व्यापक राष्ट्रहिताचे दृष्टीने पहावे

या पावसाळी अधिवेशनाच्या उंबरठ्यावर, ‘एक राष्ट्र, एक निवडणूक’ या संकल्पनेभोवतीच्या चर्चेने बºयाच काळातील अभूतपूर्व अशा सुधारणेवर प्रकाश टाकला आहे. संसदेच्या या अधिवेशनात ‘एक राष्ट्र, एक निवडणूक’ यावर विधेयक मांडले जाईल की नाही हे सध्या अस्पष्ट आहे, परंतु जर ते मांडले गेले, तर त्याला विरोधाचा सामना करावा लागू शकतो, कारण अनेक राजकीय पक्षांनी एकाच वेळी निवडणुका घेण्याच्या कल्पनेला सातत्याने नाकारले आहे. देशात निवडणुका किती वेळा होतात हा मूळ प्रश्न नाही, तर निवडून आलेली सरकारे लोकांवर कसे शासन करतात हा आहे. हाच या संपूर्ण प्रस्तावाच्या केंद्रस्थानी असलेला मूलभूत आधार आहे. संसदेची एक संयुक्त समिती सध्या संविधान (१२९वी दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ ची तपासणी करत आहे. पी.पी. चौधरी यांच्या अध्यक्षतेखाली विविध हितधारकांशी चर्चा सुरू आहे. याकडे केवळ निवडणुकीचे वेळापत्रक निश्चित करण्यासाठीची एक यांत्रिक प्रक्रिया म्हणून पाहणे ही एक चूक ठरेल. भारतीय शासनप्रणालीला मुळापासून बळकट करण्याची आणि तिला नव्याने आकार देण्याची ही एक ऐतिहासिक संधी आहे.

एकाच वेळी होणाºया निवडणुका हा लोकशाहीचा पर्याय नाही, तर आपल्या निवडणूक प्रक्रियेतील एक आवश्यक सुधारणा आहे. गेल्या दशकातील शासन, डिजिटल शासन आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा वेग पाहता, धोरणात्मक सातत्यामुळे या सुधारणेला गती मिळाली आहे, ज्यामुळे ती स्वाभाविक झाली आहे. भारतीय लोकशाहीसमोरील सर्वात मोठे संकट हे आहे की, देश एका सततच्या निवडणुकीच्या भोवºयात अडकला आहे. गेल्या पाच वर्षांचा इतिहास या वस्तुस्थितीची साक्ष देतो की, दरवर्षी कोणत्या ना कोणत्या मोठ्या राज्यात निवडणुकीचा गोंधळ उडतो आणि आचारसंहिता लागू होते. याचा परिणाम असा होतो की, दैनंदिन कामकाजाऐवजी शासनाचा मोठा भाग निवडणुकीच्या तयारीमध्येच खर्ची पडतो. याचा थेट परिणाम सार्वजनिक गुंतवणूक आणि धोरणात्मक निर्णयांवर होतो. कोविंद समितीच्या अहवालात हे स्पष्टपणे अधोरेखित केले आहे की, निवडणुकीच्या या विखुरलेल्या तारखांमुळे निर्माण झालेल्या प्रशासकीय आणि आर्थिक अनिश्चिततेची मोठी किंमत देश मोजत आहे. आचारसंहिता लागू होताच, नवीन विकास योजना, निविदा आणि मोठे निर्णय फायलींपुरते मर्यादित राहतात. मोठ्या पायाभूत सुविधा प्रकल्पांना गतीची आवश्यकता असते, परंतु या वारंवार येणाºया राजकीय अडथळ्यांमुळे त्यांचा खर्च वाढतो आणि वेळ वाया जातो.

ज्या प्रशासकीय यंत्रणेला देशाचे करदाते विकासासाठी आपला कष्टाचा कर देतात, ती यंत्रणासुद्धा महिनोन् महिने निवडणुकीच्या प्रचारात अडकून पडते. याचा सर्वाधिक फटका आपल्या शिक्षण व्यवस्थेला बसतो. निवडणुका जाहीर होताच, लाखो शिक्षक आणि सुरक्षा कर्मचाºयांना त्यांच्या प्राथमिक जबाबदाºयांमधून काढून कर्तव्यावर तैनात केले जाते. सरकारी शाळांमधील शिक्षण ठप्प होते. मुलांच्या या नुकसानीची भरपाई कोणताही राजकीय पक्ष करू शकत नाही. लोकशाही म्हणजे केवळ मतदान करणे नव्हे. लोकांचे अखंड आणि सुरळीत नागरी जीवन हाच त्याचा खरा निकष आहे. आपण या वस्तुस्थितीकडे दुर्लक्ष करू शकत नाही की, एखाद्या राज्यात निवडणुका जाहीर होताच राजकीय पक्षांना आपले प्राधान्यक्रम बदलण्यास भाग पडते.

जर आपण भारतीय निवडणुकीचा इतिहास पाहिला, तर १९५१ ते १९६७ या काळात देशभरात एकाच वेळी निवडणुका घेण्यात आल्या. ही एकाच वेळी निवडणुका घेण्याची पद्धत अकार्यक्षम असल्यामुळे नव्हे, तर राजकीय अस्थिरता आणि मुदतपूर्व विसर्जनामुळे संपुष्टात आली. त्यामुळे, ही कल्पना कोणत्याही एका सरकारची तत्काळ निर्मिती नाही. निवडणूक आयोग, विधी आयोग आणि घटनात्मक पुनर्विलोकन आयोग अनेक वर्षांपासून याला एक आवश्यक सुधारणा म्हणून अधोरेखित करत आहेत. आवश्यक घटनात्मक आणि प्रशासकीय तयारीने हे शक्य आहे, असा विश्वास खुद्द निवडणूक आयोगालाही आहे. त्यामुळे, ही चर्चा केवळ राजकीय साधक-बाधक बाबींपुरती मर्यादित नसून, देशाच्या संस्थात्मक तयारीबद्दल आहे. हा काही नवीन किंवा अपरिचित प्रयोग नाही. भारतीय लोकशाहीची मूलभूत निवडणूक प्रणाली सध्याच्या परिस्थितीत पुनर्संचयित करण्याचा हा एक गंभीर प्रयत्न आहे.

तथापि, या सुधारणेसाठी आवश्यक असलेल्या घटनादुरुस्तीबद्दल अनेक चिंता व्यक्त केल्या जात आहेत. प्रमुख विरोधी पक्ष आणि प्रादेशिक शक्तींचा असा युक्तिवाद आहे की, एकाच वेळी निवडणुका घेतल्यास प्रांतीय निवडणुकांमध्ये राष्ट्रीय मुद्दे झाकोळले जातील. त्यांच्या मते, यामुळे स्थानिक मुद्दे दुर्लक्षित होतील आणि बहुपक्षीय रचना कमकुवत होईल. तथापि, आपला निवडणूक इतिहास दर्शवतो की, भारतीय मतदार खूपच अधिक परिपक्व आहे. जर राष्ट्रीय मुद्दे स्थानिक मुद्द्यांवर भारी पडले असते, तर अनेक राज्यांमधील मतदार एकाच दिवशी होणाºया लोकसभा आणि विधानसभा निवडणुकांमध्ये वेगवेगळ्या पक्षांना मतदान का करतील? अखेर, अनेक राज्यांमध्ये विधानसभा निवडणुका आजही लोकसभा निवडणुकांसोबतच घेतल्या जातात. आपल्या लोकांना राष्ट्रीय आणि स्थानिक प्राधान्यक्रमांमधील फरक चांगलाच समजतो. यातील सर्वात कठीण भाग म्हणजे कायदेशीर बाबी. जर दोन वर्षांच्या आत राज्य सरकार कोसळले किंवा केंद्रात त्रिशंकू सभागृह निर्माण झाले, तर हे एकाच वेळी होणारे चक्र कसे टिकवून ठेवता येईल? विधी आयोग आणि उच्चस्तरीय समितीच्या मते, अशा परिस्थितीत मध्यावधी निवडणुका केवळ मागील सभागृहाच्या उर्वरित कार्यकाळासाठीच घेतल्या पाहिजेत. या व्यवस्थेमुळे गंभीर व्यावहारिक प्रश्न निर्माण होतात. मतदार केवळ दोन वर्षांच्या कार्यकाळासाठी पुन्हा मतदान करण्यास तयार असतील का?

खरे आव्हान केवळ एकदाच एकाच वेळी निवडणुका घेणे हे नाही, तर राजकीय अस्थिरतेच्या काळात संपूर्ण व्यवस्थेची शाश्वतता टिकवून ठेवणे हे आहे. २०४७ पर्यंत ‘विकसित भारत’ घडवण्याचे व्यापक राष्ट्रीय उद्दिष्ट. हे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी धोरणात्मक सातत्य आणि प्रशासकीय स्थिरता या पूर्वअटी आहेत. जेव्हा देश सततच्या निवडणूक चक्रांच्या भोवºयातून मुक्त होईल, तेव्हाच आपण पायाभूत सुविधा यशस्वीपणे उभारू शकू आणि मोठ्या आर्थिक सुधारणा राबवू शकू. त्यामुळे, ‘एक राष्ट्र, एक निवडणूक’ याकडे पक्षीय राजकारणाच्या दृष्टिकोनातून पाहण्याऐवजी, राष्ट्रउभारणीच्या दृष्टिकोनातून पाहिले पाहिजे. यातच सर्वांचे हित आहे.

