रामदास स्वामी ‘मीपणा’चे दुष्परिणाम सांगतात. समर्थ ‘मीपणा’चे अतिशय मार्मिक वर्णन करतात. मीपणामुळे आत्मवस्तू आकळत नाही, भक्ती आणि वैराग्य गाळतात. प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही बुडतात. यश, कीर्ती, मैत्री, प्रीती नष्ट होऊन कलह आणि विकल्प वाढतात. भगवंताला किंवा कोणालाही हा मीपणा सहन होत नाही. त्यामुळे जो निरभिमान वृत्तीने मीपणा सोडतो, तोच खºया अर्थाने समाधानी होतो.

या समासात साधना कशी असावी? - ‘अकर्तृत्व’ आणि ‘विदेह स्थिती’ (ओव्या ५१ ते ७१) यावर समर्थ भाष्य करतात. यासाठी ते राजाचे उदाहरण इथे देतात. समर्थ अतिशय सुंदर दृष्टांत देतात. जसा राजा आपल्या राजपदावर आरूढ झालेला असतो, तो स्वत: कोणतीही धावपळ किंवा शारीरिक श्रम करत नसला तरी त्याच्या एका सत्तेने संपूर्ण राज्याचा कारभार चालत असतो. तसेच, माणसाने ब्रह्मरूप होऊन (अकर्ता राहून) जगातील व्यवहार व साधने करावीत. साधना आणि देहबुद्धी समजून करावी. साधन हे देहाकडून घडत असते, पण आत्मज्ञानी पुरुष स्वत:ला देह मानत नाही. तो देहात असूनही ‘विदेह’ स्थिती अनुभवतो.

यात आळसाचा धोका असतो. काही लोक ‘मला ब्रह्मज्ञान झाले आहे, मग मी कशाला साधना करू?’ असा विचार करून आळशी बनतात आणि ब्रह्मज्ञानाच्या नावाखाली विषयभोगात अडकतात. साधन सोडल्यामुळे मुक्तपणाच्या अभिमानात ते उलट अधिकच बद्ध होतात. ब्रह्मादिक देवसुद्धा नित्य साधना करत असतात.

या समासाचा अंतिम संदेश (ओव्या ७२ ते ७४) समर्थ देतात. इथे ते अभ्यासाचे महत्त्व विषद करतात. अविद्या बाजूला सारून केवळ अभ्यासानेच पूर्ण ब्रह्मपदाची प्राप्ती होते. याची पुढील दिशा काय तर परमार्थ साधण्यासाठी नेमका कशाचा अभ्यास करावा, या प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर समर्थ पुढील (आठव्या) समासात देणार आहेत.

थोडक्यात काय तर ‘मी ब्रह्म आहे’ असा केवळ वरवरचा अहंकार बाळगून साधनेचा मार्ग सोडणे चुकीचे आहे. कर्तेपणाचा अभिमान पूर्णपणे गळून पडून, निरंतर अभ्यास आणि विवेकाने जगणे, म्हणजेच साधनप्रतिष्ठा होय. परब्रह्म हे मनाच्या पलीकडचे आहे, पण म्हणून साधनेचा मार्ग सोडता कामा नये. कर्तेपणाचा आणि ‘मीपणाचा’ अहंकार बाजूला सारून नित्य नियमाने साधना करणे, म्हणजेच आत्मज्ञानाची खरी पायरी होय.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

काही अत्यावश्यक कामे का रखडली आहेत?

गेल्या अनेक महिन्यांपासून मोदी सरकारमध्ये मंत्रिमंडळ फेरबदलाच्या बातम्या येत आहेत आणि त्यानंतर शांतता पसरली आहे. फेरबदल कधी होईल किंवा होईल की नाही, हे सांगणे कठीण आहे. या प्रश्नांची उत्तरे केवळ सरकारच देऊ शकते, आणि ते तसे करण्यात अपयशी ठरले आहे. आता हे सरकार आपल्या तिसºया कार्यकाळाच्या तिसºया वर्षात दाखल झाले आहे, त्यामुळे त्यांनी केवळ आगामी सार्वत्रिक निवडणुकाच नव्हे, तर आगामी विधानसभा निवडणुकांचीही काळजी घेतली पाहिजे.

त्याचबरोबर, सरकारने आपला हलगर्जीपणा दूर करून प्रलंबित कामांना प्राधान्य दिले पाहिजे. पुढील लोकसभा निवडणुकीपूर्वी किमान डझनभर राज्यांमध्ये विधानसभा निवडणुका होणार आहेत आणि या निवडणुकांचे निकाल काही प्रमाणात लोकसभा निवडणुकीची पार्श्वभूमी तयार करतील. विधानसभा निवडणुकीचे निकाल काय लागतील आणि वातावरण कसे असेल हे माहीत नाही, पण हे स्पष्ट आहे की, विरोधी पक्ष काही काळापासून मोदी सरकारवर टीका करत आहे आणि यामुळे कधी कधी सत्ताधारी पक्षाला बचावात्मक पवित्रा घ्यावा लागला आहे.

विरोधी पक्षाची आक्रमक भूमिका संसदेच्या पावसाळी अधिवेशनाच्या पहिल्याच दिवशी सुरू झाली. पावसाळी अधिवेशन सुरू झाल्याच्या दिवशी, शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याच्या मागणीसाठी ‘झुरळ जनता पार्टी’ संसदेवर मोर्चा काढणार होती. दिल्ली पोलिसांनी परवानगी दिली नाही, तरीही आंदोलकांचा जमाव संसदेकडे मोर्चा काढण्यावर ठाम राहिला. यातून हिंसाचार झाला. आंदोलक आणि पोलीस दोघांनाही मारहाण झाली, परंतु पोलिसांनी शांततापूर्ण जमावावर अवाजवी बळाचा वापर केला, असे चित्र निर्माण करण्यात आले. या कथानकामुळेच धर्मेंद्र प्रधान यांना राजीनामा द्यावा लागला. या राजीनाम्याने विरोधी पक्षाला चेतना दिली आणि तेव्हापासून त्यांचा उत्साह कायम आहे.

