Wednesday, November 18, 2026

हिंदुत्व हा राजकारणाचा केंद्रबिंदू


स्वातंत्र्यापासून भारतीय राजकारणात एक असा प्रवाह होता, ज्याचे स्वप्न हिंदुत्वाला राजकारणाच्या केंद्रस्थानी आणण्याचे होते. भाजपच्या राष्ट्रीय उदयाने हे स्वप्न पूर्ण झाले. असे असूनही, राजकारणाचा एक मोठा भाग अजूनही धर्मनिरपेक्षतेच्या नावाखाली अल्पसंख्याक-केंद्रित राजकारण करतो. यामुळेच धर्मनिरपेक्षतेला छद्म-धर्मनिरपेक्षता म्हटले गेले आहे. जर धर्मनिरपेक्ष राजकारणाच्या पुरस्कर्त्याने राम मंदिराला भेट देण्याची घोषणा केली, तर ती काही साधी गोष्ट नाही. सपा प्रमुख अखिलेश यादव यांची १२ डिसेंबर रोजीची राम मंदिर भेट ही राजकारणातील एका स्थित्यंतराचे प्रतीक आहे. अखिलेश ज्या राजकीय प्रवाहाचे प्रतिनिधित्व करतात, त्याने ना राम मंदिराच्या बांधकामात भाग घेतला होता, ना अयोध्येतील या वास्तूचे पाडकाम त्यांना मान्य आहे. तरीही त्यांची राम मंदिर भेट सूचित करते की, आता तेसुद्धा आपल्या राजकीय अस्तित्वासाठी हिंदुत्ववादी राजकारणाला आवश्यक मानतात.


आज भाजप हा हिंदुत्ववादी राजकारणाचा प्रमुख चेहरा आहे, परंतु स्वातंत्र्योत्तर राजकारणात हिंदू महासभा आणि स्वामी करपात्री यांची राम राज्य परिषद हे हिंदुत्ववादी राजकारणाचे मूर्तिमंत रूप होते. भाजपचा पूर्वाधिकारी असलेल्या जनसंघानेही या राजकीय पटलावर आपली भूमिका बजावली होती. या पक्षांनी धर्मनिरपेक्षतेच्या नावाखाली हिंदू समाजाचे हक्क, परंपरा आणि श्रद्धांकडे दुर्लक्ष करण्याच्या तत्कालीन राजकारणाला विरोध केला. धर्मनिरपेक्षतेच्या नावाखाली हिंदुत्ववादी राजकारणाने अल्पसंख्याकांच्या तुष्टीकरणाच्या राजकारणाला विरोध केला. मात्र, समकालीन राजकीय चळवळीने तुष्टीकरणाला विरोध करणे ही अल्पसंख्याक-विरोधी भावना आहे, असा प्रचार केला. नंतर धर्मनिरपेक्षता ही एक फॅशन बनली, जिथे हिंदू परंपरा आणि श्रद्धांना पुराणमतवादी म्हणून चित्रित करणे पुरोगामी मानले जाऊ लागले.

२०१४च्या सार्वत्रिक निवडणुकांनंतर मोदी आणि भाजपच्या उदयामध्ये हिंदुत्ववादी राजकारण हा एक प्रमुख घटक होता, परंतु राजकीय समुदायाच्या एका मोठ्या वर्गाने त्याला राजकारणाचा केंद्रबिंदू म्हणून ओळखणे टाळले. अनेक धर्मनिरपेक्ष पक्षांनी भाजपचा हा उदय तात्पुरता मानला आणि तो अल्पकाळ टिकेल असा विश्वास ठेवला. मात्र, तेलंगणा, तामिळनाडू आणि केरळसारखी काही राज्ये वगळता, भाजपच्या नेतृत्वाखालील हिंदुत्ववादी राजकारणाचा खोलवर परिणाम होत राहिला. जेव्हा विरोधी पक्ष हे थांबवण्यात अयशस्वी झाले, तेव्हा त्यांना उघडपणे आणि गुप्तपणे हिंदुत्वाचा आधार घेण्यास भाग पडले. उदाहरणार्थ, २०१७च्या गुजरात आणि २०१८च्या कर्नाटक निवडणुकांदरम्यान राहुल गांधींनी जानवे घालून मंदिरांना भेटी दिल्या. ते गुजरातमध्ये अयशस्वी झाले, पण कर्नाटकात यशस्वी झाले. यानंतर राहुल पुन्हा ढोंगी-धर्मनिरपेक्षतेच्या प्रवाहात परतले.


जेव्हा मुलायम सिंह यादव पहिल्यांदा उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री झाले, तेव्हा भाजपने त्यांना पाठिंबा दिला. नंतर त्यांची संपूर्ण राजकीय भूमिका भाजपविरोधी होती. १९९० मध्ये जेव्हा एल. के. अडवाणी यांनी राम मंदिराच्या समर्थनार्थ रथयात्रा काढली, तेव्हा जनता दल (युनायटेड)चे नेते, विशेषत: मुलायम सिंह यादव आणि लालू यादव, अडवाणींना अटक करून मुस्लीम समाजाचे नायक बनण्याच्या स्पर्धेत उतरले. लालू यादव यांनी समस्तीपूरमध्ये अडवाणींना अटक करवली. त्यानंतर लगेचच पोलिसांनी अयोध्येत कारसेवकांवर गोळीबार केला. या घटनेनंतर एकीकडे भाजप हिंदुत्ववादी राजकारणाचा कट्टर समर्थक म्हणून उदयास आला, तर दुसरीकडे लालू आणि मुलायम सिंह यादव हिंदुत्वविरोधी राजकारणातील प्रमुख व्यक्ती म्हणून पुढे आले. दोघांनीही आपापल्या राज्यांमध्ये सत्तेची पदे भूषवली.

राष्ट्रीय राजकारणात नरेंद्र मोदींच्या उदयाने ढोंगी-धर्मनिरपेक्षतेचा फुगा फोडला. आज, भाजपविरोधी पक्ष भाजपच्या हिंदुत्ववादी भूमिकेवर खेळावे की, स्वत:ची भूमिका तयार करावी, या संभ्रमात आहेत. अखिलेश यांच्या राजकारणावरून असे दिसते की, सत्तेतील अंतर कमी करण्यासाठी ते भाजपने तयार केलेल्या त्याच हिंदुत्ववादी भूमिकेवर खेळण्याची तयारी करत आहेत. ते इटावा येथे केदारनाथ मंदिराची प्रतिकृतीदेखील उभारत असल्याने, असे म्हणता येईल की, ते स्वत:च्या प्रकारचे हिंदुत्ववादी राजकारणही विकसित करत आहेत. लालू यादव हे देखील धर्मनिरपेक्षतावादी आहेत, परंतु वैयक्तिक आणि कौटुंबिक कार्यक्रमांमध्ये ते केवळ हिंदू परंपरांचे पालनच करत नाहीत, तर त्यांचा जोरदारपणे प्रचारही करतात. तामिळनाडूचे मुख्यमंत्री विजय रुपाणी हे ख्रिश्चन असूनही मंदिरांना भेट देताना दिसतात. याला हिंदुत्ववादी राजकारणाचा प्रभाव म्हणा किंवा दुसरे काही, काश्मीरचे मुख्यमंत्री ओमर अब्दुल्ला आणि त्यांच्या प्रतिस्पर्धी मेहबूबा मुफ्ती यांनी अलीकडेच क्षीर भवानी मंदिराला भेट दिली. काँग्रेसचे राजकारण थोडे वेगळे असल्याचे दिसते.


उत्तर प्रदेशातील काँग्रेसच्या एका गटाची इच्छा आहे की, राहुल गांधींनी अयोध्येतील राम मंदिराला भेट द्यावी. तो तसे करू शकेल, पण कदाचित त्यांच्या आई सोनिया गांधी यांचे अश्रू त्यांच्या मार्गात एक मोठा अडथळा आहेत. आपल्या आत्मचरित्रासंदर्भात नुकत्याच दिलेल्या एका मुलाखतीत त्यांनी सांगितले की, बाबरी मकबºयाच्या विध्वंसावेळी त्या रडल्या होत्या. यापूर्वी सलमान खुर्शीदने म्हटले होते की, दिल्लीतील बाटला हाऊस चकमकीनंतरही त्या रडल्या होत्या. धर्मनिरपेक्ष पक्षांचे हिंदुत्ववादी राजकारण किती पुढे जाईल हे भविष्यच ठरवेल, पण हे निश्चित आहे की सत्तेचे राजकारण कोणत्याही मर्यादेपर्यंत बदलू शकते.

दासबोध : दशक ८ : समास ८ : आत्मदर्शन


समर्थ रामदासस्वामींच्या दासबोध या ग्रंथातील दशक ८, समास ८ हा आत्मदर्शन या नावाने ओळखला जातो. आत्मदर्शन हा समास साधना आणि ज्ञान यांच्या सीमेवरील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा स्पष्ट करतो. मागील समासांमध्ये परमात्मा तो तूच आहेस या तत्त्वाची मांडणी झाली; या समासात त्या तत्त्वाचा प्रत्यक्ष अनुभव (स्व-ओळख) कसा होतो, भक्तीची परिसीमा कोणती आणि देहातीत होण्याचा खरा अर्थ काय, याचे विवेचन आहे.


या समासाची मध्यवर्ती संकल्पना अशी आहे की, मी कोण? याचा शोधसमर्थ या समासाची सुरुवात परमात्म्याच्या स्वरूपाने करतात. जो अजन्मा, निर्गुण, निराकार, अनंत आणि सर्वव्यापक आहे. वेदांचे वर्णन तिकडे बोट दाखवते, पण परमात्म्याची अनुभूती भक्तीनेच होते. नवविधा भक्तीमध्ये आत्मनिवेदन हे सर्वात श्रेष्ठ आणि सारभूत मानले आहे. याचा अर्थ केवळ बाह्य कर्मकांड किंवा मस्तक अर्पण करणे नसून, आधी पाहावे मी कोण या प्रश्नापर्यंत पोहोचणे आहे. स्वत:चा देह, मन आणि अहंकार यांच्या पलीकडचे मूळ स्वरूप ओळखले की मी आणि देव हा फरक गळून पडतो.