संत तुकाराम महाराजांचा उपदेश

मऊ मेणाहुनी आम्ही विष्णूचे दास। कठीण वज्रास भेदूं आम्ही।। असे संत तुकाराम महाराज म्हणतात. हरिचे दास (वारकरी) मनातून मेणापेक्षाही मऊ आणि दयाळू असतात. पण जर अन्यायाविरुद्ध उभे राहायचे असेल, तर ते वज्रापेक्षाही कठीण बनू शकतात. याचा अनुभव आपण अनेक वेळा घेतलेला आहे. संत ज्ञानेश्वर आणि सर्वच संतांनी वारीतील नामस्मरणाचे महत्त्व सांगितले आहे तसेच ते तुकोबारायांनीही सांगितले आहे. तुकोबा म्हणतात, अमृताहुनि गोड नाम तुझे देवा, अमृताहुनि गोड नाम तुझे देवा, मन माझे केशवा का बा नेघे, कडू वाटे जीभ रोगाचिये सुती, गोड नाम प्रीती केवी उपजे।।

या अभंगात तुकाराम महाराज भगवंताच्या (विठ्ठलाच्या) नामाचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, देवाचे नाव हे अमृतापेक्षाही गोड आहे. परंतु, तरीही माझे मन हे नाम घेण्यात का रमत नाही? याचे कारण देताना ते एक सुंदर उदाहरण देतात. ज्याप्रमाणे आजारी माणसाला जिभेच्या आजारामुळे (ज्वरामुळे) गोड वस्तूही कडू लागते, त्याचप्रमाणे आपल्या मनाला ‘भवोग’ (संसाराची आसक्ती, अज्ञान) जडला आहे. जोपर्यंत माणसाच्या मनातील हा अज्ञानाचा रोग दूर होत नाही, तोपर्यंत त्याला या नामस्मरणाची खरी गोडी कळत नाही.

तर एका अभंगात तुकोबाराय म्हणतात, जे का रंजले गांजले त्यासी म्हणे जो आपुले। तोचि साधू ओळखावा। देव तेथेचि जाणावा।। हा अभंग संत तुकारामांच्या सामाजिक आणि आध्यात्मिक विचारांचा गाभा आहे. खरा साधू किंवा सज्जन माणूस कोण, हे सांगताना ते म्हणतात की, जो समाजातील दु:खी, कष्टी आणि पीडित लोकांना आपले मानतो, त्यांच्या दु:खात धावून जातो, तोच खरा साधू आहे. भगवंताला शोधण्यासाठी मंदिरात किंवा हिमालयात जाण्याची गरज नाही; अशा भूतदया असणाºया माणसाच्या हृदयातच देव वास करतो. मानवकल्याण हीच खरी ईश्वरसेवा आहे, हा संदेश यातून मिळतो. ज्ञानेश्वरांनी जो मानवता धर्म अपेक्षित केला होता त्याचा हा कळस आहे.

एका अभंगात तुकोबाराय म्हणतात, वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे। पक्षीही सुस्वरे आळविती। येणे सुखे रुचे एकांताचा वास। नाही गुणदोष अंगा येत।। इथे पाहा किती वैज्ञानिक दृष्टिकोन आहे. पर्यावरण आणि मानवी मन यांचा सुंदर मिलाफ या अभंगात दिसतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे वृक्ष, वेली आणि वनातील प्राणी आमचे सगेसोयरे (नातेवाईक) आहेत. निसर्गाच्या सान्निध्यात पक्षी सुंदर गाणी गातात, ज्यामुळे मनाला अथांग शांतता मिळते. मानवी समाजात राहून माणसाला एकमेकांचे गुण-दोष, हेवेदावे पाहावे लागतात; पण निसर्गाच्या एकांतात कोणताही विकार मनाला स्पर्श करत नाही. हा अभंग मानवाला निसर्गाशी एकरूप होऊन जगण्याची प्रेरणा देतो.

सर्व बाजूंनी विचार करणे हे संत तुकारामांचे वैशिष्ट्य होते. एका अभंगात ते म्हणतात, लहानपण देगा देवा मुंगी साखरेचा रवा। ऐरावत रत्न थोर त्यासी अंकुशाचा मारे।। या अभंगात तुकोबा देवाकडे ‘अहंकार’ नसलेले लहानपण मागतात. ते म्हणतात की, मोठेपणात नेहमीच त्रास आणि संकट असते. याचे उदाहरण देताना ते सांगतात की, ‘ऐरावत’ हा इंद्राचा हत्ती कितीही मोठा आणि मौल्यवान रत्न असला, तरी त्याला नेहमी माहुताच्या अंकुशाचा मार खावा लागतो. याउलट, मुंगी आकाराने अत्यंत लहान असते, पण तिला सहजपणे साखरेचा दाणा मिळतो आणि ती सुखात राहते. माणसाने जीवनात नम्र राहावे, गर्वाने फुगू नये, हाच या अभंगाचा मुख्य हेतू आहे. प्रबोधनाची वारी हे यासाठीच म्हटले जाते. वारीतून संतांनी केलेले प्रबोधन हीच खरी संतकृपा समाजावर आहे.

प्रफुल्ल फडके/ संतकृपा

शासकांच्या दुर्लक्षाचे परिणाम

ही एक विडंबना आहे की, खलिस्तानी बंडखोरी संपल्यानंतर कोणताही अधिकृत आढावा घेतला गेला नाही. भारतीय शासकांनी देशाच्या नवीन पिढीला १९८१ ते १९९२ दरम्यानच्या घटनाक्रमाची स्पष्ट माहिती मिळेल याची कधीच पर्वा केली नाही. हे वैचारिक क्षेत्र खलिस्तानी गटाला किंवा त्यांच्या समर्थकांना त्या काळाचा इतिहास त्यांच्या दृष्टिकोनातून मांडण्यासाठी मोकळीक देते. काही बाबतीत, ‘सतलज’ या चित्रपटाने नेमके हेच केले आहे.

आता त्यांना त्यांची मते व्यक्त करण्यापासून रोखणे हा शासकांवर येणारा आणखी एक दोष आहे. ही घटना पुन्हा एकदा दाखवून देते की, स्वतंत्र भारताचे शासक अनेक बाबतीत अकार्यक्षम राहिले आहेत. काश्मीर, आसाम किंवा पंजाबमध्ये जेव्हा जेव्हा राष्ट्रीय सार्वभौमत्वाला आव्हान दिले जाते, तेव्हा ते ते मान्य करण्यास नकार देतात. ते फुटीरतावादी घटकांबद्दल खोटी आश्वासने देऊन स्वत:ची आणि जनतेची दिशाभूल करतात. अशा प्रकारे जाणीवपूर्वक किंवा अजाणतेपणे ते अशा घटकांना वाढू देतात.

जेव्हा परिस्थिती चिघळते, तेव्हा सुरक्षा दलांना कारवाई करण्यासाठी पाचारण केले जाते. साहजिकच युद्धाप्रमाणेच दोन्ही बाजूंनी चढ-उतार होत असतात. अखेरीस मोठी किंमत मोजून परिस्थिती नियंत्रणात आणल्यानंतर शासक निवांत बसतात. खलिस्तानी बंडखोरीच्या बाबतीतही असेच घडले. पंजाब पोलीस प्रमुख केपीएस गिल यांच्या नेतृत्वाखाली १९९२ मध्ये खलिस्तानी बंडखोरी संपुष्टात आणण्यात आली. केंद्रीय प्रशासनाने काय केले? काहीच नाही, उलट १९८१ ते १९९२ दरम्यान जे घडले त्याकडे त्यांनी दुर्लक्ष करण्याचे नाटक केले. सरकारने कोणतेही श्वेतपत्र जारी केले नाही. तसेच, खलिस्तानी बंडखोरी संपुष्टात आणणाºया अधिकाºयांचा सन्मानही केला नाही.

असामान्य धैर्याने पंजाबला भारतापासून वेगळे होण्यापासून रोखणाºया केपीएस गिल यांना कधीही कोणताही आदर दिला गेला नाही. त्यांच्या निधनानंतर आयोजित केलेल्या शोकसभेला एकही केंद्रीय नेता उपस्थित राहिला नाही. जणू काही गिल यांनी भारतीय सार्वभौमत्वाची लढाई जिंकली याची सर्व नेत्यांना लाज वाटत होती. खरे तर, ते एक युद्धच होते. जर देशाच्या शासकांनी स्पष्ट भूमिका घेतली नाही आणि दहशतवादी कारवाया व त्यांच्या घोषित उद्दिष्टांविषयी जनतेला माहिती दिली नाही, तर लोकांमध्ये संभ्रम निर्माण होणे अटळ आहे. कालांतराने फुटीरतावादी आणि दहशतवादी गटांना स्वत:ला पीडित म्हणून दाखवण्यात काहीच अडचण येणार नाही.

‘सतलज’ने हेच केले आहे. त्याने एक विचार पुढे मांडला आहे. त्याला थांबवणे नव्हे, तर एक वेगळा दृष्टिकोन ठेवणे हा योग्य प्रतिसाद असायला हवा होता. ही एक बालिश गोष्ट आहे की, जर भारतीय सार्वभौमत्वासाठी जबाबदार असलेले लोक स्वत:ची आणि दहशतवादाने पीडित झालेल्यांची बाजू घेत नसतील, तर पंजाब पोलीस किंवा खलिस्तान्यांच्या हातून जाणूनबुजून किंवा नकळतपणे त्रास सहन केलेल्यांनीही स्वत:ची बाजू का घेऊ नये?

अखेरीस १९९२ ते २०२६ या काळात भारतीय राज्यकर्ते, शिक्षण विभाग आणि इतर अनेक राज्यस्तरीय संस्थांना, त्या दहशतवादाचा फटका बसलेल्या हजारो निष्पाप हिंदू आणि शिखांच्या दृष्टिकोनातून पंजाब पोलीस आणि खलिस्तानी दहशतवादाविरुद्ध लढणाºयांच्या समर्थनार्थ चित्रपट बनवण्यापासून कोणी रोखले होते? त्यांनी त्या काळातील संपूर्ण तपशील नोंदवायला हवा होता, ज्यामुळे खलिस्तानी दहशतवाद काय होता आणि त्यावर कसे नियंत्रण ठेवले गेले हे स्पष्टपणे दिसून आले असते.

