त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोसी

गणेशोत्सव महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जातो. राज्य सरकारनेही गतवर्षी त्याला राज्याचा उत्सव म्हणून मान्यता देत त्याचे स्वरूप विस्तारलेले आहे. पण यानिमित्ताने गणेशाचे तत्त्व नेमके समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. मूलाधार चक्र आणि गणपती यांचे नाते पुराण काळापासून वेद आणि शास्त्रांनी कथन केले आहे. आज श्रीगणेश चतुर्थी निमित्ताने त्याचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे. श्रींच्या जन्माची कथा ही तशी सर्वश्रुत आहे. आज त्यांचे कार्य आणि एकंदर स्थान आणि वैश्विक महानता समजून घेणे आवश्यक आहे. ‘ग’ हा बुद्धीचा ध्वनी आणि ‘ण’ हे विज्ञानाचे प्रतीक आहे. म्हणजेच गणांचा अधिपती तो गणपती असे म्हणतात. नुसतेच विज्ञान कामास येत नाही. फक्त बुद्धी असूनही चालत नाही, तर प्रत्येक वेळी संस्करण करणारी शक्ती विज्ञानावर अंकुश ठेवून विज्ञानशक्तीला योग्य दिशा देणारी ती बुद्धी असली पाहिजे. आपल्या संस्कृतीप्रमाणे जी मूळ देवता ती म्हणजे गणेश. मुळात प्रत्येक कार्यामध्ये जर या दोन वृत्ती किंवा गुणांचे नीट व्यवस्थापन केले, तर विघ्न येतच नाही. अशा रीतीने आपल्या भारतीय संस्कृतीमध्ये आद्यपूजेचा मान असलेली गणेश ही एक प्रभावी देवता आहे. यामुळेच गणेश देवताही समृद्धी आणि भरभराटीचे प्रतीक बनली आहे. साहजिकच याच्या सहचर जीवनसाथी पत्नीपदाला जाणाºया देवता या रिद्धी, सिद्धी आणि भारती अशा आहेत. आपल्या अंत:करणातच वैश्विक ऊर्जा आहे, याचे स्मरण सदैव मानवाला राहावे हे गणेश उपासनेमधील गुपित आहे. अथर्वशीर्षात म्हटले आहे की, त्वमेव प्रत्यक्षम् तत्त्वम् असि.. म्हणजे, तेच आहे. परमब्रह्म हे साक्षात तुम्हीच आहात, अशी एक ओळ आपल्याला गणपती अथर्वशीर्षामध्ये आढळते. अखिल जीवनाच्या उगमाचा आद्य ध्वनी जो ॐत्याच्या उगमाचा प्रतिनिधी म्हणजे भगवान गणेश. सर्व सामर्थ्यमंत्र, स्तोत्र-मंत्राची निर्मिती ही या ओम ध्वनीतूनच होते. सामर्थ्य आणि क्षमाशीलता, सामर्थ्य आणि सौंदर्य याचे संतुलन आपल्याला श्रीगणेशांच्या ठायी आढळते. म्हणूनच गणपती अथर्वशीर्षमध्ये रचनाकारांनी त्वमेव सर्वम् खल्विदम् ब्रह्म असि असे वर्णन करून श्रीगणेशाचे साक्षात ब्रह्म असणे, परमात्मा असणे अधोरेखित केले आहे.

आपल्या या सूक्ष्म देहामध्ये ऊर्जा केंद्र असतात. त्यांना हिंदू आणि बौद्ध धर्मातील तंत्र आणि योग परंपरेमध्ये चक्र ही संज्ञा आहे. अशा या सात चक्रांमधील सर्वात महत्त्वाचे चक्र म्हणजे मूलाधार चक्र. नावाप्रमाणेच हे चक्र म्हणजे शरीराचा मूळ आधार असते. मणक्यांच्या मुळाशी हे चक्र असते. भगवान सूर्यनारायणाकडून या चक्राला ऊर्जा मिळते आणि याचा रंग लाल असतो. इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना या तीन नाड्यांच्या उत्पत्तीचे मूलाधार चक्र हे मूळ आहे. भगवान गणेश ही या मूलाधार चक्राची अधिष्ठात्री देवता आहे, असे शास्त्र सांगते. मूलाधार चक्राच्या चार लाल पाकळ्यांवर स्वर्णाक्षरांमध्ये व, श, ष, स हे चार संस्कृत ध्वनी लिहिलेले असतात. धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष या चार पुरुषार्थांचेही त्या प्रतिनिधित्व करतात. चारच पाकळ्यांनी युक्त हे कमळ म्हणजे पृथ्वीचे प्रतीक आहे. परमात्म्याची प्रधान शक्ती ही आदिशक्ती आहे. या आदिशक्तीची निर्मिती म्हणजे भगवान श्रीगणेश. स्त्री-पुरुष तत्त्वाच्या पलीकडे ही आद्यनिर्मिती आहे. या प्रधान शक्तीची निर्मिती असल्यामुळे त्या आदिमातेबरोबर तो सदैव आहे आणि त्यामुळेच मानवाच्या प्रत्येक चक्रामध्ये त्याचे वास्तव्य आहे. निर्मितीतील पावित्र्य, निरागसता, निष्पाप वृत्ती आणि शुद्धता यांचे तो प्रतीक आहे. गौरी प्रणयाय, गौरी प्रवणाय, गौर भावाय धिमही.. असे म्हणून आपण त्या आद्य दैवताचे आवाहन करतो. तोच आपणा सर्वांचा आद्यपूजेचा मानधारी परमप्रिय श्रीगणेश आहे. भगवान शंकर हे साक्षात परमेश्वर तर श्रीगणेश हा त्यांचा पुत्र. स्वत: देवत्वाला जाण्यासाठी आतुर असलेल्या जीवाचे ते प्रतीक आहेत. भगवान गणेशांच्या अंग-प्रत्यंगांमध्ये ही प्रतीकात्मकता दडलेली आहे. हत्तीचे मोठे शिर व्यापक विचार करावा यासाठी आहे. मोठे कान हे जास्त ऐकावे यासाठी आहेत. बारीक डोळे हे एकाग्रता साधण्यासाठी आहेत. छोटे तोंड हे कमी बोलण्याचा सल्ला देते. वरदहस्त म्हणजे आध्यात्मिक मार्गावर पुढे जाण्यासाठी दिलेले अभय आणि आश्वासन आहे. सोंड ही श्वासावाटे येणाºया प्राणशक्तीचा प्रभावी वापर करण्यासाठी आहे. एकच सुळा, दात म्हणजे चांगले ठेवा आणि वाईट त्या सर्वांचा त्याग करा हे सांगतो आहे. मोदक हे साधनेचे फलित आहे. विशाल पोट हे जगातील सगळे भलेबुरे पचवण्याची क्षमता तुमच्यात आहे हे सांगते. वाहन उंदीर म्हणजे लालसा, अभिलाषा यांचे प्रतीक आहे. लालसा, अभिलाषा यांच्यावर स्वार होऊन ताबा ठेवला तरच तुम्ही जीवनाचा प्रवास करू शकता. जीवनाच्या सर्वच परिघांना निकटपणे स्पर्श करणारा असा हा देवाधिदेव श्रीगणपती.. म्हणूनच सर्व धर्मांच्या परिसीमा पार करून हे दैवत आज जागतिक बनले आहे. अशा या गणेशाच्या उत्सवाला आजपासून प्रारंभ होत आहे. तो सर्वांच्या घरी आनंद घेऊन येवो अशी प्रार्थना.

दशक दुसरा : समास दहावा : पढतमूर्ख लक्षण

समर्थ रामदास स्वामींनी मूर्खलक्षणनाम दुसºया दशकातील दहाव्या समासात पढतमूर्खाची लक्षणे सांगितलेली आहेत. समर्थ म्हणतात शहाणा म्हणवितो आणि मूर्खपणाने वागतो तो पढतमूर्ख असतो. आता जे लोक शहाणे असून मूर्खासारखे वागतात त्याचे वर्णन समर्थ इथे करतात. त्यांना पढतमूर्ख हे नाव आहे. त्यांची काही लक्षणे आपल्या अंगी आढळली तरी श्रोत्यांनी मनाला लावून घेऊ नये, ते अवगुण प्रयत्नाने सोडता येतात व नंतर माणूस सुखी बनतो.

समर्थ म्हणतात, ज्याच्या जीवनात विचार आणि आचार, ज्ञान आणि क्रिया, किंवा ध्येय आणि साधन यांमध्ये समजून विरोध आढळतो तो श्री समर्थांचा पढतमूर्ख आहे. जो पुष्कळ ग्रंथ वाचतो आणि स्वत: विद्वान आहे, जो सुंदर सरळ रीतीने ब्रह्मज्ञान सांगतो, पण वासना आणि अभिमान बाळगतो तो पढतमूर्ख होय. ब्रह्मज्ञान झाल्यावर वाटेल तसे वागणे, बंधनरहित आचरण करावे असे प्रतिपादन करतो, सगुणाची भक्ती व्यर्थ आहे असे जो सांगतो, स्वधर्माची आणि साधनाची निंदा करतो तो पढतमूर्ख असतो.