या समासातील प्रमुख टप्पे आणि विचारसूत्रे महत्त्वाची आहे. पहिल्या टप्प्यात परमात्म्याचे लक्षण काय आहे ते समजून घ्यावे. जन्म-मृत्यू रहित, निर्गुण, निराकार, अतर्क्य परमात्मा बाह्य वस्तू नसून अद्वैत तत्त्व आहे हे लक्षात घ्यावे. त्यानंतर नवविधा भक्ती व आत्मनिवेदन याचा टप्पा समजून घ्यावा. नवविधा भक्तीत आत्मनिवेदन श्रेष्ठ आहे. स्वत:ला ओळखणे हेच खरे समर्पण आहे. सायुज्यमुक्ती व ऐक्य इथे स्पष्ट होते. जसे की नदी सागरात मिसळते तसा देवाशी एकरूप होणे. म्हणजे द्वैत संपून अद्वैत अनुभूती येते. देहातीत अवस्था काय आहे हे ओळखावे. देह असतानाही देहबुद्धी नसणे, बाह्य प्रपंच चालू असतानाही आतील शांतता निजध्यास व अंतिम साक्षात्कार होणे. म्हणजे स्वप्नातून जागा झाल्यावर भास जाणे. अज्ञानाचा पडदा सरून स्वचीच भेट होते. या समासात परमात्म्याचे अद्वैत स्वरूप (ओव्या २-५) मध्य सांगितले आहे. म्हणजे, जन्म नाही मृत्यू नाही। येणे नाही जाणे नाही। बद्ध मोक्ष दोनी नाही। परमात्मयासी ॥ २॥...परमात्मा पाविजे भक्त। येथ संशय नाही॥ ५॥ म्हणजे सामान्य माणूस काळाच्या चौकटीत जगतो. जन्म, मृत्यू, येणे-जाणे, बंधन आणि सुटका या द्वंद्वात अडकलेला असतो. पण, परमात्मा काळाच्या व द्वंद्वाच्या पलीकडे आहे. तो निर्गुण, निराकार आणि अचल आहे. याचा सखोल अर्थ असा की, शास्त्र किंवा तर्क केवळ या सत्याची रूपरेषा सांगू शकतात; पण अनुभवाला येणे हे भक्तीशिवाय शक्य नाही. भक्ती म्हणजे केवळ बाह्य पूजा नव्हे, तर सत्याशी एकरूप होण्याची आंतरिक ओढ.


या समासात समर्थ रामदासस्वामींचे प्रमुख दृष्टांत इथे घडतो. या समासात गुंतागुंतीचे तत्त्वज्ञान सोपे करण्यासाठी समर्थांनी अत्यंत प्रभावी दृष्टांत वापरले आहेत. नदी आणि सागर (ओवी २१). नदी एकदा सागराला मिळाली की तिला वेगळे निवडता येत नाही. तसेच, साधक भगवंताशी एकरूप झाल्यावर द्वैत उरत नाही. लोखंड आणि सोने (ओवी २१) याचे उदाहरण : परिसाच्या स्पर्शाने लोखंडाचे सोने झाले की, त्याचा मूळचा काळसरपणा परत येत नाही. त्याचप्रमाणे वाटेतील मुळी आणि सर्प (ओवी ४३) हा एक दाखला इथे आहे. अंधारात सर्पासारखी दिसणारी मुळी प्रकाश पडताच मुळी असल्याचे कळते; भीती आपोआप संपते. मृगजळ (ओवी ४५) हे पण उदाहरण इथे दिले आहे. दूरवरून पाणी वाटणारे मृगजळ जवळ गेल्यावर नसल्याचे कळते. भयानक स्वप्न आणि जागृती (ओवी ४६, ६९) याबाबतही या समासात समर्थ सांगतात. स्वप्नातील भीती जागृती आल्यावर खोटी ठरते; तसेच अज्ञान सरताच माणूस आपणासी आपण सापडतो.

इथे नवविधा भक्तीतील आत्मनिवेदन (ओव्या ७, ८, १३) ते समजावतात. तया नवविधामध्ये सार। आत्मनिवेदन थोर। तयेचा करावा विचार। स्वानुभवे स्वये॥ ७॥... आत्मनिवेदनाचे लक्षण। आधी पाहावे मी कोण। मग परमात्मा निर्गुण। तो वोळखावा ॥ १३॥ म्हणजे श्रवण, कीर्तन, स्मरण यांसारख्या नऊ भक्तीप्रकारांत आत्मनिवेदन हे सर्वोच्च मानले आहे. याचा अर्थ स्वत:ला देवाला अर्पण करणे योग्य पण ते अंधपणे नव्हे, तर स्वानुभवाने आणि विचारपूर्वक. याचा सखोल अर्थ असा की समर्थांचा मुख्य प्रश्न मी कोण? हा आहे. जोपर्यंत मी देह, मी पद, मी भूमिका या मर्यादेत अडकलो आहोत, तोपर्यंत देवाची ओळख पटत नाही. आधी स्वत:चे मूळ स्वरूप तपासणे आणि मग परमात्म्याशी त्याचे नाते जोडणे, हाच खरा आत्मनिवेदनाचा मार्ग आहे.


या समासात समर्थ देहातीत होण्याचा अर्थ सांगतात. पळून जाणे नव्हे, तर दृष्टी बदलणे हा या समासातील सर्वात महत्त्वाचा संदेश आहे. म्हणजे मोक्षासाठी देह संपण्याची किंवा कल्पांताची वाट पाहण्याची गरज नाही. माया असोनिच नाही। देह असताच विदेही। (ओवी ४०). सैन्य नष्ट झाल्यावर राज्य मिळवण्यापेक्षा, सैन्य असतानाच राज्य चालवणे अधिक शहाणपणाचे; तसेच संसाराचा त्याग करण्यापेक्षा संसारात राहून आसक्ती आणि देहबुद्धी सोडणे हे खरे आत्मदर्शन आहे.

थोडक्यात या समासाचा सार म्हणजे आत्मदर्शन. हा समास सांगतो की, सत्य बाहेर कुठेही लपलेले नाही. साधक जेव्हा स्वत:च्या अहंकाराचे आणि अज्ञानाचे पडदे बाजूला सारतो, तेव्हा त्याला बाहेरून काही मिळत नाही, तर अनेक दिवसांनी स्वत:ची स्वत:शीच भेट होते.


प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा


Tuesday, November 17, 2026

महिलांना दिलेले वचन पूर्ण केलेच पाहिजे


संसदेचे विशेष अधिवेशन बोलावून महिला आरक्षण कायद्यात सुधारणा करणारे विधेयक आणि मतदारसंघ पुनर्रचनेचे विधेयक मंजूर करण्याच्या सरकारच्या तयारीच्या वृत्तांमुळे राजकीय खळबळ उडाली आहे. जर ही विधेयके मंजूर झाली, तर मोदी सरकार केवळ लोकसभा आणि विधानसभेत ३३ टक्के महिला आरक्षण लागू करण्यातच यशस्वी होणार नाही, तर राजकीय वातावरण बदलून ते आपल्या बाजूने वळवू शकेल. या वर्षाच्या सुरुवातीला एप्रिलमध्ये सरकारने संसदेच्या विशेष अधिवेशनात महिला आरक्षण घटनात्मक विधेयकासोबतच सीमांकन विधेयक मंजूर करण्याचा प्रयत्न केला होता, परंतु ते अयशस्वी ठरले, कारण घटनादुरुस्ती विधेयक असल्याने त्यासाठी दोन-तृतीयांश बहुमताची आवश्यकता होती आणि काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील विरोधी पक्ष सरकारविरोधात एकवटले होते. आता परिस्थिती बदललेली दिसत आहे, कारण द्रमुकने काँग्रेससोबतचे संबंध तोडले आहेत आणि तृणमूल काँग्रेसमध्ये फूट पडली आहे. इतकेच नाही, तर आम आदमी पक्षाचे आठ राज्यसभा सदस्य भाजपमध्ये सामील झाले आहेत. शिवसेनेच्या उद्धव ठाकरे गटातील अनेक लोकसभा सदस्य एकनाथ शिंदे यांच्या शिवसेनेत सामील झाले आहेत आणि शरद पवार यांचा राष्ट्रवादी पक्षही आपल्या भूमिकेत बदल होण्याची चिन्हे दाखवत आहे.


जरी सरकारने संसदेच्या पावसाळी अधिवेशनात महिला आरक्षण आणि सीमांकन विधेयके मंजूर करण्याचे संकेत दिले होते, तरी ते अधिवेशन गदारोळाने गाजले. परिणामी, सरकार ही विधेयके सभागृहात मांडण्यात अयशस्वी तर झालेच, पण त्यांनी अधिवेशन तहकूबही केले नाही. असे यासाठी केले गेले जेणेकरून कोणत्याही वेळी विशेष अधिवेशन बोलावता येईल. असे मानले जाते की, हे लवकरच केले जाऊ शकते. सत्ताधारी पक्षाच्या मते ही विधेयके मंजूर करण्यासाठी आवश्यक असलेले दोन-तृतीयांश बहुमत आता त्यांना मिळेल. यावेळी सर्व राज्यांच्या ५० टक्के जागा वाढवल्या जातील, ही तरतूद सीमांकन विधेयकात लेखी स्वरूपात समाविष्ट करण्यासही ते तयार आहेत. ही तरतूद गेल्या वेळी विधेयकात समाविष्ट नव्हती आणि केवळ एक आश्वासन होते. त्यामुळेच विरोधी पक्षाने हा मुद्दा बनवला. सर्व राज्यांच्या जागा ५० टक्क्यांनी वाढवण्याचा प्रस्ताव यासाठी मांडला जात आहे, जेणेकरून लोकसभेतील कोणत्याही राज्याच्या प्रतिनिधित्वाची टक्केवारी कायम राहील.

काही राज्यांना, विशेषत: दक्षिण भारतातील राज्यांना, अशी चिंता आहे की लोकसंख्येवर आधारित मतदारसंघ पुनर्रचना त्यांच्यासाठी राजकीयदृष्ट्या हानिकारक ठरेल आणि एक प्रकारे लोकसंख्या नियंत्रणातील त्यांच्या यशाबद्दल त्यांना शिक्षाच ठरेल. ही चिंता दूर करण्यासाठी सर्व राज्यांच्या जागा ५० टक्क्यांनी वाढवण्याचा प्रस्ताव एक वाजवी प्रस्ताव आहे. याला विरोधी पक्षांचा असलेला विरोध अनाठायी आहे. काही विरोधी पक्षांनी मतदारसंघ पुनर्रचना पुन्हा पुढे ढकलण्याची केलेली मागणी निरर्थक आहे. हे लक्षात घेतले पाहिजे की, ती ५० वर्षांपासून पुढे ढकलण्यात आली आहे. लोकसभा आणि विधानसभेच्या जागांची संख्या वाढवण्यासाठी प्रत्येक जनगणनेनंतर होणारी मतदारसंघ पुनर्रचनेची प्रक्रिया, १९७६ मध्ये घटनात्मक दुरुस्तीद्वारे प्रथम २५ वर्षांसाठी आणि पुन्हा २००१ मध्ये २५ वर्षांसाठी पुढे ढकलण्यात आली होती. लोकसंख्या नियंत्रण कार्यक्रम यशस्वीपणे राबवणाºया राज्यांना लोकसभेच्या जागा गमवाव्या लागू नयेत, यासाठी हे करण्यात आले होते.


आज लोकसभेच्या सदस्यासाठी २०-२२ लाख सरासरी लोकसंख्येपर्यंत पोहोचणे अशक्य असल्याने, ३३ टक्के महिला आरक्षण केवळ विद्यमान ५४३ लोकसभा जागांवरच लागू केले जावे, हा काँग्रेस पक्षाचा युक्तिवादही वैध नाही. काँग्रेस पक्ष जरी हा युक्तिवाद करत असला तरी, इतर विरोधी पक्षांचे पुरुष खासदार ते स्वीकारण्यास तयार होण्याची शक्यता कमी आहे. जरी ते तयार झाले, तरी त्यांची पदे त्यांच्याच कुटुंबातील महिलांना मिळतील. ५० वर्षांपूर्वीप्रमाणेच वाढलेल्या लोकसंख्येचे प्रतिनिधित्व करणारे खासदार आजही तेवढेच असण्यात काही अर्थ नाही. लोकसभेच्या जागांची संख्या वाढवण्यासोबतच महिला आरक्षण लागू करणे ही काळाची गरज आहे.