कोणी कोणती आणि कोणत्या प्रकारची भूमिका बजावली? नोंदी याच्या अगदी उलट दाखवतात. खलिस्तानी दहशतवाद संपवणाºया केपीएस गिल यांना जेव्हा अनामिक निरोप देण्यात आला, तेव्हा खलिस्तानच्या बाजूने उभ्या राहिलेल्यांना दोष का द्यायचा? शासक आपल्या मवाळ आणि गप्प बसण्याच्या भूमिकेतून नकळतपणे जी भूमिका घेत होते, तीच भूमिका ते आता उघडपणे घेत आहेत. एक पंतप्रधान, एक मुख्यमंत्री, असंख्य मंत्री, माजी मंत्री, खासदार आणि हजारो सामान्य नागरिक मारले गेले असूनही, खलिस्तानी बंडखोरी संपवण्यासाठी त्यांना एक मोठे अंतर्गत युद्ध लढावे लागलेच नाही, अशा अविर्भावात भारतीय राज्यकर्ते वागत आहेत.

जर या राज्यकर्त्यांनी या सगळ्यावर एक माहितीपटसुद्धा बनवला नाही, तर खलिस्तानचे समर्थन करणाºयांनी स्वत:चा प्रचार करू नये, असे मानणे मूर्खपणाचे आहे. ‘सतलज’च्या चित्रपट निर्मात्याने तोच मुद्दा मांडला आहे, जो राजकीय आणि बौद्धिक वर्गाकडून नेहमीच मांडला जातो. खलिस्तानी दहशतवादाशी लढताना ‘मानवाधिकारांचे उल्लंघन’ झाले. दुसरी बाजू, म्हणजेच खलिस्तानी दहशतवाद्यांकडून पळवून नेला जाणारा पोलीस, नागरिक, राजकारणी आणि मंत्र्यांच्या जगण्याचा हक्क, मांडणे ही चित्रपट निर्मात्यांची जबाबदारी नाही. ही भारतीय शासकांची जबाबदारी होती, पण त्यांनी त्याकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष केले. त्यांनी खलिस्तानी कथानकाला अधिक बळकट केले.

अखेरीस, जे स्वत:च्या ध्येयांसाठी कटिबद्ध आहेत ते भारतीय शासकांच्या दुर्लक्षाचा फायदा का घेणार नाहीत? कोण जाणे, अशा कितीतरी नामवंत व्यक्तींना उच्च राष्ट्रीय सन्मान मिळाले आहेत, ज्यांनी उघडपणे किंवा गुप्तपणे कोणत्या ना कोणत्या प्रकारच्या फुटीरतावादाला पाठिंबा दिला, पण ज्यांनी खलिस्तानी दहशतवाद संपवला त्यांना कोणतीही ओळख मिळाली नाही. केपीएस गिल हे त्याचेच एक उदाहरण आहे. ९ सप्टेंबर २००६ रोजी दिल्लीत एका पुस्तक प्रकाशनाच्या वेळी गिल म्हणाले की, दहशतवादावरील विजयानंतर ज्या पोलीस दलाची प्रशंसा व्हायला हवी होती, त्यांची तीव्र बदनामी करण्यात आली. त्यांचा विजय नाकारण्यात आला.

‘सतलज’ हा चित्रपट जाणीवपूर्वक किंवा अजाणतेपणे नेमके हेच करत आहे, पण तो असे करू शकतो, कारण खुद्द भारतीय शासकांनी खलिस्तानी दहशतवादाशी लढलेल्या पोलीस दलाचा कधीच सन्मान केला नाही. जर त्यांनी तसे केले असते, तर ते असे झाले असते की, ज्याप्रमाणे हनी त्रेहान यांनी जसंवत सिंग खालरा यांच्या जीवनावर चित्रपट बनवला, त्याचप्रमाणे इतर कोणीतरी केपीएस गिल किंवा खलिस्तानी दहशतवादाविरुद्ध लढणाºया इतर कोणत्याही नायकाच्या किंवा घटनेच्या जीवनावर चित्रपट बनवू शकले असते.

खलिस्तानी दहशतवादात मारले गेलेले पंतप्रधान इंदिरा गांधी किंवा मुख्यमंत्री बीअंत सिंग यांच्या बलिदानावर कोणताही चित्रपट बनवला गेला नाही. ‘सतलज’ चित्रपटावर बंदी घालण्याऐवजी, दहशतवादाविरुद्धच्या युद्धाची दुसरी बाजू दाखवणे अधिक चांगले ठरले असते, जेणेकरून लोकांना हे समजू शकले असते की, दहशतवादाविरुद्धचे युद्ध हे राष्ट्रीय सार्वभौमत्वाच्या रक्षणासाठीचे युद्ध आहे. आज हा खलिस्तानवाद कॅनडामार्फत आणि परकीय शक्तींच्या मदतीने पुन्हा फोफावत असताना, दिल्लीतील बोगस शेतकरी आंदोलनात घुसला असताना गप्प बसणे कितपत योग्य आहे?

नामस्मरणाचे महत्त्व आणि वारी

नामसंकीर्तन साधन पैं सोपें। जळतील पापें जन्मांतरीचीं।। असे संत ज्ञानेश्वरांनी म्हटले आहे. संसारात राहून भगवंताला मिळवण्याचे ‘नामस्मरण’ हे सर्वात सोपे साधन आहे. यामुळे अनेक जन्मांची पापे जळून खाक होतात. त्यामुळे वारीची ताकद ही नामसंकीर्तनात आहे. त्यासाठी हरिपाठ म्हटला जातो. हरिपाठाच्या माध्यमातून ज्ञानदेवांनी हे सातत्याने निरनिराळ्या श्लोकांतून सांगितले आहे.

ज्ञानदेव म्हणतात, हरिनाम जपे तो नर दुर्लभ। वाचेसी सुलभ रामकृष्ण ॥१॥ रामकृष्ण नामीं उन्मनी साधली। तयासी लाधली सकळ सिद्धि॥२॥ सिद्धि बुद्धि धर्म हरिपाठीं आले। प्रपंची निमाले साधुसंगे॥३॥ ज्ञानदेवीं नाम रामकृष्ण ठसा। तेणें दशदिशा आत्माराम॥४॥ इथे संत ज्ञानेश्वर म्हणतात, ज्याच्या बुद्धीमध्ये हरिचिंतनाचा जप चालू आहे आणि ज्याच्या वाणीमध्ये सुलभ रामकृष्णनामाचे वास्तव्य आहे असा मनुष्य फारच दुर्लभ असतो. ज्यांनी रामकृष्ण नामाच्याच भजनाने संकल्पविकल्पात्मक मनरहित अशा निर्विकल्प सहज परमात्मस्थितीचा लाभ करून घेतला, त्याला परिपूर्ण परब्रह्मसिद्धी प्राप्त झाली अथवा त्याला जगातील सर्व सिद्धी प्राप्त झाल्या. भगवद्चिंतनाने बुद्धीला सिद्धी प्राप्त होते, म्हणजे बुद्धीचे मल दूर होऊन तिची उत्तम सिद्धी होते, देहतादात्म्याने पंचविषयाच्या भोगात गुंतलेल्या व त्रिविधतापाने तप्त झालेल्या प्रापंचिक जीवांची शांति साधूंच्या संगतीने होते. श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, नामचिंतनाने माझ्या हृदयांत रामकृष्णस्वरूपाचा ठसाच उमटला आहे. त्यायोगाने दाही दिशांमध्ये आत्माराम भरलेला भासत आहे.

यासाठी या वारीमध्ये हरिपाठाचे पठण केले जाते. ज्ञानदेव म्हणतात, हरिपाठकीर्ति मुखें जरी गाय। पवित्रचि होय देह त्याचा॥१॥ तपाचे सामर्थ्ये तपिन्नला अमूप। चिरंजीव कल्प वैकुंठी नांदे॥२॥ मातृ पितृ भ्रातृ सगोत्र अपार। चतुर्भुज नर होऊनि ठेले॥३॥ ज्ञान गूढगम्य ज्ञानदेवा लाधलें। निवृत्तीनें दिधलें माझें हातीं॥४॥ म्हणजे, हरिचा जप करून वाणीनें हरिची कीर्ति जो गाईल त्याचा देह पवित्र होईल. हरिनामसंकीर्तनाच्या सामर्थ्याने ज्याने अगणित तप केले तो अनंत कल्पपर्यंत वैकुंठात वास्तव्य करतो. तसेच आईबाप, भाऊबंद तसेच त्यांचे अनेक गोत्रजही सर्व मनुष्ये चतुर्भुज होऊन वैकुंठी राहतात; म्हणजे त्यांना सरूपतामुक्तीचा लाभ होतो. श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, अति गुप्त आत्मज्ञानाचा लाभ माझे गुरू निवृत्तिनाथ यांन्ी माझे हाती दिल्यामुळे मी ज्ञानसंपन्न झालो. ज्ञानेश्वर सगळे श्रेय गुरूला देतात.

पुढच्या श्लोकात ते म्हणतात, हरिवंशपुराण हरिनाम संकीर्तन। हरिविण सौजन्य नेणे कोणी॥१॥ त्या नरा लाधलें वैकुंठ जोडलें। सकळही घडलें तीर्थाटण॥२॥ मनोमार्गे गेला तो तेथें मुकला। हरिपाठीं स्थिरावला तोचि धन्य॥३॥ ज्ञानदेवा गोडी हरिनामाची जोडी। रामकृष्णी आवडी सर्वकाळ॥४॥ म्हणजे जो हरिवंशपुराण वाचतो, आणि यथार्थ हरिनामाचे कीर्तन करतो व हरिवाचून दुसरे कोणीही प्रिय जाणत नाही, त्या मनुष्याला वैकुंठाचा लाभ झाला आणि त्याला सर्व तीर्थयात्रा घडल्या असे समजावे. मनोवृत्तीप्रमाणे वागणारा असल्या लाभाला आचवतो. हरिभजनामध्ये जो स्थिर झाला तोच धन्य होय. म्हणून श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, हरिनामाच्या लाभाचीच मला गोडी असून मला सतत रामकृष्णस्वरूपीच आवड आहे. या प्रत्येक ठिकाणी नामस्मरणाला महत्त्व दिले आहे. सर्वात सोपा भक्तीचा मार्ग हा नामस्मरण भक्ती आहे, तीच वारीची ताकद आहे, म्हणून लाखो वारकरी या नामस्मरणात लीन होतात.