योग्यता नसताना जो वक्ता बनतो आणि कोणी ऐकत नसून बोलण्याचे विनाकारण श्रम करतो, ज्याचे बोलणे कठोर असते तो पढतमूर्ख होय. एखादा बहुश्रुत आणि तोंडाळ श्रोता गुणांच्या साहाय्याने वक्त्याला कमीपणा आणील तो पढतमूर्ख होय. जो दुसºयाचे दोष काढून त्याला नावे ठेवतो. पण तेच दोष स्वत:च्या अंगी आहेत हे ज्याच्या लक्षात येत नाही तो तो पढतमूर्ख होय. जर मोठा अभ्यासी असल्याने सगळ्या विद्यांचे ज्ञान करून घेतो, परंतु जो लोकांना सुख समाधान देऊन त्यांचे मन शांत करू शकत नाही तो पढतमूर्ख.

कामवासना, पैसा आणि लौकिक यांच्या आधीन होऊन जो भगवंताला विसरतो तो पढतमूर्ख असतो. कोळ्याच्या अंगातील नाजुक तंतूंनी एखादा हत्ती बांधून ठेवतात किंवा सुगंधाच्या लोभाने एखादा भुंगा कोमल कमळात अडकून मरून जातो, त्याचप्रमाणे परमार्थ साधण्याचे समर्थ असणारा जो प्रपंचात गुंतून फुकट जातो तो पढतमूर्ख होय. जो स्त्रियांच्या संगतीत रमतो, स्त्रियांनाच ब्रह्मज्ञान सांगत सुटतो, निंद्य वस्तूंचे सेवन करतो तो पढतमूर्ख होय. ज्याने स्वत:ला कमीपणा येतो तेच जो मनांमध्ये घट्ट धरून ठेवतो, मी देहच आहे अशी ज्याची भावना असते तो पढतमूर्ख.

भगवंतांची स्तुती करण्याचे सोडून जो माणसाची स्तुती करतो किंवा ज्याच्याशी गाठ पडते त्याचीच फार तारीफ करू लागतो तो पढतमूर्ख. जो स्त्रियांच्या अवयवांचे वर्णन करतो किंवा त्यांची नाना सोंगे घेऊन त्यांचा हावभाव, अभिनय करून दाखवितो, जो भगवंताला विसरतो तो पढतमूर्ख. ऐश्वर्य असेल तर त्याच्या घमेंडीमध्ये सर्व जीवमात्रांस हीन समजतो, शास्त्रविरुद्ध मतांचे जो प्रतिपादन करतो, त्यांना आधार देतो तो पढतमूर्ख.

समर्थ म्हणतात, भगवंताला विसरणे हे तर पढतमूर्खांचे लक्षण आहेच, परंतु जो कशालाच व कोणालाच मानीत नाही, जो बोलतो एक व करतो दुसरेच, आणि जो स्वहित करून घेत नाही तो मोठा पढतमूर्ख समजावा. जो कधीं भक्तिमार्गाने गेलाच नाही, ज्याच्या अंगी वैराग्य नाही, ज्याने कधी भक्तपूजन केले नाही, आणि असे असून जो आचरणरहित ब्रह्मज्ञान बोलतो तो पढतमूर्ख. तीर्थ, क्षेत्र, वेद आणि शास्त्र यांपैकी जो काहीच मानीत नाही, पवित्र कुळात जन्म येऊन जो अपवित्रपणे म्हणजे भ्रष्टपणे वागतो पढतमूर्ख असतो.

जो कोणी आपल्याला आदर देतो त्याची जो मनधरणी करतो, ज्याची खरी योग्यता नाही त्याची जो स्तुती करतो, पण लगेच त्याची निंदा व अनादर करायला तयार होतो तो पढतमूर्ख होय. माणसाच्या तोंडावर एक बोलायचे आणि त्याच्या पाठीमागे दुसरेच बोलायचे ही ज्याच्या वागण्याची नेहमीची पद्धत असते, जे बोलतो एक तर करतो दुसरेच तो पढतमूर्ख. ज्याला प्रपंचाबद्दल अत्यंत आदर असतो, परमार्थाबद्दल अत्यंत अनादर असतो, समजून उमजून जो प्रपंचाचा आधार घेतो तो पढतमूर्ख. जे योग्य आहे ते सांगायचे सोडून केवळ दुस‍ºयाला बरे वाटावे म्हणून जो अयोग्यही बोलतो, जो दुसºयावर अवलंबून जगतो तो पढतमूर्ख समजावा.

जो चांगले वागण्याचे सोंग बरोबर करतो किंवा ज्याचे वरवरचे वागणे सोंगाप्रमाणे बरोबर चालते, पण करू नये तेच कर्म जो लपून करतो, आपला मार्ग चुकला हे समजूनही केवळ हट्टाने त्यापासून बाजूला सरत नाही, तो पढतमूर्ख होय. रात्रंदिवस चांगल्या उपदेशाचे श्रवण करीत राहूनसुद्धा जो आपले अवगुण सांडीत नाही, आणि स्वत:चे हित कशात आहे हे ज्याला कळत नाही तो पढतमूर्ख.

जो लोकसंग्रह करू शकत नाही, जो सद्गुरूला विसरतो, जो आपल्या प्रपंचासाठी परमार्थ वापरतो आणि अखेर धड प्रपंच ना परमार्थ अशी ज्याची अवस्था होते तो पुरुष पढतमूर्ख समजावा असे समर्थ सांगतात. त्याचे प्रवचन ऐकायला थोर सज्जन व पारमार्थिक अधिकारी येऊन बसले असता त्यांची क्षुद्र न्यूने काढून बाजूला जो बोलतो तो पढतमूर्ख. ज्याचा शिष्य परमार्थ मार्गावरून घसरला आणि त्याने गुरूचा अपमान केला, तरी जो पुन्हा त्याची अपेक्षा धरतो तो पढतमूर्ख. कीर्तन, प्रवचन वा पुराण श्रवण करीत असता देहधर्मामुळे काही उणेपणा आला, खोकला आला किंवा शिंक आली किंवा कमरेला कळ लागली तर जो रागाने तणतणतो तो पढतमूर्ख. आपल्या ऐश्वर्याच्या घमेंडीने व उन्मादाने जो सद्गुरूची किंमत ठेवीत नाही, जो आपली गुरुपरंपरा कोणाशी सांगत नाही तो पढतमूर्ख. ज्ञानाच्या मोठमोठ्या बाता मारून जो आपला स्वार्थ साधतो, एखाद्या कंजुष माणसाप्रमाणे पैसा साठवितो, पैसा मिळविण्यासाठी जो परमार्थ वापरतो तो पढतमूर्ख.

आपण स्वत: तसे न वागता जो लोकांना तसे वागण्याचा उपदेश करतो, स्वत: ब्रह्मज्ञानी नसून लोकांमध्ये ब्रह्मज्ञान पेरण्याचा खटाटोप करतो, त्याचा प्रसार करण्याच्या नादी लागतो, विरक्तपणाचा पेशा असून जो परतंत्रपणे दुस‍ºयाच्या अधीन होऊन वागतो तो पढतमूर्ख. जी कर्मे केली असता सगळा भक्तिमार्ग मोडकळीस येतो आणि स्वत:चे जीवन अस्ताव्यस्त होऊन जाते ती कर्मे करण्यास जो मागेपुढे पाहात नाही तो पढतमूर्ख होय. प्रपंच अशाश्वत म्हणून तो हातचा गेला, परमार्थ खोटा मानला गेला म्हणून तो केला नाही, अशी अवस्था असूनही जो देवाब्राह्मणांचा द्वेष करतो तो पढतमूर्ख होय.

समर्थ म्हणतात, अवगुण सोडावे हा हेतू मनात बाळगून पढतमूर्खाची काही लक्षणे मी सांगितली, विचारवंतांनी त्यामधील न्यून पूर्ण करावे व मला क्षमा करावी. या संसारामध्ये सुख मिळेल असे जो मानतो तो मूर्खांमधील मोठा मूर्ख समजावा. कारण या संसारदु:खासारखे दुसरे दु:ख नाही. पुढील दशकांत त्याचेच वर्णन आहे. इथे दशक दुसरा समाप्त होतो. जय जय रघुवीर समर्थ!

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

ब्रिक्सला फायदेशीर बनवण्याचे आव्हान

नवी दिल्लीतील ब्रिक्स शिखर परिषदेचे यश हे भारताने संस्थात्मक यंत्रणा तयार करण्यात आणि अर्थपूर्ण करार करण्यात मिळवलेल्या यशावर अवलंबून असेल. जर ही शिखर परिषद अर्थपूर्ण परिणाम देण्यात यशस्वी झाली, तर भारताच्या राजनैतिक वारशात तिचा एक सुवर्ण अध्याय म्हणून उल्लेख होईल. ब्राझील, रशिया, भारत, चीन आणि दक्षिण आफ्रिका यांच्यापासून सुरू झालेला हा गट आता इजिप्त, इथिओपिया, इराण, संयुक्त अरब अमिराती, सौदी अरेबिया आणि इंडोनेशिया यांचा समावेश असलेली एक प्रचंड जागतिक महासत्ता बनला आहे.