२०२३ मध्ये जेव्हा संसदेने महिला आरक्षण विधेयक मंजूर केले, तेव्हा असे म्हटले होते की, नवीन जनगणनेनंतर मतदारसंघ पुनर्रचना प्रक्रिया राबवून ते २०२९ मध्ये लागू केले जाईल. कोविड महामारीमुळे जनगणना पुढे ढकलावी लागली. जरी हे पुढच्या वर्षी केले गेले तरी, २०२९ पूर्वी मतदारसंघ पुनर्रचना अशक्य होईल. त्यामुळे २०२९ पर्यंत महिला आरक्षण लागू करण्यासाठी संबंधित कायद्यात दुरुस्ती करणे आवश्यक आहे. महिला आरक्षण विधेयक दोन्ही सभागृहांनी एकमताने मंजूर केले असल्याने, सर्व विरोधी पक्षांनी याला पाठिंबा दिला पाहिजे. सत्ताधारी पक्षासोबतच विरोधी पक्षांनीही देशाच्या निम्म्या लोकसंख्येला दिलेले वचन पूर्ण केले पाहिजे. विरोधी पक्षांनी हे समजून घेतले पाहिजे की, राजकारणात महिलांचा सहभाग वाढल्याने देशाचे राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक वातावरण बदलेल. जेव्हा राजकारणात महिलांचा सहभाग वाढतो, तेव्हा सामाजिक समस्या सोडवण्यासाठी ते विशेषत: उपयुक्त ठरते, कारण त्या महिला आणि मुलांशी संबंधित समस्यांबद्दल अधिक संवेदनशील असतात. खासदार आणि आमदारांची संख्या वाढवणे ही जशी काळाची गरज आहे, तशीच महिला आरक्षण लागू करणेही गरजेचे आहे.


सरकारने यावेळी पूर्ण तयारीने आणि विरोधी पक्षांशी संवाद साधून महिला आरक्षण आणि मतदारसंघ पुनर्रचना विधेयक मंजूर करण्याचा प्रयत्न करणे योग्य ठरेल. यशस्वी झाल्यास एसआयआरमध्ये हेतुपुरस्सर केलेल्या कथित फेरफार आणि मोदी सरकार ‘राज्यघटना रद्द करण्याचा’ प्रयत्न करत असल्याच्या राहुल गांधींच्या दाव्यांवर उत्तर देण्याची संधी मिळेल. यामुळे गांधी यांच्या प्रचाराला प्रत्युत्तर देण्यासही मदत होईल. राहुल गांधींनी हे समजून घेणे फायदेशीर ठरेल की, एसआयआरला मतचोरी म्हणण्यात काही अर्थ नाही, कारण निवडणूक आयोग या प्रक्रियेतील त्रुटी दूर करण्यासाठी सर्वतोपरी उपाययोजना करत आहे. निवडणूक आयोग लोकांना निवडणुकीपूर्वी मतदार यादीत आपली नावे समाविष्ट करण्याची संधी देत ​​आहे. शिवाय, कोणताही वैध मतदार हा मतदार यादीतून वगळला जाणार नाही, याची खात्री सर्वोच्च न्यायालयदेखील करत आहे.

दासबोध : दशक ८ : समास ७ : मोक्षलक्षण


समर्थ रामदास स्वामींनी श्रीदासबोध या आपल्या ग्रंथातील दशक ८, समास ७ मध्ये मोक्षलक्षण सांगितली आहेत. हा समास म्हणजे मागील समासातील शंकेचे ‘सत्संगाने मोक्ष किती दिवसांत मिळतो? हे सांगणारा तात्त्विक व व्यावहारिक उत्तर देणारा अत्यंत महत्त्वाचा समास आहे. येथे समर्थ मोक्ष या संकल्पनेची बाह्य कालमर्यादा न सांगता, बद्ध आणि मुक्त या अवस्थांचे मूळ संकल्पात व देहबुद्धीत कसे दडलेले आहे, हे दाखवतात.


समासाच्या सुरुवातीलाच समर्थ मोक्षाची सोपी व्याख्या मांडतात. तरी बद्ध म्हणिजे बांधला। आणि मोक्ष म्हणिजे मोकळा जाला। तो संतसंगें कैसा लाधला। तेंचि ऐका॥ ३ ॥ या सूत्राभोवती संपूर्ण समास पाच टप्प्यांत गुंफला गेला आहे.

यात संकल्पाचे बंधन व जीवपण (ओव्या ४-१७) वर्णन केले आहे. मी जीव आहे, मला जन्ममरण आणि कर्मफळ भोगावेच लागेल या दृढ संकल्पातून बंधन जन्मते. पुढील जन्मी सुखाच्या आशेने केलेले सकाम दान-पुण्यही वासनेच्या साखळीतच अडकवते. नरदेहाचे महत्त्व व आत्महत्यारा हा कडक इशारा (ओव्या १८-३०) ते इथे देतात. अनेक जन्मांनंतर मिळालेला नरदेह दुर्लभ आहे. येथे विवेक ज्ञान न मिळवल्यास चौºयाऐंशी लक्ष योनींचे चक्र सुरू राहते. त्याला समर्थ आत्महत्यारा म्हणतात. तत्त्वविवेक आणि अष्टदेह-दशदेहांची मांडणी (ओव्या ३१.४३) ते इथे करतात. पंचमहाभूते, देहाची तत्त्वे, सूक्ष्म देह आणि स्थूल-सूक्ष्म-कारण-महाकारण ते विराट-हिरण्य-अव्याकृत-मूळप्रकृती या देहभेदांचे विवेचन करत समर्थ आत्म्याला या सर्वांहून साक्षी व विलक्षण ठरवतात.


चार आत्मे आणि ‘आकाशा’चे रूपक (ओव्या ४४-५५) इथे ते देतात. जीवात्मा, शिवात्मा, परमात्मा आणि निर्मळात्मा हे भेद उपाधीमुळे भासतात. जसे घटाकाश, मठाकाश, महदाकाश आणि चिदाकाश शेवटी एकच आकाश असते. तत्त्वमसि महावाक्य, स्वप्न-जागृतीचा दृष्टांत आणि मोक्षाचे स्वरूप (ओव्या ५६-६६) ते सांगतात. विवेकाने आपण आत्माच आहोत हा बोध झाला की, स्वप्नातून जागृती आल्याप्रमाणे तत्क्षणी बंधन सुटते; आत्म्यापाशी बद्ध वा मोक्ष हे दोन्ही नसतात.

इथे महत्त्वाचे रूपक व तात्त्विक बारकावे ते सांगतात. रेशमाच्या किड्याचे कोष रूपक (ओवी ९).समर्थ सांगतात की जीवाला कोणी बाहेरून साखळ्यांनी बांधलेले नाही; तो स्वत:च्या संकल्पाने व कल्पनेनेच स्वत:भोवती कोष विणतो आणि त्यात अडकतो. त्यामुळे बाहेरच्या उपायांपेक्षा आत्मनिरीक्षण व विवेक हेच खºया मुक्तीचे साधन ठरते.


दुसरे असे की, सकाम पुण्य आणि वासनेचे जाळे (ओव्या ११-१७) यावर येथे समर्थ व्यावहारिक धार्मिकतेवर बोट ठेवतात. जुने वस्त्र, तांब्याचे नाणे किंवा तुकडा देऊन पुढील जन्मी कोटीगुणाने परत मिळेल अशी अपेक्षा ठेवणे म्हणजे बंधनाचाच विस्तार आहे. मोक्ष हा देवाणघेवाणीचा व्यवहार नसून देहबुद्धी गळून पडणे आहे.

यानंतर चतुराकाश रूपक (ओव्या ४७-५५) ते स्पष्ट करतात. समासातील सर्वात सुस्पष्ट तात्त्विक चित्र येथे दिसते. घटाकाश ↔ जीवात्मा (पिंडापुरता मर्यादित भासणारा अंश) मठाकाश ↔ शिवात्मा (ब्रह्मांडातील व्यापक भासणारा अंश) महदाकाश ↔ परमात्मा (ब्रह्मांडाबाहेरील व्यापकता)चिदाकाश ↔ निर्मळात्मा (सर्व उपाधींपासून मुक्त शुद्ध स्वरूप) याबाबत ते इथे सांगतात. समर्थ म्हणतात, घट फुटला किंवा मठ दूर केला तरी आकाश वेगळे होत नाही; तसेच उपाधीचा भ्रम सरला की जीव-शिव-परमात्मा हा भेद उरत नाही.


यानंतर ते स्वप्न आणि जागृतीचा दृष्टांत (ओव्या ६१-६५) देतात. मोक्ष किती दिवसांत मिळतो, या प्रश्नाचे अंतिम उत्तर येथे मिळते. स्वप्नात अडकलेल्याला सोडवायला अनेक दिवस लागत नाहीत; जागृती येताच बंधन संपते. तसेच अज्ञाननिद्रा संपून विवेक जागृत झाला की तत्क्षणी मोक्ष अनुभवाला येतो.

आठव्या दशकातील समास ६ (‘दुश्चितनिरुपण’) आणि समास ७ (‘मोक्षलक्षण’) यांचा वैचारिक धागा समजून घेणे आवश्यक आहे. समास ६ मध्ये समर्थ दाखवतात की चित्त चंचल, आळशी किंवा दुश्चित असेल, तर श्रवण व निरुपण निष्फळ ठरते. समास ७ मध्ये ते पुढे जातात की साधक सावध होऊन श्रवण-विवेकास प्रवृत्त झाला, तर नेमका कोणता बोध त्याला मुक्त करतो, तर मी देह व जीव हा संकल्प सोडून मी साक्षी आत्मा आहे हा महावाक्यार्थ (तत्त्वमसि) उमजणे.


आजच्या काळाशी आणि वैचारिक दृष्टिकोनाशी नाते काय ते आता लक्षात घ्यावे. आजच्या काळात मोक्ष हा शब्द पारलौकिक कल्पनेपुरता मर्यादित न ठेवता मानसिक गुलामगिरीतून मुक्त होणे या अर्थानेही वाचता येतो. स्वत:च्याच गृहीतकांचा, पूर्वग्रहांचा आणि अहंकाराचा कोष (ओवी ९) माणूस स्वत:च तयार करतो. विवेक आणि साक्षीभाव म्हणजे प्रत्येक घटनेत व नात्यात तत्काळ प्रतिक्रिया न देता, वस्तुस्थितीचा निखळ शोध घेण्याची क्षमता.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा


मुलांना चांगले आणि वाईट यातील फरक शिकवा


असे अनेकदा म्हटले जाते की, मुलांच्या कोमल भावना समजून घेतल्या पाहिजेत. त्यांच्यावर जास्त बंधने घालू नयेत. त्यांना कोणत्याही गोष्टीसाठी नाही म्हणू नये. मात्र, मुलांसाठी काम करणाºया अनेक संस्था यावर जोर देत आहेत की, जर तुम्ही मुलाला नाही म्हटले नाही, तर त्यांना नेहमी हो म्हणण्याची सवय लागते. त्यांना ‘नाही’ हे कधीच ऐकायचे नसते. घरातसुद्धा मुलांच्या मागण्या नेहमीच पूर्ण करता येत नाहीत, कारण त्या पूर्ण करण्यासाठी संसाधने आणि वेळेची आवश्यकता असते. प्रत्येक कुटुंबाकडे मुलाची प्रत्येक इच्छा पूर्ण करण्यासाठी संसाधने आणि क्षमता असेलच असे नाही. शिवाय, मुले नेहमी घरीच राहत नाहीत. ती शाळेत जातात, इतर मुलांसोबत खेळतात आणि जसजशी मोठी होतात, तसतशी ती नोकरी किंवा स्वत:चे कामही करू लागतात. मुलाच्या आयुष्याचे हे चक्र अत्यंत आव्हानात्मक असते. जर मुलाला बाहेर जाऊन ऐकण्याची परवानगी दिली नाही, तर त्यांचा आत्मविश्वास डगमगू शकतो. ते निराश होऊ शकतात. कधी कधी, त्यांच्या नैसर्गिक विकासातही अडथळा येतो.