म्हणून ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, नामसंकीर्तन वैष्णवांची जोडी। पापें अनंत कोटी गेलीं त्यांची ॥१॥ अनंत जन्मांचें तप एक नाम। सर्व मार्ग सुगम हरिपाठी॥२॥ योग याग क्रिया धर्माधर्म माया। गेले ते विलया हरिपाठी॥३॥ ज्ञानदेवी यज्ञयाग क्रिया धर्म। हरिविण नेम नाहीं दुजा॥४॥ म्हणजे, हरिनामाच्या कीर्तनाची वैष्णव जनांनी जोड केलेली असते, त्यायोगाने त्यांची अनंत कोटी पातके नाहीशी होतात. अनंतजन्मी केलेल्या तपांचे फल एक हरिचे नामस्मरण आहे. सर्व साधनामध्ये हरिचे चिंतन हे सुलभ साधन होय. अष्टांगयोग, यज्ञक्रिया, धर्म व अधर्मरूपी माया ही सर्व हरिच्या चिंतनाने लयाला जातात. श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, आमच्या ठिकाणीं यज्ञ, याग, क्रिया, धर्म सर्व काही हरि आहे. त्यावांचून दुसरा काही नेमधर्म नाही.

प्रफुल्ल फडके/ संतकृपा

अन्यायासारखा दिसणारा न्याय

‘न्याय केवळ व्हायलाच नको, तर तो होताना दिसलाही पाहिजे’ ही म्हण सर्वांनाच माहीत आहे. दुर्दैवाने आपल्या देशात न्याय नाकारल्याची उदाहरणे वाढत आहेत. याचे ताजे उदाहरण म्हणजे श्रद्धा वालकर हत्याकांडातील आरोपी आफताब अमीन पूनावाला याला मिळालेला दिलासा. सर्वांच्या लक्षात आहे की, आफताबने त्याची प्रेयसी आणि लिव्ह-इन पार्टनर श्रद्धा हिला मुंबईहून दिल्लीला आणून तिची हत्या केली होती. तिची हत्या केल्यानंतर त्याने तिच्या शरीराचे ३५ तुकडे केले, ते फ्रिजमध्ये ठेवले आणि नंतर एक-एक करून जंगलात फेकून दिले.

जेव्हा काही महिन्यांनंतर हे प्रकरण उघडकीस आले, तेव्हा संपूर्ण देश हादरला होता. ही घटना मे २०२२ मध्ये घडली होती. घटनेचे भीषण स्वरूप पाहता या प्रकरणात न्यायाची प्रक्रिया वेगाने होईल असे मानले जात होते, पण तसे होत नाहीये. अलीकडेच दिल्ली न्यायालयाने आफताबची सुनावणी पुढे ढकलली, कारण त्याला एमए समाजशास्त्राची परीक्षा द्यायची होती.

वरवर पाहता सुनावणी एक दिवसासाठी पुढे ढकलणे ही काही मोठी गोष्ट नाही असे वाटू शकते, परंतु हे महत्त्वाचे आहे, कारण जेव्हा पूर्वी २० जुलै रोजी सुनावणी सुरू होईल असे ठरले होते, तेव्हा आफताबच्या वकिलाने त्याला त्या दिवशी परीक्षा द्यायची आहे हे न्यायालयाला कळवले नव्हते. ही गोष्ट नंतर उघडकीस आली आणि न्यायाधीशांनी दया दाखवून सुनावणी पुढे ढकलली. ही काही पहिली वेळ नव्हती. आफताबला दंतवैद्याकडे जायचे असल्यामुळे त्याचा खटला यापूर्वी एकदा पुढे ढकलण्यात आला होता. त्याचप्रमाणे दुसºया वेळी त्याला मानसोपचारतज्ज्ञाकडे जायचे असल्यामुळे सुनावणी पुढे ढकलण्यात आली होती.

एक भयानक असा आरोपी, त्यांचे कुटुंबीय आणि वकील खटला लांबवण्यासाठी वापरत असलेल्या डावपेचांशी प्रत्येक जण परिचित आहे. येथे प्रश्न खटला पुढे ढकलण्याचा नाही तर खुनाच्या आरोपीला त्वरित शिक्षा देणे आवश्यक आहे की, त्याच्या खटल्याची चिंता करणे योग्य आहे, हा आहे. हे खरे आहे की, जोपर्यंत एखादी व्यक्ती दोषी सिद्ध होत नाही, तोपर्यंत तिला निर्दोष मानले जावे, अशी न्यायाची मागणी आहे, पण आफताबसारख्या खुन्याच्या बाबतीत न्यायाचे हे तत्त्व उदारपणे लागू केले जाईल का? सुनावणी पुढे ढकलण्याचे हे चक्र अधोरेखित करणारी ही काही पहिली घटना नाही. अशी असंख्य प्रकरणे आहेत. सुनावणीला होणारा विलंब ही एक सामान्य गोष्ट आहे, कारण आरोपी आणि त्यांचे वकील कोणत्याही मार्गाने आपल्या खटल्याची सुनावणी लांबवण्यासाठी डावपेच वापरण्यात यशस्वी होतात. आज चार वर्षे उलटून गेली तरी त्या खटल्याची सुनावणी पुढे जात नाही? याला कोण जबाबदार आहे?

‘न्यायासमोर सर्वजण समान आहेत’ ही म्हण सर्वांनी ऐकली आहे, पण दुर्दैवाने आपल्या देशात हे खरे नाही. केरळमधील एका कर्करोगग्रस्त महिलेचे प्रकरण, जिने कर्करोगावरील महागडी औषधे परवडणाºया दरात मिळावीत यासाठी केरळ उच्च न्यायालयात धाव घेतली होती. या खटल्याची सुनावणी ५७ वेळा पुढे ढकलण्यात आली. तो आठ वेगवेगळ्या न्यायाधीशांसमोर सादर करण्यात आला. सुनावणी पुढे ढकलण्याची प्रक्रिया सुरूच राहिली आणि अखेरीस त्या महिलेचा मृत्यू झाला. सुदैवाने तिच्या मृत्यूनंतरही केरळ उच्च न्यायालय खटल्याची सुनावणी सुरू ठेवण्यास तयार आहे. अलीकडेच औषधोपचार आणि उपचारांच्या सुलभ उपलब्धतेसाठी काम करणाºया एका संस्थेने न्यायालयीन कामकाजातील विलंबाबद्दल तक्रार करत केरळ उच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश, सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश आणि राष्ट्रपती यांना पत्र लिहिल्यावर हे केरळ प्रकरण चर्चेत आले.

सर्वोच्च न्यायालयाने दहशतवादी याकूब मेमनच्या खटल्याची सुनावणी मध्यरात्री घेतली आणि रात्री ९ वाजता तीस्ता सेटलवाड यांना जामीन मंजूर केला, हे आपण विसरता कामा नये. प्रभावशाली व्यक्तींच्या खटल्यांची सुनावणी लवकर झाल्याची इतरही उदाहरणे आहेत. याचे कारण म्हणजे या खटल्यांमध्ये प्रभावशाली वकील त्यांचे प्रतिनिधित्व करत होते. असे अनेकदा म्हटले जाते की, जामीन हा नियम आहे आणि तुरुंगवास हा अपवाद आहे. मात्र या तत्त्वाचा मनमानीपणे गैरवापर केला जात आहे आणि गंभीर गुन्ह्यांच्या आरोपींनाही कधीकधी जामीन मंजूर केला जातो. अलीकडेच तेलंगणातील रंगारेड्डी जिल्ह्यात एका अल्पवयीन मुलीवर बलात्कार केल्याचा आरोप असलेल्या एका व्यक्तीला जामीन मंजूर करण्यात आला. तुरुंगातून सुटल्यानंतर त्याने आधी त्या अल्पवयीन मुलीची, तिच्या आईची आणि आजीची हत्या केली, त्यानंतर त्याची पत्नी आणि दोन मुलांची हत्या केली. नंतर तो मृत अवस्थेत आढळला. हा काय न्याय म्हणायचा का?

अलीकडेच दिल्लीतील भीषण दंगलीदरम्यान आयबी अधिकारी अंकित शर्मा यांच्या हत्येप्रकरणी दोषी ठरलेले आम आदमी पक्षाचे माजी नगरसेवक ताहिर हुसेन यांना सर्वोच्च न्यायालयाने केवळ विधानसभा निवडणुका लढवण्यासाठीच नव्हे, तर प्रचार करण्यासाठीही तुरुंगातून सोडले. त्यांना असदुद्दीन ओवैसी यांच्या पक्षाने उमेदवारी दिली होती. त्यांनी पोलिसांच्या देखरेखीखाली सहा दिवस प्रचार केला. अशी न्यायालयीन सौम्यता न्यायपालिकेची प्रतिष्ठा वाढवत नाही किंवा तिच्यावरील सर्वसामान्यांचा विश्वासही दृढ करत नाही. कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक वाईट असतो- मग तो न्यायालयीन सक्रियता असो वा न्यायालयीन सौम्यता. हा सक्रियतावाद आणि सौम्यता, न्यायालयीन निष्क्रियतेसह म्हणजे जखमेवर मीठ चोळण्यासारखेच आहे. बुडाली असती आफताबची परीक्षा तर त्याला काय कुठे जॉबवर जायचे होते की, काय मोठी बाजी मारायची होती? तुरुंगातून सुटल्यावर दिली असती परीक्षा. दोषी ठरला तर शिक्षा भोगावी लागणार आहे, मग परीक्षेचे इतके महत्त्व न्यायालयाला का वाटले? हा अन्यायसदृश न्याय म्हणावा लागेल. महाराष्ट्रात नसरापूरच्या घटनेतील आरोपी भीमा कांबळेला फाशी सुनावली आहे. पण त्याचे पुढे काय झाले? तो वरच्या न्यायालयात जाणार का? ही फाशी कधी दिली जाणार? हे सगळे अनुत्तरीत आहे.