ब्रिक्सच्या आर्थिक सामथ्यार्चा अंदाज यावरून लावता येतो की, विस्तारित ब्रिक्स देशांचा जागतिक जीडीपीमध्ये (खरेदी शक्ती समानतेवर आधारित) अंदाजे ४२.५ टक्के वाटा आहे आणि ते जगाच्या लोकसंख्येत अंदाजे ५४ टक्के योगदान देतात. ब्रिक्स किती मोठा झाला आहे हा प्रश्न नाही. खरा प्रश्न हा आहे की, हे प्रचंड आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय सामर्थ्य सामूहिक राजकीय इच्छाशक्ती आणि ठोस आर्थिक परिणामांमध्ये रूपांतरित होईल का. हे प्रचंड आकडे सामायिक निर्णय, सामायिक संस्था आणि सामायिक आर्थिक यशासाठी एक भक्कम पाया घालतील का?

भारत या शिखर परिषदेचा किती प्रभावीपणे फायदा घेतो हे पाहणे उत्सुकतेचे ठरेल. सध्या भारत जगातील सर्वात वेगाने वाढणाºया अर्थव्यवस्थांपैकी एक आहे, यूपीआयसारख्या डिजिटल यशाचा अभिमान बाळगतो, ‘ग्लोबल साउथ’मध्ये (विकसनशील देशांमध्ये) त्याला स्वीकारार्हता आहे आणि अमेरिका, युरोप, रशिया, चीन व आखाती देशांशी संवाद साधण्याची क्षमता त्याच्याकडे आहे. तथापि, आव्हाने त्याहूनही मोठी आहेत. ब्रिक्समधील चीनचे आर्थिक वजन, रशियाची भूराजकीय स्थिती, पश्चिम आशियातील विरोधाभास, स्थानिक चलन प्रणालींच्या मर्यादा, सदस्यत्व विस्तार आणि परस्पर व्यापारातील असमतोल ही भारतासमोर कठीण आव्हाने आहेत. यावर मात करण्यासाठी, भारताने एकमेकांचे अनुकरण करण्याऐवजी सर्वांशी संलग्न होण्याची रणनीती अवलंबणे आवश्यक आहे.

ब्रिक्स शिखर परिषदेतून हा संदेश जायला हवा की, भारत कोणत्याही देशाच्या विरोधातली आघाडी नाही, तर बदलत्या जागतिक व्यवस्थेतील विकसनशील देशांच्या समान आवाजासाठी एक व्यासपीठ आहे. ब्रिक्सची सर्वात मोठी विडंबना ही आहे की, जसजसा त्याचा आकार वाढत गेला, तसतसे त्याच्याअंतर्गत एकमत निर्माण करणे अधिकाधिक कठीण होत गेले आहे. डॉलर प्रणाली बदलणे, रशिया-युक्रेन युद्ध सोडवणे, चीनसोबतचा सीमावाद सोडवणे किंवा संयुक्त राष्ट्र प्रणालीमध्ये परिवर्तन घडवणे यांसारख्या भव्य आणि गुंतागुंतीच्या राजकीय महत्त्वाकांक्षांचा पाठपुरावा करण्याऐवजी, भारताने या शिखर परिषदेचे व्यावहारिक परिणामांमध्ये रूपांतर केले पाहिजे. पुरवठा साखळी, डिजिटल पेमेंट, मध्यवर्ती बँकेची डिजिटल चलने, स्थानिक चलन व्यापार, एआय, हरित ऊर्जा आणि ग्लोबल साउथ यांसारख्या क्षेत्रांमधील ठोस करार हीच खरी उपलब्धी असेल, जी भारताच्या राजनैतिक यशाची गाथा घडवेल.

भारताने हे सुनिश्चित केले पाहिजे की, अमेरिका, युरोप आणि जपानसारख्या भागीदारांसोबतच्या आपल्या महत्त्वपूर्ण आर्थिक आणि सामरिक संबंधांवर परिणाम होणार नाही. चीनच्या आर्थिक वर्चस्वाला या व्यासपीठावर वर्चस्व गाजवू देऊ नये, तसेच रशिया-युक्रेन किंवा पश्चिम आशियासारख्या विवादांवर चर्चा होऊ नये, अन्यथा ही परिषद आपल्या मूळ उद्देशापासून भरकटेल. शिवाय, डॉलरच्या पर्यायांच्या नावाखाली, सध्या अंमलात आणणे अशक्य असलेल्या अव्यवहार्य आर्थिक घोषणा करणे टाळले पाहिजे.

हे खरे आहे की, चीन आणि रशियाने डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी आपला सुमारे ९९ टक्के द्विपक्षीय व्यापार रुबल आणि युआनमध्ये वळवला आहे, परंतु खरे आव्हान त्याहून मोठे आहे. जगभरातील ११,०००हून अधिक बँका अजूनही जागतिक आंतरबँक वित्तीय दूरसंचार प्रणाली असलेल्या स्विफ्टशी जोडलेल्या आहेत. चीनची सीआयपीएस (क्रॉस-बॉर्डर इंटरबँक पेमेंट सिस्टीम) आणि रशियाची एसपीएफएस (फायनान्शियल मेसेज ट्रान्सफर सिस्टीम) सध्या याच्या तुलनेत खूपच लहान आहेत आणि ते तत्काळ पर्याय बनण्याची शक्यता नाही. म्हणूनच, डॉलर रद्द करण्याऐवजी, भारताने एक वास्तववादी आणि दूरदर्शी धोरण स्वीकारले पाहिजे. या धोरणात भारतीय रुपयाचे हळूहळू आंतरराष्ट्रीयीकरण करणे, स्थानिक चलनांमधील व्यापाराला प्रोत्साहन देणे, स्वस्त आणि जलद आंतरराष्ट्रीय पेमेंट सुनिश्चित करणे, आणि सीबीडीसी (सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी) इतर देशांच्या प्रणालींमध्ये समाकलित करण्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. हाच तो ठोस आणि व्यावहारिक मार्ग आहे जो भारताला खºया आर्थिक स्वायत्ततेकडे घेऊन जाईल.

ब्रिक्स शिखर परिषदेचा सर्वात संवेदनशील पैलू भारत-चीन-रशिया हा त्रिकोण असेल. भारताचे दोन्ही देशांशी संबंध आहेत, परंतु प्रत्येकासमोर वेगवेगळी आव्हाने आहेत. त्यामुळे, भारताकडे सीमा सुरक्षा आणि चीनसोबतच्या आर्थिक संबंधांबाबत एक स्पष्ट धोरण असले पाहिजे, जेणेकरून ब्रिक्स शिखर परिषद भारत आणि चीन यांच्यातील संवादासाठी एक व्यासपीठ बनू शकेल. भारताने ऊर्जा, संरक्षण आणि व्यापार या क्षेत्रांतील रशियासोबतच्या आपल्या दीर्घकालीन संबंधांचा फायदा घेतला पाहिजे, परंतु रशिया-युक्रेन युद्धाला संपूर्ण ब्रिक्स अजेंड्यावर वर्चस्व गाजवू देऊ नये. या शिखर परिषदेत, भारताला स्वत:ला ‘ग्लोबल साउथ’चा (म्हणजेच आशिया, आफ्रिका आणि लॅटिन अमेरिकेतील विकसनशील देशांचा) आवाज म्हणून सादर करण्याची संधी आहे.

दशक दुसरा : समास नववा : विरक्त लक्षण

दासबोधातील मूर्खलक्षणनाम दुसºया दशकातील नवव्या समासात समर्थ रामदास स्वामींनी विरक्तीच्या लक्षणांचा ऊहापोह केला आहे. माणसाच्या अंगी वैराग्य बाणले म्हणजे त्यास कोणकोणत्या गोष्टी साधतात त्याचे वर्णन ते करतात. समर्थ म्हणतात, विरक्तीच्या अंगी कोणते गुण असावेत ते सांगतो. त्या गुणांनी त्याच्या अंगी योग्याचे सामर्थ्य बाणते. या गुणानी कीर्ती सगळीकडे पसरते, आपल्या जन्माचे सार्थक होते, आणी विरक्ताचे वैभव वाढते. या गुणांनी परमार्थ साधतो, स्वानंद उचंबळून येतो, आणि आत्मानात्मविवेकासकट वैराग्याला दुप्पट तेज येते.

या गुणांनी आत्मसुख भरून वाहू लागते, सद्विद्या वास होते म्हणजे स्वस्वरूपाचा अनुभव येतो, आणि मोक्षासह सर्व भाग्य व ऐश्वर्य जीवनात विलसू लागते. या गुणांनी मनातील सर्व अपेक्षा पूर्ण होतात, सा‍ºया इच्छा पुरतात, आणि अत्यंत गोड बोलण्यासाठी प्रत्यक्ष सरस्वती मुखात येऊन राहते. विरक्ताची ही लक्षणे ऐकावीत, मनात ती घट्ट धरून ठेवावीत. म्हणजे मग माणूस जगामध्ये प्रख्यात होतो.