आपल्या देशातील अनेक अग्रगण्य उद्योगपतींनी त्यांच्या आत्मचरित्रांमध्ये लिहिले आहे की, संसाधने असली तरी, मुलांना निरोगी जीवन कसे जगावे हे शिकवण्यासाठी त्यांची प्रत्येक इच्छा पूर्ण करू नये. त्यांना कठोर परिश्रम आणि पैसे वाचवण्याचे महत्त्व शिकवले पाहिजे. आजच्या उपभोगवादी आणि स्पर्धात्मक युगात ही गरज अधिकच तीव्र झाली आहे. बाहेरील जग अनेक हो-हो म्हणणाºयांच्या सौम्यतेने भरलेले नाही. त्यांना बाहेरील जगाशी जुळवून घेण्यास मदत करण्यासाठी, वेळोवेळी ‘नाही’ म्हणणेही महत्त्वाचे आहे. जर आपण आपल्या जुन्या कौटुंबिक रचनेकडे पाहिले, तर असे म्हटले जायचे की, जर तुम्हाला तुमच्या मुलांना बिघडवायचे असेल, तर तुम्ही त्यांच्या प्रत्येक लहरीचे पालन केले पाहिजे. जर तुम्हाला त्यांना जगण्याचा योग्य मार्ग शिकवायचा असेल, तर तुम्ही त्यांची प्रत्येक मागणी पूर्ण करू नये. अनेक अभ्यास वडीलधाºयांच्या या शिकवणींना दुजोरा देतात. मानसशास्त्र आणि मज्जाशास्त्र (न्यूरोसायन्स) संबंधित अनेक अभ्यास असे सूचित करतात की, निरोगी मनाच्या विकासासाठी मुलाचे न ऐकणे आवश्यक आहे. जेव्हा मुले ऐकत नाहीत, तेव्हा ती त्या वेळी रागावलेली असली तरी, त्यावर विचारही करतात. बºयाच प्रकरणांमध्ये, ज्या गोष्टीबद्दल त्यांना काहीही सांगितले जात नाही, त्या गोष्टीवर ते पुन्हा चर्चा करत नाहीत. हे अभ्यास असेही सूचित करतात की, मुलांसोबत नेहमी एक मर्यादा आखली पाहिजे.

मुलांना काय करता येईल आणि काय नाही हे सांगणे महत्त्वाचे आहे. तसेच, पालक किंवा कुटुंबातील इतर सदस्य कोणत्या मागण्या पूर्ण करू शकतात आणि कोणत्या नाही, हे समजून घेणेही आवश्यक आहे. असे केल्याने मुले संयमी बनतात आणि इतरांच्या इच्छांचा आदर करायला शिकतात. ते कुटुंबाच्या आर्थिक परिस्थितीचा आणि ते किती खर्च करू शकतात याचाही विचार करतात. मुलांना वास्तवाची इतकी तीव्र जाणीव असते की, ते लहान वयातच ते ओळखू शकतात. ते जीवनातील आणि जगातील सत्यावरही लक्ष केंद्रित करतात. मानसशास्त्रज्ञांनी याची अनेक उदाहरणे दिली आहेत. कल्पना करा की, एक मूल बागेत खेळत आहे. अंधार पडला आहे. घरी परतण्याची वेळ झाली आहे, पण मुलाला अजूनही खेळायचे आहे. घरी परतण्याच्या उल्लेखानेच त्यांना वाईट वाटते. अशा परिस्थितीत, वाईट वाटून न घेता आणि त्यांच्या मर्यादा न समजता त्यांना कसे नाही सांगावे? याचे एक उदाहरण असे दिले आहे. मला माहीत आहे की, तुला अजून खेळायचे आहे आणि बाग सोडताना तुला वाईट वाटत आहे, पण आपण आता आणखी खेळू शकत नाही. आपल्याला घरी जायला हवे. घरी जायची वेळ झाली आहे. त्याचप्रमाणे, जर एखादे मूल काहीतरी विकत घेण्याचा हट्ट करत असेल, तर कधी कधी तुम्हाला ते समजावून सांगावे लागते, तर कधी कधी तुम्हाला कठोरपणे नाही म्हणावे लागते. आजकाल, मॉल किंवा दुकानात उभे राहून मुले जे काही मागतात ते पालकांनी विकत घेणे ही एक सामान्य गोष्ट झाली आहे. असे मूल उद्या अशी एखादी गोष्ट मागू शकते जी त्याला परवडत नाही किंवा जी त्याच्यासाठी योग्य नाही, त्यामुळे त्याला नाही म्हणावे लागेल.


आजकाल मुले अनेकदा मोबाइल फोन मिळवण्यासाठी हट्ट करतात. अनेक अभ्यासांनुसार मोबाइल फोन एका विशिष्ट वयापर्यंत मुलांसाठी हानिकारक असल्याचे दिसून आले असले तरी, अनेक पालक त्यांना तो घेऊन देतात. त्यामुळे त्यांना सांगावे लागते, आता तुला फोन मिळणार नाही. जेव्हा मुलांना हवी असलेली गोष्ट मिळत नाही, तेव्हा अनेक मुले रडतात, वस्तू इकडेतिकडे फेकतात आणि खाणेपिणे बंद करतात. अनेक पालक आपल्या मुलांच्या हट्टीपणापुढे हार मानतात. त्यांना वाटते की जर त्यांचे मूल रडले आणि खाण्यापिण्यास नकार दिला, तर त्याला इजा होईल. तथापि, आपले म्हणणे खरे करण्यासाठी हा त्यांना ब्लॅकमेल करण्याचा एक प्रकार आहे. एकदा पालकांनी हार मानली की, ते आपले म्हणणे खरे करण्यासाठी नेहमी अशाच प्रकारचा हट्ट धरतात. म्हणून, आपल्या मुलांच्या प्रत्येक हट्टाला आणि मागणीला बळी पडू नका. प्रत्येक तक्रार योग्य आहे असे म्हणून फेटाळून लावू नका; त्याचे फायदे आणि तोटे विचारात घ्या. जरी मुलांचा हेतू चुकीचा नसला तरी, ते अनेकदा स्वत:चा बचाव करण्यासाठी सबबी सांगतात आणि इतरांना दोषही देतात. खरे तर, मुले बालपणातच वागणुकीचे अनेक नमुने शिकतात. याच काळात त्यांना काय चांगले आणि काय वाईट हे शिकवले पाहिजे. आजकाल तर हे अधिकच महत्त्वाचे आहे.

दासबोध : दशक ८ : समास ६ : दुश्चित्तनिरुपण


समर्थ रामदास स्वामींनी श्रीदासबोधातील दशक ८, समास ६ हा दुश्चित्तनिरुपण या नावाने सांगितला आहे. श्रोता-वक्ता संवादाच्या माध्यमातून अध्यात्म श्रवणातील सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे दुश्चित्तपणा. हे उलगडून दाखवणारा अत्यंत रोखठोक आणि परखड असा हा समास आहे.


या समासात प्रारंभी श्रोत्याचा पहिला प्रश्न सरळ येतो. तो विचारतो सत्संगाची महिमा कैसी? किती दिवसांनी मोक्ष लाभतो? त्यावर समर्थांचे उत्तर तत्काळ आणि अटींवर आधारित आहे. समर्थ सांगतात मुक्ती लाभे तत्क्षणीं । विश्वासतां निरुपणीं । दुश्चितपणीं हानी । होतसे ॥ ३ ॥ येथून समासाचा केंद्रबिंदू बदलतो. मोक्षाचा कालावधी किती, यापेक्षा श्रोत्याची अंत:स्थिती काय आहे, यावर समर्थ लक्ष केंद्रित करतात.

या समासाची रचना चार टप्प्यांत उभी राहते. अवधानाची समस्या आणि उपाय (ओव्या १-६). एकाग्रता तुटल्यावर मन पुन्हा वळवण्याची कृती. विषयाकडील ओढ तोडणे, अर्थ-प्रमेय शोधणे आणि पुन्हा श्रवण करणे. इथे समर्थ पाषाणाचे तिखट रुपक (ओव्या ७-१८) दाखवतात. अर्थ न समजता केवळ शरीर हजर ठेवून बसणाºयाला समर्थ मनुष्यवेषातील पाषाण म्हणतात; उलट मूळ पाषाण (माणिक, परिस, मंदिर-मूर्तींचे दगड) किती गुणवान ठरतो, हे दाखवून देतात.


यानंतर पुढे दुश्चित्तपणाचे परिणाम आणि आळस-निद्रेचे दुष्टचक्र (ओव्या १९-४०) यावर समर्थ भाष्य करतात. यामध्ये कार्यनाश, चिंता, विस्मरण, विवेकलोप आणि शेवटी आळस, निद्राविलास, आयुष्यनाश ही साखळी मांडतात. यामध्ये मूळ प्रश्नाचे उत्तर व कठोर शब्दांमागचा हेतू (ओव्या ४१-५४) स्पष्ट करतात. प्रज्ञा, विश्वास आणि अनन्यभाव असल्यास तत्क्षणी मोक्ष कसा शक्य आहे, आणि शेवटी न्यायनिष्ठुर बोलण्यामागची करुणा स्पष्ट करतात.

या समासातील महत्त्वाचे रुपक व तात्त्विक बारकावे म्हणजे पाषाण आणि मनुष्यवेषातील पाषाण. ओवी ७ ते १८ मधील उलटपालट लक्षणीय आहे. सामान्यत: दगड जड व निर्जीव मानला जातो; पण समर्थ दाखवतात की, दगडाला आकार दिला तर तो टिकतो; मनुष्याची कुबुद्धी झाडली तरी ती पुन्हा चिकटते (सांगतां अवगुण गेला। पुन्हा मागुतां जडला॥). माणिक, मोती, पोवळे, परिस, सूर्यकांत-सोमकांत (औषधी मणी) आणि देवळातील मूर्ती-घाट-वापी उभारणारे दगड हे सर्व पाषाणच आहेत. ज्याच्या देहातून सत्कर्म किंवा आत्महित घडत नाही, असा दुश्चित देह त्याहूनही निष्प्रयोज्य ठरतो.


दुसरे म्हणजे दुश्चित्तपणाची साखळी ते सांगतात. चित्तविचलन ते आयुष्य क्षय याबाबत समर्थ केवळ आध्यात्मिक नुकसान सांगून थांबत नाहीत; तर ते व्यवहार आणि मानसशास्त्र दोन्हीला स्पर्श करतात. याचे बाह्य परिणाम काय ते सांगतात. समर्थ म्हणतात, कार्य नासते, चिंता वाढते, स्मरण राहत नाही, शत्रू जिंकतो (दुश्चितपणें कार्य नासे । दुश्चितपणें चिंता वसे).