संत सावता माळी यांची कर्मभक्ती

कांदा मुळा भाजी। अवघी विठाई माझी।। असे संत सावता माळी आपल्या अभंगातून म्हणतात. स्वत:चे काम सोडून देवाची भक्ती करण्याची गरज नाही. शेतात काम करताना कांदा, मुळा, भाजी या प्रत्येक गोड्यात मला विठ्ठलच दिसतो. आपले काम प्रामाणिकपणे करणे हीच खरी सेवा. वारकरी संप्रदायात कर्मकांडाला थारा नाही तर कर्म करण्याला, आपले कर्तव्य चोख करण्याला महत्त्व आहे. देवाच्या मागे लागायचे नाही तर कर्म करत राहायचे. कर्म करणाºयाच्या अंतरंगात पांडुरंग प्रकट होतो हे सावता माळी दाखवून देतात.

संत सावता माळी हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत आदरणीय आणि महत्त्वाचे संत आहेत. संत सावता माळी यांचा जन्म १३व्या शतकात (साधारण १२५०च्या सुमारास) सोलापूर जिल्ह्यातील अरण या गावी झाला. ते व्यवसायाने माळी (शेतकरी) होते. त्यांनी आपल्या शेतीतील दैनंदिन कामांनाच आपली पूजा आणि विठ्ठलभक्ती मानले. ते कधीही पंढरपूरला विठ्ठलाच्या दर्शनाला गेले नाहीत, कारण त्यांची अशी धारणा होती की, विठ्ठल त्यांच्या कर्मामध्ये आणि शेतातच सामावलेला आहे. ते संत ज्ञानेश्वर आणि संत नामदेव यांचे समकालीन होते. संत नामदेवांनी आपल्या अभंगांत संत सावता माळी यांच्या भक्तीची आणि आध्यात्मिक अधिकाराची मोठी प्रशंसा केली आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी ही अनुभूती विठ्ठलाकरवी नामदेवांना दिली आणि सावता माळी यांच्या कर्मयोगाची दृष्टी दाखवून दिली. त्यांनी १२९५मध्ये अरण या आपल्या जन्मगावीच जिवंत समाधी घेतली.

त्यांचे आध्यात्मिक विचार आणि कार्य हे कर्मयोगाला प्राधान्य देणारे असल्याने त्याला कर्मभक्ती असे म्हणता येईल. संत सावता माळी यांनी ‘कांदा मुळा भाजी, अवघी विठाई माझी॥’ या आपल्या प्रसिद्ध अभंगातून कर्मयोगाचा एक महान संदेश दिला. कर्म हाच ईश्वराचा मार्ग आहे. त्यांनी तत्कालीन समाजात पसरलेल्या कर्मकांडाला विरोध केला. ईश्वरप्राप्तीसाठी घरदार सोडून जंगलात किंवा तीर्थयात्रेला जाण्याची गरज नाही, तर आपले विहित कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडणे म्हणजेच खरी भक्ती, हा विचार त्यांनी रुजवला. शेतातील प्रत्येक कृती (पेरणे, पाणी देणे, खुरपणे) करताना ते विठ्ठलाचे नामस्मरण करत असत. त्यांनी श्रमाला प्रतिष्ठा मिळवून दिली. त्यांचे अनेक अभंग आजही वारकरी संप्रदायात आणि महाराष्ट्रात मोठ्या आवडीने गाईले जातात. कांदा मुळा भाजी। अवघी विठाई माझी॥ लसूण मिरची कोथंबिरी। अवघा झाला माझा हरी॥ मोट नाडा विहीर दोरी। अवघी व्यापिली पंढरी॥ सावता म्हणे केला मळा। विठ्ठल पायीं गुंतला गळा॥ या अभंगातून त्यांनी शेतीतून पंढरपूरच्या विठ्ठलाचे दर्शन घडवले आहे.

आमुची माळियाची जात। शेत लाविले बागायत॥ आम्ही हरिकीर्तनाचे राते। गाऊ विठ्ठलाची गीते॥ या अभंगातून त्यांनी कर्म करताना त्यातच देव शोधला आहे. त्यांच्या अभंगांची भाषा अत्यंत सोपी, प्रासादिक आणि थेट शेतीशी निगडित असणाºया उपमांनी नटलेली आहे, ज्यामुळे ती सामान्य माणसाच्या मनाला चटकन भिडते. श्रमाला प्रतिष्ठा देण्याचे आणि देवत्व देण्याचे काम त्यांनी केले आहे. हा खरा वारकरी संप्रदाय आहे.

प्रफुल्ल फडके/ संतकृपा

सनातन आणि धर्मनिरपेक्षता यातील संघर्ष

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचा पाठिंबा आणि प्रभाव वाढत असताना, विरोधी पक्षांची त्यांना सत्तेवरून हटवण्याची मोहीम तीव्र होत आहे. आतापर्यंत राजकारण हे विचारधारेपेक्षा जातीय गणितावर अधिक आधारित राहिले आहे. लोकसभेत ९८ सदस्य असलेली काँग्रेस आणि ३७ सदस्य असलेला समाजवादी पक्ष हे सभागृहातील सर्वात मोठे विरोधी पक्ष आहेत. काँग्रेसचा देशभरात मोठा पाठिंबा आहे, तर समाजवादी पक्षाचा उत्तर प्रदेशात मोठा पाठिंबा आहे. गेल्या लोकसभा निवडणुकीत, समाजवादी पक्ष आणि काँग्रेसने उत्तर प्रदेशात एकत्र निवडणूक लढवून भाजपचा पराभव केला होता. लोकसभेत भाजपला पूर्ण बहुमत न मिळण्यामागे हे एक कारण होते. उत्तर प्रदेश निवडणुकीच्या निकालांमुळे समाजवादी पक्ष आणि काँग्रेस या दोन्ही पक्षांचे मनोधैर्य वाढले.

भाजप हिंदुत्ववादी राजकारण करत आहे, असा ठसा उमटवण्याचा प्रयत्न दोघांनीही केला. वास्तविक पाहता, भाजप हिंदू समाजातील सर्व जातींना एकत्र आणत आहे. आदर्शपणे, सर्व पक्षांनी हेच केले पाहिजे. त्यांनी समाजातील सर्व घटकांना सोबत घेतले पाहिजे. हे देखील लक्षात घेतले पाहिजे की, असे प्रयत्न पक्षाच्या विचारधारेशी सुसंगत असले पाहिजेत आणि ते केवळ मते मिळवण्यासाठी नसावेत, तर ते प्रत्यक्ष जमिनीवर दिसले पाहिजेत. भाजपने कलम ३७० रद्द करून, अयोध्येतील भव्य रामलल्ला मंदिराच्या उभारणीला सक्रिय पाठिंबा देऊन, तसेच शासन आणि विकासात समाजातील सर्व घटकांना सहभागी करून आपला पाठिंबा अधिक मजबूत केला आहे. या तुलनेत विरोधी पक्षांनी काय केले आहे?

राष्ट्रीय स्तरावर काँग्रेसने किंवा राज्य स्तरावर समाजवादी पक्षाने (एसपी) सर्वांना सहभागी करून घेण्याचा कोणताही प्रयत्न केला नाही. काँग्रेस आणि समाजवादी पक्षाने (एसपी) मुस्लीम समाजाचे एकमेव नेते असल्याची प्रतिमा तयार केली. त्यांच्या मुस्लीम तुष्टीकरणाच्या धोरणामुळे, त्यांनी मुस्लीम समाजाला हिंदू समाजापासून वेगळे करून मते मागितली, ज्यामुळे केवळ मुस्लिमांचेच नव्हे, तर हिंदू-मुस्लीम बंधुत्वाचेही नुकसान झाले. काँग्रेस, समाजवादी पक्ष किंवा बसप यांपैकी कोणीही हिंदूंच्या हिताचे रक्षण करण्यास तयार नव्हते. या वास्तवामुळे हळूहळू विविध हिंदू जाती एकत्र आल्या. समाजात जर हिंदू-मुस्लीम ध्रुवीकरण वाढले असेल, तर त्यासाठी भाजप आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघापेक्षा (आरएसएस) विरोधी पक्षांचे अतिरेकी तुष्टीकरण अधिक जबाबदार आहे.

पुढील वर्षी उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, पंजाब, गुजरात, हिमाचल प्रदेश, गोवा आणि मणिपूरमध्ये विधानसभा निवडणुका होणार आहेत. काँग्रेस, समाजवादी पक्ष आणि इतर विरोधी पक्षांचा असा विश्वास आहे की, सनातन धर्म आणि हिंदुत्व ही भाजपची राजकीय ढाल आहे, त्यामुळे त्यांनी सर्वप्रथम त्यावरच हल्ला केला पाहिजे. या ढालीवर हल्ला करण्यासाठी, या पक्षांच्या नेत्यांनी स्वत:ला सनातनी घोषित करण्याची मोहीम सुरू केली आहे. राम मंदिरातील देणगी चोरीच्या प्रकरणामुळे त्यांना ही संधी मिळाली. या घटनेमुळे सर्व सनातनी दुखावले गेले आहेत यात शंका नाही, परंतु सप प्रमुख अखिलेश यादव यांचे या प्रकरणाचे विश्लेषण काहीसे घाईचे आहे, त्यांनी तर ‘भाजपला आता देणग्याही मिळणार नाहीत आणि मतेही मिळणार नाहीत,’ अशी घोषणा केली आहे. त्यांचे हे दोन्ही अंदाज खोटे ठरण्याची दाट शक्यता आहे, कारण हिंदुधर्मात दान हे एक पुण्यकर्म मानले जाते.