समर्थांचा विरक्त स्वत: मोठा ब्रह्मज्ञानी, अत्यंत निष्काम, विलक्षण शांत आणि चतुर लोकसंग्रहकर्ता पुरुष आहे. मोठ्या धीराने तो आपले नेतेपण सांभाळतो, तो लोकांना अध्यात्म शिकवितो, त्यांच्या अंतर्यामी खरा विवेक निर्माण करतो, समाजातील उच्च, नीच, उत्तम, हीन, वगैरे सर्व कक्षेतील माणसांना जवळ करून तो त्यांना सन्मार्गाकडे वळवितो. तो सर्वांचे समाधान करतो. विरक्ताने नेहमी विवेक जागृत ठेवावा, त्याने लोकांमध्ये अध्यात्म वाढवावे आणि इंद्रिये आवरून ताब्यात ठेवण्याविषयी त्याने मोठे धैर्य दाखवावे. त्याने आपले साधन चांगले सांभाळावे. त्याने लोक भजनास लावावे म्हणजे भगवंतांच्या मार्गास लावावे, पण त्याने विशेषत: ब्रह्मज्ञान प्रकट करावे म्हणजे ब्रह्मज्ञान कसे असते हे स्वानुभवाने व शब्दाने लोकांना प्रत्यक्ष दाखवावे. त्याने लोकांमध्ये भक्तिमार्ग वाढवावा, शांती कशी असते हे त्याने शांती ठेवून दाखवावे, आपली विरक्ती त्याने मोठ्या प्रयत्नाने सांभाळावी. त्याने सत्कर्मांना महत्त्व देऊन त्यांची स्थापना करावी, त्याने विरक्तीचा, वैराग्याचा अनासक्तीचा प्रसार करावा, आणि स्वत: निर्वासनता, निष्कामता आपल्या जीवाशी घट्ट धरून ठेवावी.

त्याने धर्मांचे महत्त्व वाढवावे, त्याचे पुनरुज्जीवन करावे, त्याने अत्यंत नीतिमान असावे, आणि अगदी मनापासून आपली क्षमाशील वृत्ती जपावी. त्याने मंद झालेला परमार्थ पुन्हा सतेज करावा, त्याने सदा चिंतनशील असावे, विचाराची कक्षा वाढवीत असावे, आणि सत्त्वगुण जवळ ठेवून नेहमी सन्मार्गाने जावे. त्याने श्रद्धावंतांना सांभाळावे, भगवंतांवर प्रेम करणा‍ºयांचा मनस्ताप शांत करावा, आणि भोळ्याभाबड्या पण शरण आलेल्या माणसांना दूर करू नये. त्याने अतिसावधपणे वागावे, त्याने दुसºयाचे अंतरंग ओळखून असावे, आणि त्याने नेहमी परमार्थाचा कैवार घ्यावा, परमार्थाची बाजू उचलून धरावी. त्याने नेहमी अभ्यास करावा, त्याने बहुश्रुत असावे, त्याने नेहमी उद्योगरत राहावे, आणि आपल्या वक्तृत्वाच्या बळाने बिघडलेला किंवा मंद झालेला परमार्थ पुन्हा प्रचलित करावा. त्याने शुद्ध ज्ञान, आत्मज्ञान सांगत जावे, त्याने वैराग्याची स्तुती करीत जावी, आणि लोकांच्या शंकांचे निवारण करून त्यांना खात्रीने भरलेले समाधान द्यावे.

समर्थ सांगतात, विरक्ताने अध्यात्म वाढवावे व परमार्थ उजळावा असे सांगितले. भक्तिमार्गाचा प्रसार होण्यासाठी विरक्त कोणते उपाय करू शकतो त्याचे वर्णन आता ते इथे सांगतात. प्रचंड प्रमाणावर पर्वांचा उत्सव विरक्ताने करावा, भक्ताचे मोठे समुदाय एकत्र आणावे, आणि भजन, पूजन, जप, कीर्तन वगैरे उपासना करण्याचे मार्ग मोठ्या वैभवाने साजरे करावे. पुष्कळ हरिकीर्तने करावी, प्रवचने आणि निरुपणे यांची तर नुसती गर्दी करून सोडावी, आणि अशा रीतीने जे निंदक, दुर्जन असतात त्यांना भक्तिमार्गाच्या ऐश्वर्याने लाजवून टाकावे. विरक्ताने खूप लोकांवर उपकार करावा, सज्जनपणाचा जीर्णोद्धार करावा, आणि आग्रहाने पुण्यमार्गाचा प्रसार करावा. अध्यात्माचा विस्तार करताना विरक्ताने स्नान, संध्या, जप, ध्यान, तीर्थयात्रा, भगवंतांचे भजन, नित्यनेम आणि पवित्रपणा या सर्व गोष्टींचा समावेश करावा. त्याबरोबरच अंत:करण शुद्ध असावे. विरक्ताने अति दृढ निश्चयाने वागावे, सर्वांना सुख लागेल अशा त‍ºहेने प्रपंच करावा, आणि केवळ आपल्या सहवासाने सर्व लोकांचे कल्याण करावे.

श्री समर्थांचा विरक्त पुरुष एकांतप्रिय असून मोठाच लोकसंग्रही असतो. विरक्ताने निर्भय व गंभीर असावे, उदार असावे आणि प्रवचनाच्या बाबतीत तर त्याने अत्यंत प्रामाणिक व वाहिलेले असावे. त्याने नेहमी सावध असावे, केव्हाही शुद्ध मार्गानेच जावे आणि अशा रीतीने लोकांकरिता झिजून आपले नाव मागे ठेवावे. विरक्ताने आपल्यासारखे विरक्त पुरुष शोधून काढावे, साधु पुरुष ओळखून काढावे, आणि संत, योगी व सज्जन यांच्याशी मित्रत्वाचा स्नेहसंबंध जोडावा. त्याने स्वत: पुरश्चरणे करावी, हिंडून तीर्थस्नाने पाहावी, आणि उपासनेला योग्य अशी निरनिराळी स्थाने सुंदर बनवून टाकावी. विरक्ताने लोकांची म्हणजे, परोपकाराची कामे आपल्या मागे लावून घ्यावी. परंतु आपली अलिप्तपणाची अंतरस्थिती कायम ठेवावी, मागे लावून घेतलेल्या कामांमध्ये आसक्त होऊन गुंतून जाऊ नये. तसेच कशाबद्दलही कोणतीही अपेक्षा त्याने आपल्या मनात ठेवू नये. विरक्ताने नेहमी अंतर्मुख वृत्तीने असावे, तरीपण त्याने आचरणाने पवित्र असावे, कोणाच्या तरी ताब्यात जाऊन त्याने कधीही मिंधेपण घेऊ नये.

समर्थ सांगतात, विरक्त खºया अर्थाने बहुश्रुत असावा. त्याच्या ज्ञानाला खोली असली पाहिजे हे तर खरेच, पण त्याचबरोबर त्यास लांबी व रुंदीही हवी असा श्री समर्थांचा दृष्टिकोन आहे. भगवंतांच्या सगुण चरित्राचे वर्णन, वेदांतसिद्धांताचे विवेचन, सगुण रूपाचे भजनपूजन, परमात्मस्वरूपाचे ज्ञान, शरीररचनेचे ज्ञान आणि तत्त्वज्ञान या सर्व अध्यात्म अंगांचे ज्ञान विरक्ताला असावे. तसेच कर्ममार्ग म्हणजे काय, उपासनामार्ग कोणता, ज्ञानमार्ग कसा असतो, सिद्धांत मार्ग कशाला म्हणतात, प्रवृत्तीमार्ग व निवृत्तिमार्ग यांची लक्षणे कोणती या सगळ्या परमार्थ साधनांचे ज्ञान विरक्ताला असावे.

हे सांगून झाल्यावर सर्वसाधारणपणे आपल्या वागण्यात विरक्ताने कोणते धोरण सांभाळावे ते समर्थ इथे सांगतात. विरक्ताने जगमित्र असावे, त्याने संपूर्णपणे स्वतंत्र असावे, तो विचित्र व विलक्षण दिसेल इतके नाना त‍ºहेचे गुण त्याच्या अंगी असावे. विरक्ताने अगदी खरोखर वैराग्यसंपन्न असावे, तो भगवंतांचा भक्त असावा, कशातही आसक्ती न ठेवता त्याने सदैव मोकळे, बंधनरहित असावे. विरक्ताने शास्त्रांचा सूक्ष्म अभ्यास करावा, परमार्थाला घटक असणारी, विरोध करणारी मते खोडून काढावी, आणि भगवंतांच्या प्राप्तीची इच्छा असणा‍ºया लोकांना शुद्ध साधनमार्गाला लावावे. शेवटी या महत्त्वाच्या समासाचा श्री समर्थ उपसंहार करतात. ते म्हणतात, अशी ही उत्तम लक्षणे आहेत. एकाग्र मन करून ती ऐकावीत. विरक्त पुरुषाने त्यांचा अव्हेर करू नये. ही उत्तम लक्षणे न स्वीकारता अवलक्षणाचा अंगीकार केला तर माणसाच्या जीवनाला काही ताळतंत्र राहत नाही, अशा माणसाच्या अंगी पढतमूर्खपणा येऊ पाहतो. पुढील समासांत त्या पढतमूर्खाच्या लक्षणाचे विवेचन आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

दहशतवाद एक गंभीर समस्या

दहशतवाद ही समकालीन जगातील सर्वात गुंतागुंतीच्या समस्यांपैकी एक आहे. त्याने आपल्या विळख्याने संपूर्ण जगाला प्रभावित केले आहे. आजच्या काळात ही समस्या अधिक गंभीर होत आहे आणि कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे जगावर परिणाम करत आहे. दहशतवादाची व्याख्या करायची झाल्यास, याचा अर्थ असा की, एखादी व्यक्ती किंवा संघटना आपली उद्दिष्ट्ये साध्य करण्यासाठी सशस्त्र शक्तीचा वापर करते आणि समाजात हिंसाचार व भीती निर्माण करते. दहशतवादाची व्याख्या अशी केली जाते की, ही एक अशी हिंसक कृती आहे जी अनेकदा हिंसा आणि भीतीद्वारे समाजात व्यापक अशांतता आणि अस्थिरता निर्माण करते. अशा कृत्यांचे गुन्हेगार कधी जिहादचा, कधी स्वतंत्र राष्ट्राच्या मागणीसाठी, तर कधी शोषणाविरुद्ध लढण्यासाठी याचा अवलंब करतात.