याचा आंतरिक परिणाम काय तर. श्रवण, विवरण, साधन, भजन आणि निश्चय हे सगळे कोलमडते. यातील पुढील पायरी म्हणजे दुश्चित्तपणातून सुटला तरी त्याला आळस घेरतो, आळसातून निद्राविलास वाढतो आणि अंतिमत: आयुष्याचाच क्षय होतो.


पुढचा विचार तत्क्षणी मोक्ष आणि प्रज्ञा-विश्वासाचे समीकरण. ओवी ४३ ते ४९ मध्ये समर्थांनी परिसाचे, सागरातील थेंबाचे आणि गंगेतील सरितेचे रुपक वापरून तत्क्षणी होणाºया स्थित्यंतराची खूण सांगितली आहे. पण ही खूण कोणासाठी? प्रज्ञा नसेल तर अर्थ कळत नाही. विश्वास नसेल तर वस्तुप्राप्ती होत नाही. प्रज्ञा + विश्वास + अनन्यभाव एकत्र आले की देहाभिमान गळे आणि साधनाचे सायास न लागता विवेकदृष्टी जागृत होते. जे अनन्य-प्रज्ञावंत नाहीत, त्यांच्यासाठी निरुपण आणि साधनाचा सातत्यपूर्ण मार्ग अनिवार्य राहतो.

इथे शेवटची ओवी (५४) महत्त्वाची आहे. गुरूच्या न्यायनिष्ठुरतेची कारणमीमांसा समासाच्या शेवटी समर्थ श्रोत्याला संभाव्य रागापासून सावध करतात. अवगुण त्यागावया कारणें । न्यायनिष्ठुर लागे बोलणें। श्रोतीं कोप न धरणें। ऐसिया वचनाचा॥ ५४ ॥ येथे न्यायनिष्ठुर हा शब्द महत्त्वाचा आहे. पक्षपाती कठोरपणा नव्हे, तर सत्याच्या आणि हिताच्या न्यायाने केलेला कठोर प्रहार. श्रोत्याला दुखवण्यासाठी नव्हे, तर झोपेची आणि विस्मरणाची गुंगी फोडण्यासाठी हा आघात आहे.


आजच्या काळाशी आणि वाचन-संवादाशी नाते आहे. आज माहितीचा महापूर आणि सतत लक्ष विचलित करणारी माध्यमे असताना, दुश्चित होणे ही केवळ पारमार्थिक समस्या राहिलेली नाही; ती अवधान-संकटाची समस्या आहे. कोणताही ग्रंथ, संवाद किंवा विचार केवळ समोर असणे पुरेसे नाही तर अर्थ-प्रमेयाशी भिडणे, मनन करणे आणि त्यानुसार आचरणात बदल घडवणे, हेच खरे श्रवण ठरते.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा



Sunday, November 15, 2026

चीनवरील अवलंबित्व कमी करा


९ नोव्हेंबर रोजी चीनच्या वाणिज्य मंत्रालयाने जाहीर केले की, काही निर्यात निर्बंधांवरील अंतरिम स्थगिती दोन महिन्यांसाठी वाढवण्यात येत आहे. याचा अर्थ, निर्यात बंदीचा निर्णय १० जानेवारीपर्यंत पुढे ढकलण्यात आला आहे. याचा अर्थ जगभरातील उद्योगांना दोन महिन्यांचा तत्काळ दिलासा मिळाला आहे. जर्मनी, जपान आणि भारतातील कारखान्यांसाठी, तसेच सामरिक तयारीत गुंतलेल्या सर्व देशांसाठी, हे विधान एका मोठ्या सामरिक सवलतीपेक्षा कमी नव्हते. चीनचा हा निर्णय जागतिक आॅटोमोबाइल आणि संरक्षण उपकरण कंपन्यांचे भवितव्य ठरवणार होता. त्यापुढील दोन महिने सुरळीतपणे कार्यरत राहतील, की त्यांचे कामकाज ठप्प होईल?


दुर्लभ मृदा (रेअर अर्थ्स) हा १७ धातूंचा एक गट आहे. नावाप्रमाणेच हे घटक दिसतात तितके दुर्मीळ नाहीत. त्यांना वेगळे करण्याची आणि शुद्ध करण्याची क्षमता त्यांना दुर्मीळ बनवते. ही प्रक्रिया अत्यंत गुंतागुंतीची, प्रदूषणकारी आणि महागडी आहे. शुद्ध केलेल्या दुर्लभ मृदा घटकांचा उपयोग लहान, अत्यंत शक्तिशाली चुंबक बनवण्यासाठी केला जातो. हे चुंबक इलेक्ट्रिक वाहने, एअर टर्बाइन, स्मार्टफोन, हार्ड ड्राइव्ह, लढाऊ विमाने आणि मार्गदर्शित क्षेपणास्त्रांमध्ये बसवलेले असतात. त्यांचे महत्त्व यावरून समजू शकते की, एक लहान वजनाचा चुंबक जरी वेळेवर पोहोचला नाही, तरी तो मोठ्या कारखान्याचे कामकाजही थांबवू शकतो. दुर्लभ मृदांच्या संपूर्ण पुरवठा साखळीवर चीनचे पूर्ण नियंत्रण आहे. आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्थेनुसार (IEA), २०२४ मध्ये, चुंबक निर्मितीमध्ये वापरल्या जाणाºया दुर्मीळ मृदा खनिजांच्या खाणकामात चीनचा वाटा अंदाजे ६० टक्के, शुद्ध केलेल्या सामग्रीमध्ये अंदाजे ९१ टक्के आणि तयार चुंबक उत्पादनात अंदाजे ९४ टक्के होता. डायस्प्रोसियम आणि टर्बियमसारख्या जड दुर्मीळ मृदा धातूंमध्ये चीनचा वाटा जवळपास १०० टक्के आहे. हे धातू उच्च तापमानातही चुंबकांना प्रभावी आणि कार्यक्षम ठेवतात.

भारतासह अनेक देशांमध्ये दुर्मीळ मृदा धातू उपलब्ध असले तरी, ते शुद्धीकरणासाठी सहज उपलब्ध होत नाहीत, ज्यामुळे एक महत्त्वपूर्ण धोरणात्मक अडथळा निर्माण होतो. ही परिस्थिती कशी निर्माण झाली? एप्रिल २०२५ मध्ये, चीनने निवडक दुर्मीळ मृदा खनिजांवर निर्यात नियंत्रण लादले आणि त्यांच्या पुरवठ्यासाठी परवाना अनिवार्य केला. आॅक्टोबर २०२५ मध्ये, अनपेक्षितपणे या निर्बंधांची व्याप्ती वाढवून त्यात औद्योगिक वापरासाठी असलेले हिरे आणि लिथियम बॅटरी तंत्रज्ञानाचा समावेश केला. पुढच्याच महिन्यात, ९ नोव्हेंबर रोजी, दक्षिण कोरियामध्ये चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग आणि अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यात झालेल्या करारानंतर हे निर्बंध एका वर्षासाठी स्थगित करण्यात आले. ९ नोव्हेंबरच्या घोषणेनुसार, वॉशिंग्टन आणि बीजिंग यांच्यात कायमस्वरूपी व्यापार करारावर वाटाघाटी सुरू असताना अंतरिम स्थगिती दोन महिन्यांसाठी वाढवण्यात आली आहे. हे लक्षात घेतले पाहिजे की, नियंत्रणांचे निलंबन केवळ पुढे ढकलण्यात आले आहे, ते रद्द केलेले नाही. हे निर्बंध चिनी नियमांमध्ये कायम आहेत आणि ते कधीही पुन्हा लागू केले जाऊ शकतात.


चीनच्या या कृतीमागे तीन कारणे दिली जातात. पहिले, व्यापार वाटाघाटींमध्ये आपली सौदाशक्ती वाढवणे. परवान्याची अट ही संपूर्ण बंदी नसली तरी, जेव्हा जागतिक पुरवठ्यापैकी ९० टक्क्यांहून अधिक पुरवठा करणारा देश असा पुढाकार घेतो, तेव्हा तो सर्व पुरवठा विस्कळीत करण्यासाठी पुरेसा असतो. दुसरे, सेमीकंडक्टर आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञानावरील अमेरिकेच्या निर्बंधांना प्रत्युत्तर देणे. तिसरे, आपल्या दीर्घकालीन औद्योगिक धोरणानुसार पावले उचलणे. चार दशकांपासून, चीनने शुद्धीकरणामध्ये मोठी गुंतवणूक केली, पर्यावरणाचे प्रदूषण सोसले आणि आपली उत्पादने स्पर्धकांच्या तुलनेत खूपच कमी किमतीत विकली, ज्यामुळे जगात इतरत्र कुठेही पर्यायी उत्पादन प्रणाली विकसित होऊ शकली नाही आणि जो कोणी तसे करेल तो तोट्यातच राहील. चौथे कारण म्हणजे, या खेळावर कोणाचे नियंत्रण आहे हे जगाने लक्षात ठेवावे. २०१० मध्ये एका प्रादेशिक वादादरम्यान चीनने जपानला होणाºया दुर्मीळ खनिजांच्या निर्यातीवर बंदी घातली.

चीनला जेव्हा पाहिजे तेव्हा तो कोणालाही धडा शिकवू शकतो. याचे संपूर्ण जगावर दूरगामी परिणाम होत असले तरी, भारतावर याचा थेट परिणाम होतो. २०२४-२५ या आर्थिक वर्षात भारताने ५३,७४८ टन दुर्मीळ खनिजांचे चुंबक आयात केले, ज्यापैकी ९० टक्क्यांहून अधिक चीनमधून आले होते. आपली इलेक्ट्रिक वाहने, पवन ऊर्जेची उद्दिष्ट्ये आणि इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादनांतील महत्त्वाकांक्षा या आयातीवर अवलंबून आहेत. ६९ लाख टन साठ्यासह भारताकडे जगातील तिसरा सर्वात मोठा दुर्मीळ खनिजांचा साठा आहे, याबाबतीत केवळ चीन आणि ब्राझील भारताच्या मागे आहेत. असे असूनही, भारताने २०२४ मध्ये केवळ २,९०० टन उत्पादन केले, जे जागतिक उत्पादनाच्या एक टक्क्यापेक्षाही कमी आहे. आपण खूप कमी उत्खनन करतो आणि त्याहूनही कमी शुद्धीकरण करतो.