एक सनातनी व्यक्ती सहसा आपण दिलेल्या देणग्यांचा उल्लेख करत नाही किंवा त्यांच्या वापराचा आग्रह धरत नाही. असेही मानले जाते की, जर उजव्या हाताने दान दिले, तर डाव्या हाताला त्याची जाणीव होता कामा नये. त्यामुळे, देणग्या आणि विश्वासात घट झाल्याचे कोणतेही चिन्ह दिसत नाही. लोक अजूनही दु:खी आणि संतप्त आहेत, आणि त्यामुळे, ते या विषयावर आपले मत व्यक्त करण्याच्या स्थितीत नाहीत. आपल्या समाजातील उणिवा आणि वाईट गोष्टी मोठ्याने मांडणे हे हिंदू समाजाचे वैशिष्ट्य आहे, पण तुम्ही कधी इतर कोणत्याही समाजाला त्यांच्या स्वत:च्या समाजातील वाईट गोष्टींविरुद्ध बोलताना ऐकले आहे का? खरे तर, धर्मनिरपेक्ष पक्षांमध्येही, हिंदूंचा एक मोठा वर्ग या वाईट गोष्टी लपवण्याचा प्रयत्न करतो आणि त्यांवर प्रकाश टाकणाºयांना जातीयवादी ठरवून त्यांचा अपमान करतो. जे स्वयंघोषित धर्मनिरपेक्ष पक्ष हिंदूंवरील इतर समाजांच्या अत्याचारांचे समर्थन करत आले आहेत, ते खरोखरच हिंदू मतांना पात्र आहेत का? तथापि, अशा पक्षांनाही आता हे जाणवत आहे की, हिंदूंच्या पाठिंब्याशिवाय त्यांचे प्रयत्न निष्फळ ठरतील. त्यामुळे, त्यांच्या नेत्यांनी सनातन धर्माचा आधार घेण्यास सुरुवात केली आहे. सनातन धर्म सर्वांचे स्वागत करतो, पण राजकारण करण्यासाठी सनातन धर्माचा ढाल म्हणून वापर करणे त्यांना महागात पडेल का?

समाजवादी पक्ष (एसपी) हा उत्तर प्रदेशातील एक प्रबळ विरोधी पक्ष आहे. यादव-मुस्लीम समीकरण हे समाजवादी पक्षासाठी एक मोठी ताकद ठरले आहे. उत्तर प्रदेशच्या लोकसंख्येत यादवांचे प्रमाण ११ टक्के आणि मुस्लिमांचे २१ टक्के आहे. याच आधारावर, समाजवादी पक्षाने २०१२ मध्ये केवळ २९ टक्के मते मिळवून सरकार स्थापन केले होते, परंतु आता आगामी विधानसभा निवडणुकीत समाजवादी पक्षाने एका मुस्लीम उमेदवाराला मुख्यमंत्रिपदाचा उमेदवार म्हणून घोषित करावे, अशी मागणी होत आहे. यामुळे समाजवादी पक्षासमोर एक मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. जर ही मागणी मान्य झाली नाही आणि तिला जोर मिळाला, तर मुस्लीम समाज समाजवादी पक्षापासून दूर जाऊ शकतो, कारण २०२७ मध्ये त्यांच्यासमोर काँग्रेस आणि बसपच्या रूपात एक ‘नवीन पर्याय’ असेल, सोबतच ओवैसींचा पक्षही असेल, जो राज्यातील अनेक जागांवरून निवडणूक लढवण्याची तयारी करत आहे.

ओवैसींना सुमारे १४५ मुस्लीमबहुल भागांमधून आपले उमेदवार उभे करायचे आहेत. दरम्यान, राज्याचे मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांनी अलीकडेच अखिलेश यादव यांना कृष्णजन्मभूमी आंदोलनात सहकार्य करण्याचे आवाहन केले आहे. अखिलेश हे करू शकतील का? त्यांना आठवते का की, एसपीचे वैचारिक मार्गदर्शक डॉ. लोहिया हे ‘रामायण मेळ्या’चे जनक होते. डॉ. लोहियांचा असा विश्वास होता की, जोपर्यंत भारताची भगवान राम, भगवान कृष्ण आणि भगवान शिव यांच्यावरील श्रद्धा अढळ राहील, तोपर्यंत कोणीही भारताला हानी पोहोचवू शकणार नाही. समाजवादी पक्ष आणि काँग्रेस याचे अनुकरण करू शकतील का? मुस्लीम हितसंबंधांचे रक्षण करणे आणि हिंदू संस्कृतीशी वचनबद्ध राहणे यांमध्ये आवश्यक असलेला समन्वय ते दाखवू शकतील का? ‘सनातन आणि धर्मनिरपेक्षता’ यांच्यातील संघर्ष ते दूर करू शकतील का?

हरिपाठ कीर्तन आणि वारी

हरिपाठ कीर्तन ऐकती सवडी। तयां लाभे जोडी वैकुंठाची।। असे संत ज्ञानेश्वरांनी म्हटले आहे. जे लोक वेळ काढून हरिपाठ ऐकतात किंवा कीर्तनात दंग होतात, त्यांना थेट वैकुंठाचे सुख या भूतलावरच मिळते. हरिपाठातील सतराव्या अभंगात माउली म्हणतात, हरिपाठकीर्ति मुखें जरी गाय । पवित्रचि होय देह त्याचा ॥१॥ तपाचे सामर्थ्ये तपिन्नला अमूप । चिरंजीव कल्प वैकुंठीं नांदे ॥२॥ मातृ पितृ भ्रातृ सगोत्र अपार । चतुर्भुज नर होऊनि ठेले ॥३॥ ज्ञान गूढगम्य ज्ञानदेवा लाधलें । निवृत्तीनें दिधलें माझें हातीं ॥४॥ म्हणजे, हरीचा जप करून वाणीनें हरीची कीर्ती जो गाईल त्याचा देह पवित्र होईल. हरिनामसंकीर्तनाच्या सामर्थ्याने ज्याने अगणित तप केले तो अनंत कल्पपर्यंत वैकुंठात वास्तव्य करतो. आणि तो आईबाप, भाऊबंद तसेच त्यांचे अनेक गोत्रज ही सर्व मनुष्ये चतुर्भुज होऊन वैकुंठी राहतात; म्हणजे त्यांना सरूपतामुक्तीचा लाभ होतो. श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, अति गुप्त आत्मज्ञानाचा लाभ माझे गुरू निवृत्तिनाथ यांनी माझे हाती दिल्यामुळे मी ज्ञानसंपन्न झालो. हरिभक्तीचे अत्यंत सोपेपणाने महत्त्व इथे ज्ञानदेव सांगतात आणि या कार्याचे श्रेय आपल्या गुरूलाही देतात.

त्याआधी सोळाव्या अभंगात माउली म्हणतात, हरिनाम जपे तो नर दुर्लभ । वाचेसी सुलभ राम कृष्ण ॥१॥ राम कृष्ण नामीं उन्मनी साधली । तयासी लाधली सकळ सिद्धि ॥२॥ सिद्धि बुद्धि धर्म हरिपाठीं आले । प्रपंची निमाले साधुसंगे ॥३॥ ज्ञानदेवीं नाम रामकृष्ण ठसा । तेणें दशदिशा आत्माराम ॥४॥ इथे ज्ञानदेव म्हणतात, ज्याच्या बुद्धीमध्ये हरिचिंतनाचा जप चालू आहे आणि ज्याच्या वाणीमध्ये सुलभ रामकृष्णनामाचे वास्तव्य आहे, असा मनुष्य फारच दुर्लभ असतो. ज्यांनी रामकृष्णनामाच्याच भजनाने संकल्पविकल्पात्मक मनरहित अशा निर्विकल्प सहज परमात्मस्थितीचा लाभ करून घेतला, त्याला परिपूर्ण परब्रह्मसिद्धी प्राप्त झाली अथवा त्याला जगातील सर्व सिद्धी प्राप्त झाल्या. भगवद्चिंतनानें बुद्धीला सिद्धी प्राप्त होते, म्हणजे बुद्धीचे मल दूर होऊन तिची उत्तम सिद्धी होते, देहतादात्म्याने पंचविषयाच्या भोगात गुंतलेल्या व त्रिविधतापाने तप्त झालेल्या प्रापंचिक जीवांची शांती साधूंच्या संगतीने होते. श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, नामचिंतनाने माझ्या हृदयांत रामकृष्णस्वरूपाचा ठसाच उमटला आहे. त्यायोगाने दाही दिशांमध्ये आत्माराम भरलेला भासत आहे. आत्मशुद्धीसाठी हरिनाम महत्त्वाचे आहे. त्याची महती हरिपाठात सांगितली आहे. म्हणूनच वारीच्या मार्गावर हरिचे नाम घेण्याची शिकवण देण्यासाठी हरिपाठ आणि कीर्तन हे सातत्याने होत असते. प्रत्येक मुक्कामात प्रत्येक दिंडीत कीर्तन होत असते. संपूर्ण वारी ही हरिमय होऊन जाते. हरिचे हे विशाल रूप आपल्याला वारीत दिसते.

हरिपाठाबरोबर आपण सगळ्या संतांच्या शिकवणुकीकडेही पाहतो आहे. आत्तापर्यंत आपण संत गोरोबा यांची समर्पण भक्ती, संत कान्होपात्राचा विठ्ठलावरचा विश्वास आणि आत्मसमर्पणाची भावना, संत एकनाथ महाराजांची समानतेची शिकवण, संत जनाबार्इंची विठ्ठलाशी झालेली एकरूपता पाहिली, संत चोखा मेळा यांचे प्रेम पाहिले. आता पुढच्या टप्प्यात आपण संत सावता माळी यांच्यातील कर्मयोग पाहणार आहोत. आपला हा महाराष्ट्रधर्म खºया अर्थाने समृद्ध केला आहे तो वारकरी संप्रदायाने. याचा पाया ज्ञानदेव आहेत, तर तुकोबाराय कळस झाले आहेत. चारी मुक्ती लाभण्यासाठी हरिनाम आणि हरिपाठ किती महत्त्वाचा आहे हे प्रत्येकाने आपापल्या परीने सांगत हा संप्रदाय महान केला आहे.