जगाच्या इतिहासातील सर्वात मोठा दहशतवादी हल्ला सप्टेंबर २००१ मध्ये अल-कायदाने अमेरिकेतील वर्ल्ड ट्रेड सेंटर आणि पेंटागॉनवर केला होता. या २५ वर्षे जुन्या दहशतवादी हल्ल्यात जवळपास ३,००० लोक ठार झाले आणि असंख्य इतर जखमी झाले. या घटनेने संपूर्ण जगाला धक्का बसला. या घटनेनंतर अमेरिका आणि तिच्या मित्र राष्ट्रांनी दहशतवादाविरोधात जागतिक मोहीम सुरू केली, परंतु ती भरकटली. आज एकेकाळी दहशतवादाचा बळी ठरलेली अमेरिका, आपला सर्वात मोठा शत्रू आणि दहशतवादाचे निर्माते असलेल्या, दहशतवादाचा आश्रयदाता असलेल्या पाकिस्तानची मित्र आणि हितचिंतक बनली आहे. हे दहशतवादाविरोधात अमेरिकेच्या दुटप्पी भूमिकेचे द्योतक आहे.

चीन आणि इतर अनेक देशांचीही अशीच वृत्ती आहे. यामुळेच भारत पाकिस्तान-पुरस्कृत दहशतवादाने त्रस्त आहे. भारतात अस्थिरता वाढवण्याच्या आणि अशांतता पसरवण्याच्या उद्देशाने अनेक भीषण दहशतवादी हल्ले करण्यात आले आहेत. अशाच एका घटनेत आपण आपले माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांनाही गमावले. ही घटना भारताच्या इतिहासातील सर्वात दु:खद घटनांपैकी एक होती. भारतात दहशतवादी हल्ले वारंवार घडत आले आहेत. २००१ मधील भारतीय संसदेवरील हल्ला, २००२ मधील अक्षरधाम मंदिरावरील हल्ला, २००६ मधील मुंबई लोकल ट्रेनवरील हल्ला, २००८ मधील मुंबई हल्ला, २०१९ मधील पुलवामा हल्ला आणि २०२५ मधील पहलगाम हल्ला या प्रमुख दहशतवादी घटना आहेत. या हल्ल्यांमध्ये शेकडो लोकांनी आपले प्राण गमावले आणि अनेक सुरक्षा कर्मचाºयांनीही आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले.

भारतातील दहशतवादी घटनांमध्ये शेजारील देश पाकिस्तानचा सहभाग असल्याचे म्हटले जाते. ‘धुरंधर’ हा चित्रपट पाकिस्तान-पुरस्कृत दहशतवादाची कहाणी उत्कृष्टपणे सादर करतो. विडंबनात्मक बाब म्हणजे, मुंबई दहशतवादी हल्ल्यात पुरेसे पुरावे असूनही, राजकीय धैर्याचा अभाव आणि दूरदृष्टीच्या अभावामुळे पीडितांना न्याय मिळण्यास मोठा विलंब झाला. त्यावेळी दबावाखाली असलेल्या तत्कालीन सरकारने पाकिस्तानविरुद्ध कोणतीही ठोस कारवाई केली नाही. काँग्रेसच्या एका वरिष्ठ नेत्याने तर एका पुस्तक प्रकाशनाच्या वेळी खोटा वाद निर्माण करून राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची (आरएसएस) प्रतिमा मलीन करण्याचा प्रयत्न केला. या घटना आपल्या राजकीय कमकुवतपणालाही उघड करतात आणि अशा घटनांमागील शक्तींच्या हेतूंना अधिक बळकट करतात. दहशतवादाविरोधातील एकतेचा अभाव राष्ट्रीय स्तरावर जितका आहे, तितकाच तो जागतिक स्तरावरही आहे.

दहशतवादाविरुद्ध इतकी वर्षे संघर्ष करूनही दहशतवाद संपूर्ण जगासाठी एक शाप बनून राहिला आहे. पहलगाम हल्ल्याला प्रत्युत्तर म्हणून भारतीय लष्कराने अदम्य धैर्य आणि कणखरपणा दाखवत पाकिस्तानात प्रवेश केला आणि बहावलपूर व मुरीदकेसारख्या ठिकाणचे प्रमुख दहशतवादी तळ उद्ध्वस्त करून शेकडो दहशतवाद्यांना ठार केले. संपूर्ण जगाने भारत सरकारचा हा दृढनिश्चय आणि लष्कराचे शौर्य पाहिले. हे स्वत:च एका नव्या, बदलत्या भारताचे चित्र आहे, परंतु समस्या ही आहे की, दहशतवादाविरोधात जागतिक एकजूट प्रस्थापित होत नाहीये. पंतप्रधान मोदी अनेक जागतिक व्यासपीठांवरून दहशतवादाविरोधात आपली स्पष्ट भूमिका सातत्याने मांडत आहेत. ते दहशतवादाविरोधात ‘शून्य सहनशीलते’च्या धोरणाचा पुरस्कार करतात. दहशतवादाविरोधात ठोस पावले उचलण्यासाठी आणि ते पूर्णपणे समूळ नष्ट करण्यासाठी एक स्पष्ट धोरण व इरादा दर्शवण्यासाठी जगाने एकत्र आले पाहिजे.

किर्गिझस्तानची राजधानी बिश्केक येथे नुकत्याच झालेल्या शांघाय को-आॅपरेशन आॅर्गनायझेशनच्या शिखर परिषदेत, सदस्य देशांनी दहशतवादावरील दुटप्पी भूमिकेविरोधात आवाज उठवला. ‘बिश्केक घोषणापत्र’ नावाच्या एका संयुक्त निवेदनात म्हटले आहे की, सदस्य राष्ट्रे दहशतवाद, फुटीरतावाद आणि अतिरेकी विचारसरणीचा मुकाबला करून ती समूळ नष्ट करण्यासाठी आपली वचनबद्धता व्यक्त करतात. या घोषणापत्रात स्वार्थासाठी दहशतवाद आणि अतिरेकी विचारसरणीच्या अस्वीकार्य वापराबाबतही चिंता व्यक्त करण्यात आली. ब्रिक्स शिखर परिषदेतही अशीच चिंता व्यक्त केली जाईल की नाही, हे पाहणे बाकी आहे. तथापि, केवळ चिंता व्यक्त करणे पुरेसे नाही. दहशतवादाविरोधातील पोकळ वक्तव्ये केवळ त्याला अधिक बळकट करत आहेत. आज सर्वात महत्त्वाची गोष्ट ही आहे की, संयुक्त राष्ट्रांनी दहशतवादाची व्याख्या करावी आणि दहशतवादाला पाठिंबा देणाºया देशांना शिक्षा व्हावी.

दशक दुसरा : समास आठवा : सद्विद्या निरूपण

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधातील मूर्खलक्षणनाम या दुसºया दशकातील आठव्या समासात सदविद्या निरुपण केलेले आहे. समर्थ म्हणतात, सद्विद्येच्या पुरुषाची लक्षणे ऐकायला गोड असतात. विवेकाने ती आपल्या अंगी येऊ शकतात. म्हणून आता सद्विद्येची लक्षणे ऐका. ती फारच शुद्ध आणि चांगली आहेत. जर त्या लक्षणांवर विचार केला तर सद्विद्या आपणहून जबरदस्तीने अंगी बाणते. जो सद्विद्येचा पुरुष असतो त्याच्या अंगी विशेष उत्तम लक्षणे असतात.त्याचे गुण ऐकत असताना मनाला फार संतोष वाटतो.

इथे समर्थ उत्तम पुरुषाचे सामान्य वर्णन करतात. सद्विद्येचा पुरुष अति निष्ठावंत असतो, सत्त्वगुणाने संपन्न असतो, प्रेमळ असतो, तो शांती-क्षमा-दयाशील असून अति नम्र असतो, कोणत्याही कार्यासाठी तो मनापासून झटतो आणि अगदी अमृताप्रमाणे गोड बोलतो.

त्यानंतर पुढील सात ओव्यांमध्यें श्रीसमर्थांनी लक्षणांच्या काही जोड्या सांगितल्या आहेत. एक लक्षण अंगी असेल तर दुसरे बहुधा अंगी आढळत नाही. त्यातील एक जोडी जरी कुणाच्या अंगी आली तरी तो थोरपण गाजवितो. मग ज्याच्या अंगी पुष्कळ जोड्या असतात त्याचे थोरपण काय सांगावे! फक्त महानुभाव पुरुषाच्या अंगीच अशा अनेक जोड्या आढळतात.