हे खरे आहे की, सरकारने काही पावले उचलली आहेत. सरकारने ‘राष्ट्रीय महत्त्वपूर्ण खनिज अभियान’ सुरू केले आहे आणि त्यासाठी संसाधने वाटप करत आहे, परंतु केवळ हे पुरेसे नाही. आत्मनिर्भरता म्हणजे सर्व काही देशातच उत्पादन करणे नव्हे. हा पर्याय फारसा शाश्वतही नाही आणि सर्वात शहाणपणाचाही नाही. त्यामुळे, भारताने एका रणनीतीवर काम केले पाहिजे. आपल्याला अशा वस्तूंकडे लक्ष देण्याची गरज आहे, ज्या अनेक देश विकतात आणि ज्या आपण थेट बाजारातून खरेदी करू शकतो. जिथे कुठे खनिज उत्खनन आणि उत्पादनाची शक्यता आहे, तिथे देशांतर्गत क्षमता विकसित करण्यासाठी अनुदान देणे पूर्णपणे तर्कसंगत आहे. दुर्मीळ मृदा धातूंचे शुद्धीकरण आणि चुंबक निर्मिती या श्रेणीत येतात. लक्षात ठेवा, चीनने सध्या १० जानेवारीपर्यंत स्थगिती दिली आहे. याचा अर्थ असा नाही की, आपण स्वस्थ बसावे. ही सवलत कधीही संपुष्टात येऊ शकते. म्हणून, जर आपल्याकडे वेळ असेल, तर तो वाया न घालवता आपण एक मजबूत पाया घातला पाहिजे.

दासबोध : दशक ८ : समास ५ : स्थूळपंचमहाभूतेंस्वरूपाकाशभेदोनाम


समर्थ रामदास स्वामींच्या श्रीमद् दासबोधातील दशक ८, समास ५ हा स्थूळ पंचमहाभूतेंस्वरूपाकाशभेदोनाम म्हणून ओळखला जातो. हा समास अद्वैत तत्त्वज्ञानाची पायाभरणी करणारा अत्यंत महत्त्वाचा समास आहे. या समासात एकूण ७० ओव्या असून, मुख्यत: दोन मोठे विषय हाताळले आहेत. स्थूळ पंचमहाभूतांचे स्वरूप व लक्षणे (ओव्या १ ते ३५) आणि आकाशतत्त्व आणि आत्मस्वरूप यांतील सूक्ष्म भेद (ओव्या ३६ ते ७०)


या समासाचा मुख्य आशय व पार्श्वभूमीमागील समासांतून देह, मन, बुद्धी, अहंकार यांसारख्या सूक्ष्म आणि स्थूल उपाधींचा विचार आला. आता समर्थ शिष्याला सांगतात की, या संपूर्ण दृश्य सृष्टीचे मूळ उपादान पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश ही पाच स्थूळ महाभूते आहेत. सामान्य माणूस हे जाणत नाही म्हणून समर्थ अगदी सोप्या, अनुभवाच्या भाषेत या भूतांची लक्षणे उलगडून दाखवतात. केवळ मूर्ख तें नेणे । म्हणौन घडलें सांगणे ।पंचभूतांचीं लक्षणें । विशद करूनि ॥ १ ॥

सुरुवातीलाच समर्थ स्पष्ट करतात की, पंचमहाभूतांचा परस्परात इतका गाढा मेळ (कर्दम) झालेला आहे की त्यांना प्रत्यक्ष वेगळे करता येत नाही; तरीही त्यांच्या गुणांच्या आणि कार्यांच्या संकेतावरून आपण त्यांना वेगळे करून ओळखायचे आहे.


स्थूळ पंचमहाभूतांचे निरूपण (ओव्या ३ ते ३५)समर्थ प्रत्येक भूतासाठी एक ठळक ओळखण्याची खूण (संकेत) देतात. महाभूतमुख्य गुण / खूण समासातील उदाहरणे व कार्ये पृथ्वी जडांश आणि कठिणांश पर्वत, शिळा, माती, वाळू, नगरे, मंदिरे, धातू, रत्ने, वृक्ष, तसेच चौºयाऐंशी लक्ष योनींतील जड-कठीण भाग. (ओव्या ३-११)

आप (जल)पातळ, मृदू, शीतल व स्निग्ध विहिरी, नद्या, मेघ, सप्तसागर; तसेच शरीरातील रक्त, रेत, मूत्र, लाळ, घाम, कफ, अश्रू आणि वनस्पतींचे रस. (ओव्या १२-२४). तेजप्रकाश, उष्णता व शोषकतासूर्य, चंद्र, तारे, वीज, वडवानल, प्रलयाग्नी; तसेच देहातील तेज व उष्णता. (ओव्या २५-२८). वायूचंचलता व हालचाल बोलणे, चालणे, हलणे, प्रसरण-आकुंचन; शरीरातील पंचप्राण (प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान) व पाच उपप्राण (नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त, धनंजय). (ओव्या २९-३३). आकाशपोकळ, निर्मळ, निश्चल व अवकाशरूप सर्व ब्रह्मांडाला व्यापून राहणारा अवकाश; इतर चार भूतांच्या क्रिया ज्यात घडतात ते स्थान. (ओव्या ३४-३५)


या समासाचा मध्यबिंदू हा आकाश आणि स्वरूप यांतील भेद (ओव्या ३६ ते ७०) हा आहे. इथे पहिल्या भागातील वर्णन संपताच शिष्याच्या मनात एक अत्यंत सूक्ष्म आणि कळीचा प्रश्न उभा राहतो. शिष्याचा आक्षेप आहे की आकाश हे पोकळ, निर्मळ, निश्चल, अचळ आणि सर्वव्यापी दिसते. आत्मस्वरूपही निर्विकार, अढळ आणि सर्वव्यापी मानले जाते. मग आकाशच स्वरूप (परब्रह्म) का मानू नये? दोन्ही सारखेच वाटत असतील तर भेद कशाचा? (ओव्या ३६-३९). यावर समर्थ रामदासांचे उत्तर व शास्त्र प्रमाण समर्थ स्पष्ट करतात की, आकाश हे पंचमहाभूतांपैकी एक कार्यभूत आहे, तर आत्मस्वरूप हे निर्गुण, निर्विकार आणि अनादि-अनंत आहे. आकाशाचे सप्तगुण आहेत. शास्त्रानुसार आकाश हे तमोगुणापासून उत्पन्न झाले आहे. त्यामुळे त्याच्या अंगी सात गुण मानले जातात. काम, क्रोध, शोक, मोह, भय, अज्ञान आणि शून्यत्व. (ओव्या ४०-४१). वर्ण व विकार याबाबत पुढे चर्चा होते. आकाश शामवर्णी भासते आणि अज्ञानयुक्त असल्यामुळे ज्ञानाने त्याचा नाश होतो; परंतु आत्मस्वरूप वर्णरहित, विकाररहित आणि अविनाशी आहे. (ओव्या ४२, ५०, ५२, ६०). या ठिकाणी मार्मिक दृष्टांतांची मालिका दिसते. हा सूक्ष्म भेद समजावून सांगण्यासाठी समर्थ दैनंदिन जीवनातील अत्यंत चपखल दृष्टांत देतात. काच आणि जल याचे उदाहरण इथे येते. काचेची फरशी आणि पाणी दोन्ही सारखे दिसतात, पण शहाणे लोक फरक ओळखतात. (ओवी ४३). कापूस आणि स्फटिक याचे उदाहरण देतात. कापसात पडलेला स्फटिक कापसासारखा वाटतो, पण तो कठीण असल्याने कपाळमोक्ष करू शकतो. (ओवी ४४). तांदूळ आणि पांढरा खडा / चुना-वाळूचा खडा हा दिसायला सारखा, पण चावल्यावर दात पडतो तेव्हा खरा भेद कळतो. (ओव्या ४५झ्र४६). गूळ आणि गूळदगड / सोने आणि सोनपितळ. वरवर एकसारखे वाटणारे, पण कस लावल्यावर वेगळे ठरणारे. (ओव्या ४७झ्र४८). यानंतर उन्मनी आणि सुषुप्ती अवस्था याबाबत माहिती देतात. वरवर सारख्या वाटणाºया अवस्था आहेत या. पण सुषुप्तीत अज्ञानाचे बीज शिल्लक असते, तर उन्मनीत अज्ञान पूर्णपणे नष्ट होऊन स्वरूपाशी तादात्म्य होते. (ओवी ६३)

या समासात उपसंहार व साधना-निष्कर्ष काय तर, शेवटी समर्थ सांगतात की, आकाश हे अनुभवाचा विषय आहे (म्हणजे वेगळेपणाने जाणता येते), तर आत्मस्वरूप हे अनुभवणाºयाच्या पलीकडचे आहे; तिथे पाहणारा आणि पाहिले जाणारे असे द्वैत उरतच नाही. जसा राजहंस दूध आणि पाणी वेगळे करू शकतो, तसाच विवेकी साधक आणि संत आकाश व स्वरूप यांतील हा सूक्ष्म भेद ओळखतात. (ओव्या ६६-६९).


‘सकळ माया गथागोवी। संतसंगे हे उगवावी। पाविजे मोक्षाची पदवी। सत्संमागमें ॥ ७० ॥’ मायेची ही गुंतागुंत केवळ पुस्तकी ज्ञानाने न सुटता संतसंगती आणि विवेक यांच्या बळावर उलगडते, असा व्यावहारिक व आध्यात्मिक निष्कर्ष देऊन समर्थ हा समास पूर्ण करतात.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा



Saturday, November 14, 2026

भूतकाळातील पाने जुने संघर्ष पुन्हा पेटवतात


गांधी-नेहरू कुटुंबाच्या विविध पैलूंबद्दल भारतात नेहमीच एक कुतूहल राहिले आहे. सोनिया गांधींच्या ‘बिलॉन्गिंग : अ जर्नी आॅफ लव्ह’ या आत्मचरित्राने हे कुतूहल अधिकच वाढवले ​​आहे. त्यांनी जे लिहिले आहे, त्याच्या विविध पैलूंवर मोठ्या प्रमाणावर चर्चा होत आहे आणि आरोप-प्रत्यारोपही सुरू झाले आहेत. तथापि, चर्चेचा एक प्रमुख विषय म्हणजे दोन सुना, सोनिया गांधी आणि मनेका गांधी यांच्यातील संबंध.


सोनिया गांधींच्या पुस्तकाने त्या दोघींमधील संबंधांवर पुन्हा एकदा चर्चा सुरू केली आहे. आपल्या आठवणींमध्ये सोनिया यांनी मनेका यांच्यासोबतच्या त्यांच्या बालपणापासून ते घर सोडून जाईपर्यंतच्या सुरुवातीच्या सहवासाचे वर्णन केले आहे. त्या मनेका यांच्या राजकीय महत्त्वाकांक्षा आणि वाईट वागणुकीवर उघडपणे टीका करत असल्या तरी वयाच्या अवघ्या २३व्या वर्षी पती संजय गांधी यांना गमावल्यानंतर त्यांना झालेल्या वेदनांचीही त्यांना खोलवर जाणीव आहे.

सोनिया यांच्या मते सुरुवातीला मनेका यांच्यासोबत सर्व काही ठीक होते. मनेका अधूनमधून नखरे करत असल्या तरी इंदिरा आणि सोनिया त्यांना तरुण समजून त्याकडे दुर्लक्ष करत असत. तथापि, काही काळानंतर अगदी किरकोळ गोष्टींवरूनही घरात तणाव वाढू लागला. या कौटुंबिक तणावाचे लवकरच राजकीय मतभेदांमध्ये रूपांतर झाले, ज्यामुळे अखेरीस कुटुंबात मोठी फूट पडली.