प्रफुल्ल फडके/ संतकृपा

चीनला भारताचे उत्तर

मागच्या आठवड्यात म्हणजे ७ जुलै रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि इंडोनेशियाचे अध्यक्ष प्रबावो सुबियांतो यांनी जकार्ता येथे अनेक करारांवर स्वाक्षरी केली, ज्यांचे पडसाद बीजिंगपर्यंत उमटतील. पहिला करार सुमात्राच्या उत्तर टोकावर असलेल्या सबांग बंदराच्या संयुक्त विकासासंदर्भात आहे. दुसरा करार म्हणजे सुमारे ५,४०० कोटी रुपयांचा ब्रह्मोस क्षेपणास्त्र करार, ज्यामुळे फिलीपिन्स आणि व्हिएतनामनंतर इंडोनेशिया हे या स्वदेशी सुपरसॉनिक क्षेपणास्त्राचे तिसरे खरेदीदार ठरले आहे. मूलत:, हे व्यापार आणि संरक्षण करार आहेत, परंतु नकाशावर पाहिल्यास, हे हिंद महासागरातील सर्वात महत्त्वाच्या पटावर, म्हणजेच मलाक्का सामुद्रधुनीवर, भारताने खेळलेली एक सुनियोजित चाल दर्शवते.

मलाक्का सामुद्रधुनी हा मलेशिया आणि इंडोनेशियातील सुमात्रा बेटादरम्यान पसरलेला, पॅसिफिक आणि हिंद महासागरांना जोडणारा, सुमारे ९०० किलोमीटर लांबीचा एक अरुंद सागरी मार्ग आहे. त्याच्या सर्वात अरुंद ठिकाणी, त्याची रुंदी फक्त अडीच ते तीन किलोमीटर आहे. दरवर्षी ८०,०००हून अधिक जहाजे या अरुंद मार्गातून जातात. म्हणजेच दररोज दोनशेहून अधिक जहाजे. अशा प्रकारे, जगातील सागरी व्यापारापैकी जवळपास एक चतुर्थांश व्यापार या जलमार्गातून होतो. त्यामुळे, दरवर्षी सुमारे ३.५ ट्रिलियन डॉलर्स किमतीचा माल यातून जातो. तुलनेने, मलाक्कामधून होणारा वार्षिक व्यापार हा भारताच्या संपूर्ण अर्थव्यवस्थेइतकाच आहे.

या अरुंद सागरी मार्गावर सर्वाधिक अवलंबून कोण आहे? याचे उत्तर आहे चीन. चीनच्या आयात केलेल्या कच्च्या तेलापैकी सुमारे ८० टक्के आणि त्याच्या व्यापाराचा एक मोठा भाग मलाक्काच्या सामुद्रधुनीतून जातो. याबद्दल बीजिंगची चिंता इतकी तीव्र आहे की, २००३ मध्ये तत्कालीन राष्ट्राध्यक्ष हू जिंताओ यांनी याला ‘मलाक्का पेचप्रसंग’ असेही म्हटले होते. या पेचप्रसंगावर मात करण्यासाठी, चीनने म्यानमार आणि पाकिस्तानमधून पाइपलाइन बांधल्या आणि ‘बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह’च्या नावाखाली अब्जावधी डॉलर्सची गुंतवणूक केली, परंतु सत्य हेच आहे की, मलाक्का सागरी मार्गाला त्यांच्याकडे अजूनही कोणताही व्यवहार्य आणि ठोस पर्याय नाही. मलाक्का ही चिनी अर्थव्यवस्थेची एक महत्त्वाची नस आहे, ज्यावर थोडासा जरी दाब पडला तरी बीजिंगच्या हृदयाचे ठोके वाढतात. यामुळे एक महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो: चीनची कमजोरी असलेली ही सामुद्रधुनी भारतासाठी इतकी मोठी सामरिक शक्ती कशी बनू शकते? याचे उत्तर तीन स्तरांवर आहे.

पहिला स्तर म्हणजे संतुलन. अलीकडच्या वर्षांत, चीनने भारतावर दबाव आणण्यासाठी अनेक आघाड्या उघडल्या आहेत, जसे की गलवान सामुद्रधुनीसारखे सीमा संघर्ष, १०० अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त व्यापार तूट आणि औषधनिर्माण उद्योगासाठी दुर्मीळ खनिजे व कच्च्या मालाचा पुरवठा खंडित करण्याच्या धमक्या. हिमालयाच्या उंच प्रदेशात आणि बाजारपेठेत चीनचे पारडे जड दिसत असले तरी, मलाक्का सामुद्रधुनीमध्ये परिस्थिती पूर्णपणे उलट आहे. येथे भौगोलिक परिस्थिती भारताच्या बाजूने आहे. कोणताही तणाव किंवा संघर्ष निर्माण झाल्यास, मलाक्काच्या आसपास भारतीय नौदलाची मजबूत उपस्थिती चीनच्या ऊर्जा आणि व्यापाराच्या जीवनरेखेला धोका निर्माण करू शकते. हा संयम चीनला हिमालयापासून ते व्यापारापर्यंत इतर प्रत्येक आघाडीवर संयम बाळगण्यास भाग पाडतो. सामरिकदृष्ट्या याला ‘प्रतिबंध’ म्हणतात—युद्ध जिंकण्यासाठी नव्हे, तर ते टाळण्यासाठी.

दुसरी पातळी म्हणजे भौगोलिक परिस्थितीचे संधीमध्ये रूपांतर करणे. निसर्गाने भारताला अंदमान आणि निकोबार बेटांच्या रूपात मलाक्काचे प्रवेशद्वार आधीच दिले आहे. ग्रेट निकोबार बेटे मलाक्का व्यापारी मागापासून अंदाजे ७० ते ७५ किलोमीटर अंतरावर आहेत. ग्रेट निकोबार प्रकल्प, ज्याची किंमत अंदाजे ७२,००० कोटी रुपये आहे, या आघाडीवर खूप प्रभावी ठरू शकतो. या प्रकल्पांतर्गत, गलाथिया उपसागरात देशाचे १३वे प्रमुख बंदर आकार घेत आहे, ज्याला या वर्षी फेब्रुवारीमध्ये राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरणाकडून हिरवा कंदीलही मिळाला आहे. २०२८ पर्यंत, त्याच्या पहिल्या टप्प्यात दरवर्षी ४० लाख कंटेनर हाताळण्याची क्षमता असेल. ढोबळमानाने सांगायचे झाल्यास, ही केवळ एक सामरिकच नव्हे, तर एक मोठी आर्थिक संधी देखील आहे. आज, भारताचा सुमारे ७५ टक्के ट्रान्सशिपमेंट माल कोलंबो आणि सिंगापूरसारख्या परदेशी बंदरांमधून जातो. त्यामुळे, गलाथिया तो महसूल भारतासाठी आणू शकते. येथे देशाचे एकमेव त्रि-सेवा कमांड देखील आहे, जे आपल्या लष्करी निगराणीसाठी तळ म्हणून काम करते.

तिसरा स्तर भागीदारीचा आहे, आणि इथेच सबांगचे महत्त्व आहे. सबांग मलाक्का सामुद्रधुनीच्या उत्तरेकडील मुखाशी, ग्रेट निकोबारपासून फक्त १६० किलोमीटर अंतरावर वसलेले आहे. ग्रेट निकोबार आणि सबांग एकत्र येऊन मलाक्का प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना भारताची उपस्थिती निर्माण करतात. ही उपस्थिती लादलेली नव्हती, तर इंडोनेशियासारख्या भागीदाराच्या निमंत्रणावरून स्थापित करण्यात आली होती. ब्राह्मोस करार हा याच विश्वासाचा पुरावा आहे. याच विश्वासातून दक्षिण चीन समुद्रात चिनी आक्रमणाचा सामना करणारे तीन प्रमुख देश - फिलीपिन्स, व्हिएतनाम आणि आता इंडोनेशिया- भारतीय क्षेपणास्त्रांच्या साहाय्याने आपली सुरक्षा अधिक मजबूत करत आहेत. भारत चीनच्या वेढ्याला लष्करी जमवाजमवीने नव्हे, तर विश्वासू मैत्रीने प्रत्युत्तर देत आहे.

जवळजवळ एक हजार वर्षांपूर्वी, चौल सम्राट राजेंद्र चौल यांच्या आरमाराने हाच समुद्र पार करून सुमात्रा गाठले होते. समुद्राची शक्ती ओळखणे हा आपल्या संस्कृतीचा एक प्राचीन धडा आहे, जो आपण मधल्या शतकांमध्ये विसरून गेलो आहोत. मलाक्काची सामुद्रधुनी आज आपल्याला तीच समज देते. तोच धडा पुन्हा एकदा अधोरेखित होत आहे. २१व्या शतकात भारताच्या सुरक्षा सीमा हिमालयापेक्षा समुद्राच्या लाटांवर अधिक अवलंबून असतील. निकोबारपासून सबांगपर्यंत सुरू झालेल्या या प्रयत्नांना राष्ट्रीय प्राधान्य देऊन पूर्ण वेगाने पुढे नेण्याची गरज आहे.

संत कान्होपात्रा यांची आळवणी

नको देवराया अंत आता पाहू। प्राण हा जावो पाहातां पाहातां।। असे संत कान्होपात्रा आपल्या अभंगात म्हणतात. हे विठ्ठला, आता माझा अंत पाहू नकोस. माझे प्राण गेले तरी चालतील, पण ते तुझे रूप डोळ्यात साठवूनच जावेत. केवढी ही आर्तता आहे, विठ्ठलभेटीची ओढ आहे. संत कान्होपात्रा या वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत आदरणीय आणि महत्त्वाच्या संत-कवयित्री आहेत. त्यांचे जीवन, भक्ती आणि विचार आजही लाखो भाविकांना प्रेरित करतात. संत कान्होपात्रा यांची भक्ती ही अनन्यभक्ती (संपूर्ण आत्मसमर्पण) या प्रकारात मोडते. त्यांनी विठ्ठलाला केवळ आपले दैवत मानले नाही, तर आपला रक्षक आणि सर्वस्व मानले.