उत्तम पुरुष अति सुंदर आणि मोठा चतुर असतो, अति बलवान आणि मोठा शांत, सौम्य असतो, अति श्रीमंत असून अतिशय उदार असतो. तो महाज्ञानी असून उत्तम भक्त असतो, मोठा पंडित असून अति विरक्त असतो, मोठा तपस्वी असून अतिशय शांत असतो. मोठा वक्ता असून तो निलोभी असतो, सर्व जाणता असून दुसºयाला मोठ्या आदराने वागवितो. स्वत: श्रेष्ठ असून सर्वांशी अगदी लीन असतो. तो राज्यपदावर असून धार्मिक वृत्तीचा असतो, मोठा शूर असून अति विवेकी असतो, अगदी तरुण असून अतिशय नियमांच्या बंधनात वागतो, वडिलांनी घालून दिलेल्या मार्गांनी तो चालतो, पण त्याचबरोबर कुलांत चालत आलेले आचार पाळतो, नियमित व योग्य प्रमाणात जेवण करतो. पण कोणत्याही विकाराला बळी पडत नाही, हटकून यश देणारा असून, हातावर यशाचे चिन्ह कमळ असून तो परोपकारी असतो. मोठा कार्य करणारा असून, तो तितकाच निरभिमानी असतो, उत्तम गाणारा असून भगवंतांची भक्ती करतो व भक्त म्हणून नाव कमावतो, मोठे वैभव असूनही अत्यंत प्रेमाने व आस्थेने तो भगवंतांचे भजन करतो. मोठा तत्त्वज्ञानी असून तो अत्यंत अनासक्त असतो, मोठा विद्वान असून अति सज्जन असतो, राजाला सल्लामसलत देणारा अमात्य किंवा मंत्री असून तो अत्यंत सद्गुणी आणि तितकाच नीतिमान असतो.

समर्थ सांगतात, हा आदर्श पुरुष जितका अंतरी पवित्र असतो तितकाच सदाचारी आणि प्रसंग ओळखून वागणारा असतो. ज्ञानाच्या अनेक शाखांमध्ये निश्चित मत देण्याइतका तो बहुश्रुत असतो. कोणाचा व किती आदर राखावा, कोणाचा व कसा सन्मान करावा, हे तारतम्य तो बरोबर जाणतो. त्याचप्रमाणे कोठे कोणता प्रयोग करायचा, वेळप्रसंग कोणता आहेत हे त्याला बरोबर समजते. कारणांची व कार्याची चिन्हे म्हणजे लक्षणे त्याला माहीत असतात, तो मोठ्या हुशारीने बोलणारा असतो. तो सावधपणे वागतो, नेहमी उद्योगशील असतो, तो आपली साधकवृत्ती सोडीत नाही. तो वेदशास्त्रांचा सूक्ष्म अभ्यास करतो, तसेच आत्मस्वरूपाचे बौद्धिक ज्ञान आणि त्याचा साक्षात अनुभव यांचा स्वानुभवाने निश्चयात्मक बोध तो करून देतो.

तो बोलतो कसा चालतो कसा, लोकांशी वागतो कसा, दिसतो कसा, याचे वर्णन करून मग तो साधन कसे करतो ते या ठिकाणी समर्थ सांगतात. तो कधी पुरश्चरणे करतो, कधी तीर्थक्षेत्रांमध्ये जाऊन राहतो, कधी कठीण व्रते करतो तर कधी देहाला कष्ट देतो. उपासना कशी करावी हे माहीत असल्याने उपासना चालू असताना इंद्रियांना ताब्यात ठेवून तो वागतो. त्याचे बोलणे सदैव सत्य असते, शुभ असते, मृदू असते, निश्चित असते, कायमचे असते व आल्हादकारक असते. त्याचा सर्व वासना तृप्त झालेल्या असतात, तो मोठा कोहोळ व गूढ अभ्यास करणारा योगी असतो. दिसायला तो भव्य व अतिशय प्रसन्न असतो. अंगी खरी विरक्ती असूनही तो अति सौम्य व सात्त्विक असतो. तसेच अत्यंत निष्कपट आणि निर्व्यसनी असून तो नेहमी पवित्र मार्गाने जीवन जगतो. कोणतेही काम तो चतुरपणे करतो, तो उत्तम संगीत जाणतो व त्याचा बरोबर रस घेतो, मोबदल्याची अपेक्षा न ठेवता तो लोकांना सन्मार्गाला लावतो. सर्व प्राणीमात्रांशी स्नेह ठेवून त्यांच्याशी तो अत्यंत सरळपणे वागतो.

पैसा आणि बायका यांच्या बाबतीत त्याचे वर्तन अत्यंत पवित्र असते, त्याची सर्व वागणूक अगदी नीतीमर्यादेला धरून असते. जबरदस्त वक्तृत्वशक्ती अंगी असल्यामुळे सर्व प्रकारचे संशय तो घालवितो. तो स्वत: सर्व विषय जाणतो तरी दुस‍ºयाचे सांगणे मनापासून ऐकतो. तसेच हरिकथा व प्रवचन ऐकत असता प्रत्येक शब्दाच्या अर्थाकडे त्याचे लक्ष असते. संभाषणामध्ये तो कधीही वितंडवाद करीत नाही. कोणतीही उपाधी तो आपल्या अंगी लागू देत नाही. त्यामुळे तो अलिप्तपणे राहतो. तो भलती आशा ठेवीत नाही. तो कधी क्रोधाच्या आधीन जात नाही, अत्यंत निर्दोष व मत्सरापासून मुक्त असतो.

त्याचे ज्ञान-अज्ञानापासून मुक्त असल्याने अगदी शुद्ध व निश्चित असते. समाधान प्राप्त झालेले असून तो भगवंतांचे भजनपूजन करतो, भक्तपणे वागतो आणि सिद्धावस्था साधल्यावरही साधकपणाने राहतो, साधनाचे रक्षण करतो.

संस्कृतमध्ये नामांना मंत आणि वंत असे प्रत्यय लागून सामान्यत: विशेषणे बनतात. जसे की, रूपवंत, गुणवंत, कीर्तिमंत, लक्ष्मीवंत इत्यादी. पुष्कळपणा, प्रशंसा, नित्यसंबंध, जवळ असणे, मध्ये असणे, असा अर्थ हे प्रत्यय दाखवितात. त्यानंतर पुढील पाच ओव्यांमध्ये आदर्श किंवा उत्तम पुरुषाच्या अंगी असणारी महत्त्वाची सर्व लक्षणे श्रीसमर्थांनी विशेषणरूपांनी मोठ्या चातुर्याने एके ठिकाणी गुंफिली आहेत. ती सांगताना त्यांची निर्मळ स्फूर्ती स्पष्टपणे दिसते हे तर खरेच परंतु त्याबरोबर त्यांचे मराठी भाषेवरील प्रभुत्वही प्रत्ययास येते. समर्थ म्हणतात, साद्विद्येने संपन्न असलेला पुरुष मूर्तिमंत सुख व संतोष आहे असे त्याला पाहिल्यावर वाटते. तो आनंदमूर्ती असतो. अखंड प्रसन्न राहतो. आत्मरूपाने तो सर्व प्राणीमात्रांशी एकरूप झालेला असतो. आत्मवत सर्व भूतेषु असे त्याचे वागणे असते. तो भाग्यवंत व जयवंत असतो, रूपवंत व गुणवंत असतो. तो आचारवंत व क्रियावंत असून शिवाय विचारवंत असतो आणि अशी त्याची अवस्था असते. तो यशवंत व कीर्तिवंत असतो, शक्तिवंत व सामार्थ्यवंत असतो, वीर्यवंत किंवा पराक्रमी असतो व ज्याचा आशीर्वाद फळास येतो असा असतो. तो अत्यंत सत्यवान असून पुण्यकर्मे करणारा असतो.

हा समास संपविताना श्रीसमर्थ एक अति महत्त्वाची गोष्ट सांगतात ती ही की, जर कोणी प्रयत्न करील तर हे उत्तम गुण तो अंगी आणू शकेल. हाच त्याचा खरा प्रयत्नवाद! सुरेखपणा आणि सौंदर्य हे गुण काही अभ्यास करून, प्रयत्न करून अंगी आणता येत नाहीत. ते गुण सहज व उपजत असल्याने त्यावर उपाय करता येत नाही. पण इतर उत्तम गुण अभ्यासाने साध्य करून घेता येतात. ते अंगी आणण्याचा प्रयत्न करावा.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

भारत ब्रिक्सला नवा आयाम देत आहे

ब्रिक्स शिखर परिषद १२-१३ सप्टेंबर रोजी नवी दिल्लीत होणार आहे. यावर्षी आपला २०वा वर्धापन दिन साजरा करणारी ही शिखर परिषद, मतभेद असूनही, हा मंच सदस्य देशांमध्ये व्यावहारिक सहकार्य आणि व्यावहारिक समन्वयाचे माध्यम बनला आहे की नाही, याची चाचणी घेईल. २० सप्टेंबर २००६ रोजी न्यूयॉर्कमध्ये, संयुक्त राष्ट्रांच्या बैठकांदरम्यान, या संघटनेच्या स्थापनेला फारशा अपेक्षा नव्हत्या, तरीही एका नव्या सुरुवातीचा उत्साह स्पष्टपणे जाणवत होता. तेव्हापासून, या संघटनेची सतत विस्तारणारी व्याप्ती खरोखरच आश्चर्यकारक ठरली आहे.