सोनियांच्या आत्मचरित्रातून समोर आलेला आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे, मनेका यांचे राजीव आणि संजय या दोन भावांसोबतचे संबंध कसे दिवसेंदिवस ताणले गेले होते. सोनियांच्या मते संजय यांच्या राजकीय कार्यात मनेका यांच्या वाढत्या हस्तक्षेपाचा राजीव आणि संजय यांच्यातील बंधुत्वावर अप्रत्यक्ष परिणाम झाला होता. सोनियांच्या पुस्तकापूर्वीही अनेक नामांकित विश्लेषक आणि लेखकांनी त्यांच्या आत्मचरित्रांमध्ये वेळोवेळी उल्लेख केला आहे की, संजय आणि मनेका यांच्या लग्नानंतर अवघ्या काही महिन्यांतच कुटुंबातील सदस्यांमधील संबंध किती ताणले गेले होते.

पेंग्विनने प्रकाशित केलेल्या सोनिया गांधींवरील ‘सोनिया : अ बायोग्राफी’ या पुस्तकात पत्रकार आणि लेखक खुशवंत सिंग यांनी उल्लेखलेली एक घटना लक्षणीय आहे. खुशवंत सिंग यांच्या मते एकदा राजीव आणि सोनिया त्यांच्या मुलाचा वाढदिवस साजरा करत होते. त्यावेळी दोन्ही भाऊ आपापल्या पत्नींसोबत घराच्या वेगवेगळ्या टोकांना उभे होते, जणू काही त्यांचे एकमेकांशी काही देणेघेणेच नव्हते. बी. के. नेहरूंनी त्यांच्या ‘नाईस गाईज फिनिश सेकंड’ या चरित्रात, इंदिरा गांधींच्या १२, विलिंग्डन क्रेसेंट येथील घरातील बिघडत चाललेल्या संबंधांचेही वर्णन केले आहे. (जिथे त्या १९७७ मध्ये सत्तेवरून पायउतार झाल्यानंतर सुमारे अडीच वर्षे संपूर्ण कुटुंबासह राहिल्या होत्या) ते म्हणतात, ‘घरगुती कामांवरून वारंवार समस्या निर्माण होत असत. सोनिया स्वयंपाक करत असे आणि मनेका एकटीच जेवण वाढण्याचे काम करत असे. इंदिरांचे दोन मुलगे आणि त्यांच्या पत्नी यांच्यातील संबंध आता चांगले राहिले नव्हते.’


सोनिया गांधींपासून ते खुशवंत सिंग आणि बी. के. नेहरूंपर्यंतच्या आत्मचरित्रांमधून हे दिसून येते की, मनेका यांच्या प्रवेशानंतर कौटुंबिक वातावरण कसे कटू झाले. यात मनेका यांच्या स्वत:च्या राजकीय महत्त्वाकांक्षेने भूमिका बजावली आणि त्यांच्या आई अमृतेश्वर आनंद यांनीही महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. सोनिया यांनीही त्यांच्या पुस्तकात याचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार संजय यांच्या मृत्यूनंतर मनेका यांच्या आईची इच्छा होती की, त्यांच्या मुलीने थेट राजकारणात प्रवेश करावा, तर इंदिरा गांधींचा आग्रह होता की त्यासाठी तिच्याकडे भरपूर वेळ आहे. सध्या तिने आपला काही महिन्यांचा मुलगा, वरुण यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. कदाचित मनेकांच्या आईला भीती वाटत होती की, संजय यांच्या मृत्यूनंतर मनेकाला पक्षात बाजूला सारले जाईल आणि संजय यांच्या कार्यकाळात तिला मिळालेला राजकीय प्रभाव नाहीसा होईल. राजीवला संजयचा राजकीय वारसा मिळेल या अफवांमुळे तिची भीती आणखी वाढली. हा मनेका गांधींसाठी एक मोठा धक्का होता, कारण इंदिरा गांधींनी तिला आपली वैयक्तिक सचिव बनवण्याचे वचन दिले होते.

तेव्हापासून मनेका यांनी राजकारणात स्वत:चे स्थान निर्माण करण्यासाठी स्वतंत्र पावले उचलायला सुरुवात केली. राजकारणात नवीन असूनही तिने हुशारीने खेळी खेळली आणि इंदिरा यांच्या कुटुंबातून बाहेर पडण्याची वेळही स्वत: ठरवली. यानंतर इंदिरा यांच्या दोन्ही सुनांचे मार्ग कायमचे वेगळे झाले. नंतर, जेव्हा सोनिया गांधींनी काँग्रेस पक्षाची सूत्रे हाती घेतली, तेव्हा मनेका यांनी आपल्या राजकीय महत्त्वाकांक्षा पूर्ण करण्यासाठी काँग्रेसला कट्टर विरोध करणाºया पक्षांमध्ये सामील होण्याचा मार्ग पाहिला.


गांधी कुटुंबाशी संबंधित इतर काही पुस्तकांमधूनही त्यांच्या नात्यावर प्रकाश पडतो. उदाहरणार्थ, कॅथरीन फ्रँक यांच्या ‘इंदिरा : द लाइफ आॅफ इंदिरा नेहरू गांधी’ या पुस्तकाने दोन्ही सुनांमधील मतभेदांच्या आगीत तेल ओतले. मनेका यांनी सोनियांवर आरोप केला की, पुस्तकात संजय यांच्याबद्दल बदनामीकारक कथांचा समावेश करण्यामागे त्यांचाच हात होता. सोनियांनी स्वत: या आरोपांवर कोणतीही प्रतिक्रिया दिली नाही, परंतु नटवर सिंग यांनी त्यांच्या वतीने मनेकांवर हल्ला करण्याची जबाबदारी स्वीकारली.

वेळोवेळी असे खुलासे होऊनही इंदिरा गांधींच्या दोन्ही सुनांमध्ये अनेक वर्षे एक प्रकारचा सलोखा टिकून होता. पण आता सोनियांनी त्यांच्या आत्मचरित्रातून मनेकांबद्दलची जुनी पाने उघडली आहेत. दोन कुटुंबांमधील या चालू असलेल्या शांततेवर कितपत परिणाम होईल हे संपूर्णपणे मनेका गांधींच्या भूमिकेवर अवलंबून असेल. सोनिया गांधींचे पुस्तक प्रकाशित झाल्यापासून मनेका यांनी अद्याप कोणतेही विधान केलेले नाही. त्या नेहमीप्रमाणेच योग्य क्षणाची वाट पाहत आहेत का? याचे उत्तर लवकरच मिळण्याची शक्यता आहे.

दासबोध : दशक ८ : समास ४ : सूक्ष्मपंचभूते निरुपण


समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधाच्या आठव्या दशकातील, समास चौथा हा ‘सूक्ष्मपंचभूते निरुपण’ नावाने वर्णन केलेला आहे. या समासात समर्थ मूळमाया आणि पंचभूतांची निर्मिती कशी झाली यावर भाष्य करतात. समर्थ रामदास स्वामी स्पष्ट करतात की, परब्रह्माच्या ठिकाणी प्रथम ‘मूळमाया’ स्पंदनरूपाने उत्पन्न झाली. तिच्यापासून त्रिगुण (सत्त्व, रज, तम) निर्माण झाले आणि तमोगुणापासून पुढे पंचमहाभूते (पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश) सूक्ष्म रूपाने जन्माला आली. यावर श्रोत्यांच्या मनात शंका येते की, मूळमाया तर गुणांच्या पलीकडची आहे, मग तिच्यात पंचभूते कशी सामावलेली आहेत? त्याचे उत्तर समर्थ पुढे देतात. सृष्टीच्या आरंभाची सूक्ष्म बाजू आपल्याला आपल्या डोळ्यांसमोर जी प्रचंड दृश्य सृष्टी (ब्रह्मांड, पर्वत, नद्या, लोक, देव आणि सर्व जीव) दिसते, ती एकाच दिवसात किंवा अचानक निर्माण झालेली नाही. या सर्व दृश्य जगाच्या उत्पत्तीपूर्वी एक अतिसूक्ष्म आणि अव्यक्त अशी अवस्था होती, जिथे केवळ ‘मूळमाया’ आणि तिचे सूक्ष्म गुण होते. समर्थ म्हणतात की, परब्रह्माच्या ठिकाणी प्रथम स्पंदनाच्या रूपाने मूळमाया उत्पन्न झाली आणि त्या मायेपासून त्रिगुण (सत्त्व, रज, तम) आणि तमोगुणापासून सूक्ष्मपंचमहाभूते (पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश) तयार झाली. हे समजून घेणे आवश्यक आहे.


समर्थ म्हणतात, एका भूतात पाचही भूतांची सूक्ष्म स्थिती (पंचीकरणपूर्व अवस्था) असते. या समासाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे एकेका महाभूताच्या ठिकाणी इतर चार भूते सूक्ष्म रूपाने कशी असतात याचे केलेले सुंदर शास्त्रीय विश्लेषण. सर्वप्रथम आकाश. यात शून्य पोकळी (अज्ञान/जडत्व) म्हणजेच पृथ्वीचा अंश आहे; मृदूता म्हणजे आपतत्त्व; अज्ञानामुळे भासणारा प्रकाश म्हणजे तेजतत्त्व; आणि आकाशातील स्तब्ध प्रतिबंध म्हणजेच वायुतत्त्व आहे.

त्यानंतर वायू. वाºयामध्ये हलकेपणा असला तरी त्याला वजन असते, तो वजन किंवा तोल म्हणजेच ‘पृथ्वीचा अंश’ होय. त्यातील उष्णता म्हणजेच तेजाचा अंश, हळुवारपणा म्हणजेच आपतत्त्व आणि व्यापक अवकाश म्हणजेच आकाशाचा अंश आहे.


मग तेज, आप आणि पृथ्वी यावर ते बोलतात. ते म्हणतात याचप्रमाणे प्रत्येक महाभूतात इतर सर्व भूतांचे सूक्ष्म अंश अनुक्रमाने सामावलेले असतात. जसे की, कठीण पृथ्वीमध्ये आप (मृदुता), तेज (प्रकाश), वायू (रोध) आणि आकाश (व्यापकता) हे सर्व गुण सूक्ष्म रूपाने असतात. प्रत्येक भूतात पाचही भूतांची सामावलेली स्थिती या समासातील सर्वात महत्त्वाचे तत्त्वज्ञान म्हणजे, जगात कोणतीही गोष्ट पूर्णपणे स्वतंत्र नसून एकेका महाभूतामध्ये इतर सर्व भूतांचे सूक्ष्म अंश नक्कीच असतात. आकाश जरी शून्य व पोकळी असली, तरी त्यात जडत्व (पृथ्वी), मृदुता (आप), प्रकाश (तेज) आणि स्तब्धता (वायू) हे सगळे अंश सूक्ष्म रूपाने असतात. अगदी त्याचप्रमाणे वायू, तेज, आप आणि पृथ्वी या प्रत्येकामध्ये इतर चारही भूतांचे सूक्ष्म गुण वेगवेगळ्या प्रमाणात विलीन झालेले असतात. यालाच समर्थांनी ‘पंचमहाभूतांचे परस्पर मिश्रण’ असे म्हटले आहे.