कान्होपात्रा यांचे विचार आणि भक्ती मुख्यत्वे ‘शरण जाणे’ यावर आधारित होती. संकटाच्या वेळी माणसाने इतर कोणाकडेही न जाता केवळ भगवंताच्या चरणी लीन व्हावे, हा त्यांचा ठाम विश्वास होता. बिदरच्या बादशहाने जेव्हा त्यांना आपल्या दरबारात आणण्याची सक्ती केली, तेव्हा त्यांनी विठ्ठलाच्या चरणी प्राण अर्पण करणे पसंत केले, पण स्वत:चे पावित्र्य आणि भक्ती ढळू दिली नाही. त्यांच्या विचारांमधून सामाजिक बंधनांपेक्षा ईश्वराप्रति असलेले प्रेम श्रेष्ठ असल्याचे दिसून येते. कोणत्याही परिस्थितीत आपल्या आत्मसन्मानाशी तडजोड न करता ईश्वरावर अतूट श्रद्धा ठेवण्याचा संदेश त्यांच्या जीवनातून मिळतो. संत कान्होपात्रा यांनी रचलेले अभंग त्यांच्या मनातील आर्तता, विठ्ठलाविषयीची ओढ आणि व्याकूळता दर्शवतात.

नको देवराया अंत आता पाहू.. हा अभंग संत कान्होपात्रा यांच्या अत्यंत व्याकूळ मनाची साक्ष देतो, जेव्हा बिदरच्या बादशहाचे सैनिक त्यांना पकडण्यासाठी आले होते. तेव्हा तिच्या तोंडून आलेली ही आर्त हाक आहे. नको देवराया अंत आता पाहू। प्राण हा सर्वथा जाऊ पाहे॥ हरिणीचे पाडस व्याघ्रे वेढियले। अपुल्या माउली पाहतसे॥ तुजविण ठाव न दिसे या त्रिभुवनी। धावे धावे चक्रपाणी वेगी आता॥ कान्होपात्रा म्हणे शरण आले तुला। पावे माउली पंढरीच्या राया॥ या अभंगात कान्होपात्रा म्हणते, हे विठ्ठला, आता माझा अंत पाहू नकोस. माझा प्राण व्याकूळ झाला आहे. ज्याप्रमाणे वाघाने घेरलेले हरणाचे पाडस आपल्या आईची वाट पाहते, त्याप्रमाणे मी तुझी वाट पाहत आहे. या तिन्ही लोकांत तुझ्याशिवाय मला दुसरा कोणताही आसरा नाही. हे चक्रपाणी विठ्ठला, आता लवकर धावून ये. कान्होपात्रा तुला शरण आली आहे, हे पंढरीच्या राया, मला पाव! अशी अत्यंत आर्त आणि व्याकूळ होऊन भक्तिपूर्वक घातलेली ही साद आहे.

आणखी एका अभंगात कान्होपात्रा म्हणते, पतितपावन नाव ऐकुनी आलो दारा... ईश्वराच्या ‘पतितपावन’ (पापी लोकांना पावन करणारा) या रूपावर विश्वास ठेवून त्यांनी हा अभंग रचला आहे. पतितपावन नाव ऐकुनी आलो दारा। पतित पावन न व्हावे तरी हा विसरा॥ मी तर पतित महाअपराधी देवा। काय मुखे करू तुमची सेवा॥ कान्होपात्रा म्हणे शरण आले तुला। पावे माउली पंढरीच्या राया॥ म्हणजे कान्होपात्रा म्हणते, देवा, तू पतितपावन आहेस असे ऐकून मी तुझ्या दारी आले आहे. जर तू मला पावन करणार नसशील, तर तुझे हे नाव विसरून जा. मी तर अत्यंत अपराधी आणि पतित आहे, मी कोणत्या मुखाने तुझी सेवा करू? पण तरीही मी तुला शरण आले आहे, मला सांभाळून घे. विठ्ठलावर प्रचंड श्रद्धा यातून दिसून येते. एका अभंगात कान्होपात्रा म्हणते, अगा वैकुंठीच्या राया... म्हणजे विठ्ठलाला आळवताना आणि त्याच्या दर्शनाची ओढ व्यक्त करताना हा अभंग गायला जातो. अगा वैकुंठीच्या राया। सख्या विठ्ठल सखया॥ तुजविण मज कोणी। नाही देव या भुवनी॥ हे वैकुंठाच्या राजा, माझ्या सख्या विठ्ठला! या पृथ्वीवर तुझ्याशिवाय मला दुसरा कोणताही देव किंवा रक्षक नाही. तूच माझा एकमेव सखा आहेस. संत कान्होपात्रा यांचे अभंग हे केवळ काव्य नसून, ती विठ्ठलाशी साधलेली थेट आणि अत्यंत प्रामाणिक संवादरूप भक्ती आहे. आजही पंढरीच्या आषाढी-कार्तिकी वारीत त्यांचे अभंग अत्यंत भक्तिभावाने गायले जातात. कान्होपात्रा आपल्या भक्तीत लीन असताना सतत नामस्मरण करत असे. नामस्मरण हा वारीतील मार्गाचा फार मोठा आत्मा आहे.

प्रफुल्ल फडके/ संतकृपा

हरिनामाचा महिमा

एक तत्त्व नाम दृढ धरी मना। हरिसी करुणा येईल तुझी।। असे संत ज्ञानेश्वर आपल्या अभंगात म्हणतात. हे मना तू केवळ एकाच तत्त्वावर विश्वास ठेव, ते म्हणजे ‘हरि नाम.’ तू मनोभावे नाम घेतलेस की, त्या विठ्ठलाला तुझी करुणा आल्याशिवाय राहणार नाही. एकतत्त्व असणारे नाम सतत दृढतेने घेतले तर हरिला त्या जीवाची करुणा येते. ते नाम घेणे हे सहज सोपे आहे, परंतु जिव्हेवर सतत ते घेतले पाहिजे. नामाशिवाय अन्य दुसरे तत्त्व नाही, दुसरा पंथ दुसरे तत्त्व नाहीच. मी सतत मौनात जपमाळ, अंतरात श्रीहरिचे नाम जपत असतो असे माऊली सांगतात. नामस्मरणाची ताकद काय आहे हे यातून ज्ञानदेव सांगतात. ही ताकद आपल्याला पंढरीच्या वारीत दिसते. शतकानुशतके चाललेली ही वारी या ताकदीवर चालते. त्या ताकदीनेच वारीत चालण्याचा शीण कुठल्याकुठे निघून जातो. कारण ती एक प्रकारची समाधी अवस्थाच प्राप्त झालेली असते.

ज्ञानेश्वर म्हणतात की, समाधी हरिची सम सुखेंवीण। न साधेल जाण द्वैतबुद्धि॥ १॥ बुद्धीचे वैभव अन्य नाही दुजे। एका केशवराजे सकळ सिद्धि॥ २॥ ऋद्धि सिद्धि निधि अवघीच उपाधी। जंव त्या परमानंदी मन नाही॥ ३॥ ज्ञानदेवी रम्य रमले समाधान। हरिचे चिंतन सर्वकाळ॥ ४॥ यातून संत ज्ञानदेव म्हणतात की, सृष्टीतील लहान मोठे वगैरे भेदरूपी वैषम्य विचाराने काढून शिवापासून तृणापर्यंत एकरूपाने वास्तव्य करणा‍ºया हरिचे समबुद्धीने ग्रहण केले असता समाधी (आत्मस्थिती) प्राप्त होते. जर बुद्धीतील सजातियादी भेद गेले नसतील तर भेदात्मक बुद्धीस हरिची समाधी कधीही प्राप्त होणार नाही. समाधीत समाधान आहे. केशवास (आत्म्यास) यथार्थत्वे करून जाणणे हेच बुद्धीचे ऐश्वर्य आहे, यावाचून दुसरे नाही. त्यानेच जगातील सर्व सिद्धीचा लाभ होतो. ऋद्धी म्हणजे ऐश्वर्य, सिद्धी म्हणजे अणिमा गरिमा इत्यादी अष्ट प्रकारच्या सिद्धी, यांचा निधी म्हणजे ठेवा प्राप्त झाला, तरी जोपर्यंत परमानंदरूप हरिच्या ठिकाणी मन नाही, तोपर्यंत त्या पीडादायकच आहेत. म्हणून श्री ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, प्राणिमात्राला रमविणारे असे समाधान माझे ठिकाणी सुस्थिर झाले असून हरिचे चिंतन सर्वकाळ चालले आहे. हे एकतत्त्व आहे. ते दृढ करण्याचे आवाहन ज्ञानदेव करतात.

संत ज्ञानेश्वर पुढे म्हणतात की, नित्य सत्यामित हरिपाठ ज्यासी। कळिकाळ त्यासी न पाहे दृष्टी॥ १॥ रामकृष्णी वाचा अनंतराशी तप। पापाचे कळप पळती पुढे॥ २॥ हरि हरि हरि मंत्र हा शिवाचा। म्हणती जे वाचा तया मोक्ष॥ ३॥ ज्ञानदेवा पाठ नारायण नाम। पाविजे उत्तम निज स्थान ॥ ४॥ हा फार महत्त्वाचा संदेश ज्ञानदेव देतात. ते येथे म्हणतात की, ख‍ºया अपरिमित हरिचा जप निरंतर करणाºयाकडे कळीकाळ दृष्टीने देखील पाहत नाही. वाचेने निरंतर रामकृष्णाचा जप केल्याने तपाच्या अनंत राशी घडतात व त्या योगाने पापाचे समुदायचे समुदाय पुढे पळून जातात. हरि, हरि, हरि हा शिवाचा नित्य जप करण्याचा मंत्र आहे. या मंत्राचे जे कोणी वाचेने ग्रहण करतील त्यास मोक्षाची प्राप्ती होईल. श्री ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, मी निरंतर नारायणनामाची आवृत्ती करतो, त्यायोगे देहत्रयातीत अतिउत्तम आत्मस्वरूप स्थानाची मला प्राप्ती झाली आहे. अशा तºहेने नामस्मरणाची ताकद येथे ज्ञानेश्वर दाखवून देतात. म्हणून ते म्हणतात एकतत्त्व नाम. हे तत्त्व लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.

प्रफुल्ल फडके/संतकृपा