जगाची जवळपास निम्मी लोकसंख्या आणि जीडीपीमध्ये जवळपास ४० टक्के वाटा असलेली ब्रिक्स ही एक प्रमुख आंतरराष्ट्रीय संघटना बनली आहे. तथापि, तिचे सदस्य देश कोणताही समान भूराजकीय अजेंडा किंवा एकसंध आर्थिक किंवा सुरक्षा दृष्टिकोन स्वीकारत नाहीत. भारत आणि चीन त्यांच्यातील शत्रुत्व असूनही सहकार्य करत आहेत. इराण, सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिराती हे देशही त्यांच्यातील तीव्र प्रादेशिक शत्रुत्व असूनही ब्रिक्सच्या व्यासपीठावर एकत्र येतात. ही अंतर्गत विविधता ब्रिक्सला एक ताठर संघटना बनण्यापासून रोखते आणि एक व्यासपीठ म्हणून तिची लवचिकता अधिक मजबूत करते.

ब्रिक्सच्या अध्यक्षपदाच्या काळात, भारताने देशभरातील ३० शहरांमध्ये ३५ वेगवेगळ्या विषयांवर ३५०हून अधिक बैठका आयोजित केल्या. यातून ‘पॅन-इंडिया’साठीचा एक सामायिक निर्धार दिसून आला, जो केंद्र आणि राज्य स्तरावरील सरकारे, उद्योग, संशोधन संस्था आणि समाजातील प्रत्येक घटकाला एकत्र आणतो. केवळ कागदी घोषणांऐवजी ठोस परिणामांना प्राधान्य देत, या बैठकांची व्यापक व्याप्ती, नवीन सदस्यांसह ब्रिक्सला अधिक एकसंध, कार्यक्षम आणि प्रभावी बनवण्याची भारताची वचनबद्धता दर्शवते.

भारताच्या अध्यक्षपदाचे मुख्य तत्त्व कार्यक्षमता, नावीन्य, सहकार्य आणि शाश्वत भविष्यावर केंद्रित आहे. हे पंतप्रधान मोदींच्या ‘मानवता प्रथम’ या लोककेंद्रित दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब आहे. या काळात, भारताने लॉजिस्टिक्स नेटवर्क बॅटरी आणि ऊर्जा साठवण, नवीन उद्योगांसाठी भांडवल, लहान व्यवसायांसाठी जागतिक प्रवेश, सुलभ सीमाशुल्क प्रक्रिया आणि हवामान संकटाचा सामना करण्यासाठी उपाययोजना यांसारख्या कामांमध्ये प्रगती केली आहे. याव्यतिरिक्त, आयुष, पारंपरिक औषध आणि मानसिक आरोग्य यांना ब्रिक्स चर्चेत समाविष्ट करून, भारताने या व्यासपीठाला पारंपरिक आर्थिक सहकार्याच्या अजेंड्याच्या पलीकडे एक नवीन आयाम दिला आहे. या शिखर परिषदेचे लक्ष स्वाभाविकपणे डॉलरपलीकडील पर्यायांकडे वळेल. ही चर्चा एखाद्या चलनाचे वर्चस्व संपुष्टात आणण्यापेक्षा किंवा मर्यादित करण्यापेक्षा, त्यावरील अवलंबित्व कमी करण्याबद्दल अधिक आहे.

आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी(आयएमएफ)नुसार, जागतिक परकीय चलन साठ्यामध्ये डॉलरचा वाटा १९९९ मधील ७२ टक्क्यांवरून २०२६च्या सुरुवातीपर्यंत ५७.१ टक्क्यांपर्यंत घसरला आहे. असे असूनही, डॉलरचे स्थान निर्विवाद आहे, कारण इतर कोणत्याही चलनात त्याची विश्वासार्हता, बाजारपेठेचा विस्तार आणि अघोषित तरलता नाही. चिनी युआनवर निर्बंध कायम आहेत आणि ब्रिक्स सामायिक चलन तयार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या आर्थिक एकमत आणि सार्वभौमत्व करारास कोणताही देश सहमत होण्यास तयार नाही. त्यामुळे, निवडक द्विपक्षीय व्यापारासाठी आपापल्या चलनांचा वापर करणे, डिजिटल पेमेंट प्रणाली एकत्रित करणे आणि स्थानिक पातळीवर कर्ज व आर्थिक संसाधने उभारणे, हे व्यावहारिक उपाय शोधले जात आहेत. ब्रिक्स देश जकातीद्वारे व्यापार निर्बंधांना विरोध करण्याबाबतही एकमताने आहेत. किंबहुना, जकातीच्या मनमानीपणामुळे, प्रभावित देश एकाच बाजारपेठेवर अवलंबून राहण्याऐवजी आपला व्यापार, पेमेंट प्रणाली आणि पुरवठा साखळी वैविध्यपूर्ण करण्याला प्राधान्य देत आहेत.

ब्रिक्सच्या आकांक्षांच्या पूर्ततेची एक कसोटी न्यू डेव्हलपमेंट बँकेची (ठऊइ)???? व्यवहार्यता असेल. २०१५ पासून, या संस्थेने केवळ भारताच्या पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी जवळपास १० अब्ज डॉलर्स मंजूर केले आहेत, परंतु तिची गतिशीलता, आर्थिक आकार आणि पोहोच या बाबतीत ती अजूनही जागतिक बँक किंवा आशियाई विकास बँकेच्या (अऊइ)????? खूप मागे आहे. या व्यासपीठावरील भारताचा प्रभाव, बँकेच्या कर्ज देण्याच्या पद्धती, प्रकल्पांची तयारी आणि स्वत:च्या चलनांमध्ये निधी उपलब्ध करून देण्याच्या प्रक्रियेत भारत किती प्रभावीपणे सुधारणा करतो यावर अवलंबून असेल.

सार्वभौम राष्ट्रांचा एक स्वतंत्र मंच म्हणून आपले स्थान कायम ठेवत, व्यावहारिक सहकार्यासाठी ब्रिक्सला अधिक प्रभावी माध्यम म्हणून स्थापित करण्याच्या दिशेने भारताचे अध्यक्षपद वाटचाल करत आहे. नवी दिल्ली शिखर परिषदेच्या यशाचे मूल्यांकन तिच्या प्रत्यक्ष जमिनीवरील परिणामांच्या आधारावर केले पाहिजे. या गटाच्या परिपक्वतेची खरी कसोटी यावर अवलंबून असेल की, पुढील वर्षी अध्यक्षपद चीनकडे सोपवल्यानंतरही भारताने सुरू केलेले उपक्रम टिकून राहू शकतात आणि कायमस्वरूपी संस्थात्मक संरचना बनू शकतात की नाही. ब्रिक्सच्या विस्तारात भारताची भूमिका महत्त्वाची ठरलेली आहे. जगातील एक मोठी बाजारपेठ आणि सर्वाधिक लोकसंख्या असणे याचे भारताने बलस्थान बनवले आहे. पंतप्रधान मोदी यांनी सातत्याने आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील परराष्ट्र धोरणात दाखवलेले कौशल्य यामुळे भारताचे वजन सगळीकडे वाढलेले आहे. ते सगळ्या जगाला दिसते आहे, फक्त भारतातील विरोधकांना याचे कौतुक किंवा अभिमान वाटत नाही यासारखे दुर्दैव ते काय म्हणायचे?

दशक दुसरा : समास सातवा : सत्त्वगुण लक्षण(२)

दासबोधातील दुसºया दशकातील सातवा समास थोडा मोठा असल्याने त्याचे विवेचन आपण दोन भागात केले आहे. मूर्खलक्षणनाम या दुसºया दशकातील सातव्या समसात सत्त्वगुणाची लक्षणे सांगताना समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात की, ज्याचा देहाचा अभिमान क्षीण होऊ लागतो, दृश्याबद्दलचे वैराग्य जोराने वाढू लागते, मायेचा पसारा भ्रमात्मक आहे असे कळू लागते तो सत्त्वगुण समजावा. संसारामध्ये गुंतून राहण्यात काही अर्थ नाही, त्यातून मोकळे होण्याचा काही तरी उपाय करायला पाहिजे, असा आत्मानात्मविवेक ज्याच्या अंतर्यामी उत्पन्न होतो तो सत्त्वगुण असतो. संसाराच्या कटकटींनी ज्याचे मन त्रासते आणि त्यामुळे काही तरी उपासना करावी असा परमार्थ विचार मनात उत्पन्न होतो तो सत्त्वगुण समजावा. ब्रह्मचारी असो किंवा गृहस्थ असो, ज्या आश्रमात तो असतो त्यात अति आदराने नित्यनेमाचे पालन करतो, परंतु सदैव त्याचे मन भगवंतांच्या प्रेमामध्ये गुंतलेले राहते तो सत्त्वगुण असतो.