पुढे या समासात समर्थ ब्रह्मांडाच्या उत्पत्तीपूर्वीची स्थिती काय होती ते सांगतात. समासाच्या उत्तरार्धात समर्थ सांगतात की, ही सर्व सूक्ष्मपंचमहाभूते आणि त्रिगुण एकत्र येतात, तेव्हा त्याला ‘अष्टधा प्रकृती’ म्हटले जाते. प्रत्यक्ष ब्रह्मांडगोल, ब्रह्मा-विष्णू-महेश्वर, चंद्र-सूर्य, सप्तसागर, चौदा भुवने, स्वर्ग, पाताळ आणि नाना देवांचे अवतार या सर्व दृश्य सृष्टीची रचना होण्यापूर्वीची ही अव्यक्त आणि सूक्ष्म अवस्था आहे. हे सर्व अलीकडील (मायेचे दृश्य विकार) आहेत, परंतु या सर्वांचे मूळ केवळ ‘मूळमाया’ आणि तिची सूक्ष्मपंचभूते हीच आहेत. थोडक्यात समर्थ सांगतात, ‘अष्टधा प्रकृती’ आणि सर्व विस्ताराचे मूळ नेमके काय आहे? तर जेव्हा ही सूक्ष्मपंचमहाभूते आणि त्रिगुण एकत्र येतात, तेव्हा त्यांना मिळून ‘अष्टधा प्रकृती’ म्हटले जाते. ब्रह्मा, विष्णू, महेश, चंद्र-सूर्य, सप्तसागर, चौदा भुवने आणि हे संपूर्ण ब्रह्मांडगोल निर्माण होण्यापूर्वी ही सर्वतत्त्वे अत्यंत सूक्ष्म स्वरूपात मायारूपात अस्तित्वात होती. म्हणजेच, या अफाट दृश्य विश्वाचे मूळ केवळ ही सूक्ष्मपंचमहाभूते आणि मूळमाया हीच आहेत.


इथे समर्थ साधकांसाठी उपदेश (दृश्य त्याग व आत्मप्राप्ती) यावर भाष्य करतात. समर्थ शेवटी श्रोत्यांना मार्गदर्शन करताना म्हणतात की, हा संपूर्ण ब्रह्मांडगोल पंचभौतिक कसा आहे हे ज्याला स्पष्टपणे कळते, तो माणूस बाह्य दृश्याची आसक्ती सोडून देतो. जसे मंदिरात जाताना मुख्य महाद्वार ओलांडावे लागते, तसेच या दृश्य सृष्टीचे मूळ स्वरूप ओळखून तिच्या पलीकडच्या शाश्वत ‘आत्मवस्तूची’ (परब्रह्माची) प्राप्ती करून घ्यावी. अर्थात या समासातील अध्यात्मिक संदेश (दृश्य सोडून आत्म्याकडे वळणे) हा संपूर्ण अभ्यास सांगण्यामागचा मुख्य अध्यात्मिक हेतू असा आहे की, मनुष्याने केवळ वरवरच्या सुंदर किंवा कठीण दिसणाºया दृश्य सृष्टीच्या मोहात (आसक्तीत) अडकून पडू नये. ज्याप्रमाणे मंदिरात जाताना बाहेरील महाद्वार ओलांडून आत देवाचे दर्शन घ्यावे लागते, तसेच या पंचभौतिक आणि अनित्य दृश्याचे मूळ स्वरूप ओळखून माणसाने त्याच्या पलीकडच्या शाश्वत अशा ‘परब्रह्मरूपी आत्मवस्तूची’ प्राप्ती करून घेतली पाहिजे. जेव्हा साधकाला हे कळून चुकते की, सर्व दृश्य केवळ पंचमहाभूतांचा खेळ आहे, तेव्हा त्याची जगातील अनावश्यक आसक्ती सुटून त्याला खरी आत्मप्रचिती येते.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा



Friday, November 13, 2026

गुणवत्तेला प्राधान्य दिले पाहिजे


अलीकडेच बिहार सरकारने शिक्षक भरतीमधील अधिवासाबाबत एक धोरणात्मक निर्णय घेतला आहे, जो चिंतेचा विषय आहे. ३२,००० शिक्षकांच्या भरतीसाठीच्या जाहिरातीत अशी अट घालण्यात आली आहे की, इतर राज्यांतील ज्या महिलांचे लग्न बिहारमध्ये झाले आहे, त्यांना बिहारमधील अधिवासाचे (मूळ रहिवासी असण्याचे) आणि आरक्षणाचे लाभ घेता येणार नाहीत. ज्या महिलांच्या पालकांचा पत्ता बिहारचा आहे, केवळ त्याच महिलांना या लाभाचा फायदा घेता येईल. पतीच्या बिहारमधील वास्तव्याचा पुरावा देणारे प्रमाणपत्र वैध मानले जाणार नाही. जी महिला बिहारची सून झाली आहे आणि जिचा पती बिहारचा रहिवासी आहे, तिला शिक्षिका होण्याच्या हक्कापासून का वंचित ठेवले जावे?


गेल्या काही वर्षांत बिहारमध्ये लाखो शिक्षकांची भरती झाली आहे, पण त्यावेळी अशा अटी नव्हत्या. मग आता याची काय गरज आहे? आपल्याला आपल्या मुलींची प्रगती करायची आहे, की अशा अटी लादून त्यांच्या मार्गात अडथळे निर्माण करायचे आहेत? जेव्हा केंद्र आणि राज्य सरकारे मुलींच्या प्रगतीसाठी विविध योजना राबवत आहेत आणि संपूर्ण समाजाला त्याचा फायदा होत आहे, तेव्हा अशा अटी योग्य वाटत नाहीत. सरतेशेवटी नोकºयांमध्ये केवळ रहिवासी असणे किंवा विशिष्ट वर्गाचे असणे नव्हे, तर गुणवत्ता हाच मुख्य घटक असायला हवा.

आपल्या संविधान निर्मात्यांनी देशाच्या एकतेसाठी आणि अखंडतेसाठी दूरदृष्टीचे नियम बनवले, ज्यामुळे खंडासारखा एक विशाल आणि वैविध्यपूर्ण देश एकत्र राहणे शक्य झाले. यामुळेच ब्रिटनचे माजी पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल यांची येत्या ५० वर्षांत भारताचे विघटन होईल ही भविष्यवाणी चुकीची ठरली. भारताकडे जगभरात लोकशाहीचा एक आदर्श म्हणून पाहिले जाते आणि याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे येथील विविधता. भारतातील भाषा, बोलीभाषा, पंथ, संस्कृती, चालीरीती आणि जीवनशैली यांमधील विविधता फार कमी देशांमध्ये पाहायला मिळते. या विविधतेमध्येही ऐक्य दृढ करण्याचा प्रयत्न देशाच्या व्यवस्थांमधून दिसून येतो.


आयएएस, आयपीएस आणि भारतीय वनसेवा यांसारख्या अखिल भारतीय सेवा ही याची उदाहरणे आहेत. केंद्रीय सेवांमधील अधिकाºयांची नियुक्तीसुद्धा देशभरातून केली जाते. ही परंपरा राजकीय व्यवस्थेतही दिसून येते. पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांचा जन्म पंजाबमध्ये झाला आणि त्यांचे शिक्षण दिल्लीत झाले, तरीही ते आसाममधून राज्यसभेवर निवडून आले होते. त्याचप्रमाणे इंदिरा गांधी यांचा राजकीय आधार उत्तर प्रदेश आणि दिल्लीत होता, पण त्यांनी कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशमधूनही निवडणुका लढवल्या. राष्ट्रीय एकतेच्या दृष्टिकोनातून सकारात्मक मानली जाणारी अशी शेकडो उदाहरणे आढळतात.

गेल्या काही दशकांमध्ये, आयआयटीसारख्या राष्ट्रीय संस्थांनीही या एकतेला एक नवीन आयाम दिला आहे. चेन्नईचा विद्यार्थी दिल्ली, गुवाहाटी किंवा कानपूर येथील आयआयटीमध्ये शिकतो, तर बिहारचा विद्यार्थी चेन्नईमध्ये शिकतो. या संस्थांमध्ये देशातील सर्व राज्यांतील विद्यार्थी एकत्र शिकतात. येथे केवळ गुणवत्ता आणि बुद्धिमत्ता महत्त्वाची आहे, रहिवासी असणे नाही. याचा दूरगामी सामाजिक परिणाम होतो. विद्यार्थी इतर राज्यांतील लोकांना, त्यांची संस्कृती आणि चालीरीती समजून घेतात आणि त्यांच्यासोबत राहून विविधतेचा आदर करायला शिकतात. हा सामाजिक सलोखा राष्ट्रीय एकतेचा कणा आहे. त्यामुळे बिहार सरकारचा असा निर्णय चिंतेचा विषय आहे.


बिहारमध्ये उद्योग आणि रोजगाराच्या संधींच्या अभावामुळे तेथील लाखो लोक वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये काम करतात. जर उद्या इतर राज्यांनीही असेच पाऊल उचलले, तर त्याचे काय परिणाम होतील? भाषेच्या नावाखाली रोज वाद निर्माण होतात. काही दिवसांपूर्वी महाराष्ट्रात टॅक्सीचालकांसाठी मराठी भाषा अनिवार्य करण्याचा मुद्दा उपस्थित झाला होता, जो कसातरी शांत झाला. कन्नड भाषेच्या अनिवार्य वापराबाबत कर्नाटकातही मतभेदाचे सूर ऐकू येत आहेत. गेल्या ७० वर्षांपासून तामिळनाडूच्या राजकारणात उत्तर भारतीय भाषांना असलेला विरोध प्रकर्षाने दिसून येतो.

बंगळुरू मेट्रोमध्ये सर्व माहिती केवळ इंग्रजी आणि कन्नडमध्येच प्रदर्शित करण्याचा कर्नाटक सरकारचा अलीकडील निर्णयही अस्वीकार्य होता. बंगळुरूमध्ये देशातील सर्व राज्यांतील लोक राहतात आणि त्यापैकी मोठ्या संख्येने लोकांना हिंदी किंवा हिंदुस्तानी समजते. त्यामुळे केवळ इंग्रजी आणि कन्नडमध्ये माहिती दिल्यास इतर राज्यांतून येणाºयांना विशेषत: कामगार वर्गाला गैरसोयीचे ठरू शकते. संविधानात हिंदीला अधिकृत भाषेचा दर्जा दिलेला असताना, कर्नाटक सरकार असे धोरण का अवलंबत आहे? दिल्ली, बंगळुरू, अहमदाबाद, चेन्नई आणि पुणे यांसारखी आपली शहरे त्यांच्या वैश्विक संस्कृतीसाठी ओळखली जातात. देशभरातील नागरिक येथे पूर्ण स्वातंत्र्याने राहतात आणि काम करतात. जेव्हा देश बाह्य आणि अंतर्गत आव्हानांना तोंड देत आहे, तेव्हा धोरणे आखताना आपण विशेषत: सावधगिरी बाळगली पाहिजे. राजकीय सोयीसाठी किंवा कोणत्याही विशिष्ट वर्गाच्या दबावाखाली अशी कोणतीही पावले उचलली जाऊ नयेत, ज्यांचे दूरगामी परिणाम राष्ट्रीय हिताला हानी पोहोचवू शकतात. बिहारमध्ये सध्या भारतीय जनता पक्ष एनडीएची सत्ता आहे. त्यांनी त्यांच्या अन्य राज्यात ही भूमिका घेतलेली नाही. विशेषत: महाराष्ट्राने अशी भूमिका घेतली तर या परप्रांतियांना गाशा गुंडाळावा लागेल याचा विचार करायला हवा.