गेल्या काही काळापासून मोदी सरकार विरोधी पक्षाच्या मतचोरीच्या आरोपांशी झुंज देत आहे. मतदार यादी शुद्धीकरण (SIR)  ही मतचोरी आहे हे सिद्ध करण्यासाठी विरोधी पक्ष कितीही दावा करत असला तरी, निवडणूक आयोग विरोधी पक्षाला पराभूत करण्यासाठी मुद्दाम त्यांची मते कमी करत आहे, अशी भावना सर्वसाधारणपणे जनतेमध्ये नाही. सर्व जण SIR वरील सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयाची वाट पाहत आहेत, परंतु विरोधी पक्ष, विशेषत: काँग्रेस तो निर्णय स्वीकारेल याची शक्यता कमी आहे. कोणत्याही परिस्थितीत, मोदी मंत्रिमंडळातील संभाव्य फेरबदल आणि विस्ताराचीही प्रतीक्षा आहे. नवीन भाजप अध्यक्षांच्या निवडीप्रमाणेच, मंत्रिमंडळातील आवश्यक फेरबदल आणि विस्तारालाही विलंब होत आहे. मोदी सरकारचे समर्थक प्रत्येक निर्णयाला मास्टरस्ट्रोक म्हणत असले तरी, वास्तव तसे नाही.

केंद्रीय मंत्रिमंडळाचा फेरबदल आणि विस्तार केवळ यासाठीच आवश्यक नाही की, सरकारने आपल्या कार्यकाळात त्यात कोणताही बदल केलेला नाही. अनेक मंत्र्यांनी राजीनामा दिला आहे किंवा त्यांना राजीनामा देण्यास भाग पाडले गेले आहे, यासाठीही तो आवश्यक आहे. काही मंत्र्यांकडे शिक्षण मंत्रालयासारख्या महत्त्वाच्या मंत्रालयासह इतर मंत्रालयांचा अतिरिक्त कार्यभार आहे. काही मंत्रालयांचे कामकाजही मंदावले आहे. हे मान्य आहे की, काही मंत्रालये फार महत्त्वाची नाहीत, परंतु शिक्षण मंत्रालयासारखे मंत्रालय केवळ अतिरिक्त कार्यभाराच्या आधारावर चालवणे अजिबात योग्य नाही.

शिक्षण मंत्रालयावर व्यापक जबाबदाºया आहेत. या जबाबदाºयांपैकी एक म्हणजे केंद्रीय विद्यापीठांमधील कुलगुरू आणि प्राध्यापकांची रिक्त पदे वेळेवर भरणे. केंद्रीय विद्यापीठांमधील रिक्त पदे भरण्याचे काम का रखडले आहे, हे समजणे कठीण आहे. विरोधाभास म्हणजे, अशा अनेक संस्था आणि मंडळे आहेत जिथे महत्त्वाची रिक्त पदे भरण्यास होणाºया विलंबाबद्दल प्रश्न उपस्थित केले जातात. कठोर आणि मोठे निर्णय घेणारे सरकार महत्त्वाची रिक्त पदे भरण्यासही विलंब का करते?

१२ वर्षांनंतरही, जी कामे आतापर्यंत पूर्ण व्हायला हवी होती, ती प्रलंबित राहणे योग्य नाही. उदाहरणार्थ, पोलीस आणि प्रशासकीय सुधारणांच्या दिशेने कोणतीही ठोस पावले उचलली गेली नाहीत. या प्रशासकीय सुधारणांच्या अभावाचा एक मोठा परिणाम म्हणजे, भ्रष्टाचार रोखण्याचा मोदी सरकारचा दावा खरा ठरलेला नाही. नोकरशाहीतील भ्रष्टाचार ही एक समस्या बनून राहिली आहे आणि सामान्य जनता त्यामुळे त्रस्त आहे. केंद्रीय नोकरशाहीच्या उच्च स्तरावरील भ्रष्टाचार रोखला गेला याचा अर्थ असा नाही की, नोकरशाहीच्या मध्यम आणि कनिष्ठ स्तरावरील भ्रष्टाचारही नियंत्रणात आला आहे.

केवळ पोलीस आणि प्रशासकीय व्यवस्थेतच सुधारणांची प्रतीक्षा नाही. न्यायिक सुधारणांचीही आतुरतेने वाट पाहिली जात आहे, कारण त्याही रखडल्या आहेत. नि:संशयपणे, याचे एक कारण न्यायपालिकेची वृत्ती आहे, परंतु सरकारने न्यायिक व्यवस्थेत सुधारणा करण्यासाठी नव्याने पुढाकार घेतला पाहिजे. हे खरे आहे की, मोदी सरकारने १२ वर्षांत अनेक महत्त्वपूर्ण गोष्टी साध्य केल्या आहेत आणि भाजपचे राम मंदिर बांधणे व कलम ३७० रद्द करणे हे दोन प्रमुख अजेंडे पूर्ण झाले आहेत. पण तिसरा प्रमुख अजेंडा समान नागरी संहिता, राज्यनिहाय का तयार केला जात आहे? मोदी सरकारला नवी ऊर्जा, नवा उत्साह आणि एका नव्या विचारसरणीची गरज आहे, जे केवळ आधीच प्रलंबित असलेल्या कामांना हाताळूनच साध्य होऊ शकते.