समर्थ म्हणतात, ज्याला भगवंतांवाचून इतर सर्व गोष्टींचा वीट येतो, जो परमार्थ अत्यंत जवळ करतो, आपलासा करतो आणि संकट आले असता त्यास शांतपणे तोड देण्याचे धैर्य ज्याच्या ठिकाणी उत्पन्न होते तो सत्त्वगुण होय. जो सदासर्वकाळ अनासक्त असतो म्हणजे कशात गुंतलेला नसतो, नाना प्रकारच्या देहसुखांना ज्याचे मन विटलेले किंवा कंटाळलेले असते, ज्याला सारखी, पुन:पुन्हा भगवंतांची आठवण होते तो सत्त्वगुण होय. कोणत्याही दृश्य वस्तूवर ज्याचे मन अडकत नाही. मनामध्ये भगवंतांचे स्मरण सतत चाललेले असते, अशी ज्याची पक्की निश्चल निष्ठा असते तो सत्त्वगुण होय. भगवंतांवरील त्याचे प्रेम पाहून लोक म्हणतात हा वेडा आहे, याचे डोके बिघडले आहे, तरीपण त्याचे प्रेम अधिकच वाढत जाते. त्याच्या मनाचा पूर्ण निश्चय होतो तो सत्त्वगुण होय.

सत्त्वगुणात प्रतिभा जागृत होते, बुद्धी आत्मप्रकाशाने भरून जाते. शांती, क्षमा व दया हे दिव्य सद्गुण अंत:करणात स्थिर होतात. वासना शांत होते, रसना ताब्यात येते. तात्पर्य, स्वरूप साक्षात्कार होण्यास लागणारी पूर्वतयारी हाती येते. अंतर्यामी स्फूर्ती जागी होते, आत्मस्वरूपाच्या विचारांनी बुद्धी भरून जाते, वाईट संशय आपोआप नाहीसे होतात तो सत्त्वगुण होय. या शरीराचा उत्तम उपयोग करावा अशी ओढ अंत:करणात उत्पन्न होते. सत्त्वगुणाचे कार्य हे असे आहे.

ज्याच्या वागण्यामध्ये शांती, क्षमा आणि दया दिसू लागतात, भगवंतांच्या भक्तीचा निश्चय ज्याच्या मनात उत्पन्न होतो, त्याच्या अंतर्यामी सत्त्वगुण उदय पावला असे समजावे. अतिथी किंवा अभ्यागत घरी आले असता काहीतरी खाऊ घातल्याशिवाय त्यांना जो जाऊ देत नाही, त्यांना यथाशक्ती दान देतो तो सत्त्वगुण होय. बैरागी, गोसावी किंवा कोणी दु:खी दरिद्री माणूस आस‍ºयासाठी आला तर गृहस्थाश्रमाचे कर्तव्य म्हणून जो त्यांना आश्रय देतो तो सत्त्वगुण समजावा. आपल्या घरात पोटभर खायला नसूनसुद्धा जो कोणी येईल त्याला काही खायला दिल्यावाचून जो जाऊ देत नाही, आपल्या शक्तीप्रमाणे जो नेहमी देत राहतो तो सत्त्वगुण होय. ज्याने आपली जीभ जिंकली आहे, ज्याची वासना तृप्त झाली आहे, ज्याला कामना, इच्छा उरली नाही तो सत्त्वगुण होय. जे व्हायचे ते होतच जाते, या नियमानुसार प्रपंचामध्ये मोठे संकट आले असता ज्याचे मन डळमळत नाही, जो शांतचित्त राहतो तो सत्त्वगुण होय.

एका भगवंतांसाठी इतर सर्व सुखे जो सोडून देतो, इतकेच नव्हे तर देहाचे प्रेमसुद्धा जो सोडतो तो सत्त्वगुण होय. बाहेरच्या वस्तूंकडे वासना खेचीत असता ज्याचे मन डगमगत नाही किंवा ज्याचे मनोधैर्य चळत नाही तो सत्त्वगुण होय, शरीर दारिद्र्याने पिडले आहे, तहान-भुकेने व्याकूळ झाले आहे. अशा अवस्थेतसुद्धा भगवंतांच्या भक्तीचा ज्याचा निश्चय भक्कम राहतो तो सत्त्वगुण होय.

दु:ख गिळणे, निंदकावर उपकार करणे, इंद्रियदमन करणे, नामस्मरणी विश्वास असणे, संताला शरण जाणे, त्याची कृपा होणे, लोक शहाणे करणे, ग्रंथ जमविणे, दुसºयाचे दु:ख सहन न होणे, ही सत्त्वगुणाची सर्वसामान्य लक्षणे आहेत. इथे समर्थ सांगतात, आपण अन्याय केला नसताना कोणी आपल्याला छळतात, अनेक प्रकारे दु:ख देतात. ते सगळे जो शांतपणे गिळतो, सहन करतो, तो सत्त्वगुण असतो. जो देहाने दुस‍ºयासाठी झीज सोसतो, दुर्जनाशी आपलेपणाने वागतो, निंदकावर उपकार करतो, तो सत्त्वगुण समजावा. मन ऐकत नाही, नको त्या गोष्टीच्या मागे धावतो तो विवेकाने जो आवरतो, इंद्रिये ताब्यात ठेवून वागतो तो सत्त्वगुण समजावा. ज्याला प्रात:स्नान आवडते, पुराण ऐकणे आवडते, ज्याला मंत्र म्हणून केलेली देवाची पूजा आवडते तो सत्त्वगुण असतो. ज्याला पर्वकाळाबद्दल मोठा आदर असतो, वसंतपूजेची फार आवड असते, आणि देवाच्या जन्मोत्सवाबद्दल अति प्रेम असते तो सत्त्वगुण होय. कोणी बेवारस परदेशी माणूस मेला तर जो त्याचा अग्निसंस्कार करतो किंवा त्या संस्काराला हजर राहतो तो सत्त्वगुण होय.

एक इसम दुस‍ºयाला मारहाण करीत असेल तर मध्ये पडून जो मारामारी थांबवितो, अडकलेल्या लोकांना सोडवितो तो सत्त्वगुण होय. लिंगार्चन करणे, लक्षावली(फुले, बेल आदी), अभिषेक करणे, नामस्मरणावर श्रद्धा असणे, काही करून देवदर्शनासाठी वेळ काढणे म्हणजे सत्त्वगुण. संत बघितल्याबरोबर चटदिशी त्याच्याजवळ जातो, त्याच्या दर्शनाने आनंदाने भारून जातो, आणि अगदी मनापासून त्याला नमस्कार करतो तो सत्त्वगुण. संताची कृपा ज्याच्यावर होते त्याने आपल्या वंशाचा उद्धार केला असे समजावे. सत्त्वगुणामुळे त्याच्या ठिकाणी ईश्वराचा अंश अधिक असतो.

समर्थ म्हणतात की, आता विस्ताराने सांगितलेले सत्त्वगुणाचे लक्षण आता पुरे. थोडक्यात सांगतो की, देवाची आणि धर्माची ज्याला मनापासून आवड आहे, ज्याचे चित्त देवात आणि धर्मांत रमते, आणि इच्छा न ठेवता जो भगवंतांची भक्ती करतो तो सत्त्वगुण होय. सात्त्विक माणसाच्या अंगी आढळणारा हा सत्त्वगुण संसारसागरातून तारणारा आहे. त्याने ज्ञानमार्गातील आत्मनात्मविवेक उत्पन्न होतो. सत्त्वगुणाने भगवंतांची भक्ती घडते, सत्त्वगुणाने ज्ञानाची प्राप्ती होते, मनुष्य आत्मज्ञानी होतो. सत्त्वगुणानेच सायुज्यमुक्ती मिळते. अशी सत्त्वगुणाची अवस्था थोडक्यात माझ्या बुद्धीप्रमाणे मी सांगितली. श्रोत्यांनी सावध व्हावे व पुढील समासाकडे लक्ष द्यावे, असे समासाच्या अखेरीस समर्थ सांगतात.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

अराजकता निर्माण करणाºयांना विशेष सूट

अलीकडेच, भारत सरकारच्या विनंतीनुसार, सर्वोच्च न्यायालयाने कॉक्ररोच जनता पक्षाच्या संसद मोर्चादरम्यान झालेल्या हिंसाचारासंदर्भात नोंदवलेले सर्व एफआयआर रद्द केले. ज्या प्रकरणांमध्ये गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्या व्यक्तींचा हिंसाचारात सहभाग असल्याचा संशय होता, केवळ त्याच प्रकरणांमध्ये नवीन एफआयआर दाखल करण्याची परवानगी होती. सर्वोच्च न्यायालयाच्या या निर्णयामुळे दिल्ली, महाराष्ट्र, गुजरात, आसाम आणि बिहारमधील सीजेपीच्या आंदोलकांना दिलासा मिळाला, ज्यांच्या विरोधात एफआयआर दाखल करण्यात आले होते. सर्वोच्च न्यायालयाने कलम १४२अंतर्गत हे एफआयआर रद्द करण्यासाठी आपल्या घटनात्मक अधिकाराचा वापर केला, पण हा खरोखरच संपूर्ण न्याय आहे का?

या निर्णयावर प्रश्न उपस्थित केले गेले असले तरी, ते आवश्यक मानले गेले नाहीत. कदाचित याचे कारण असे की, सरकारने स्वत:च हे एफआयआर रद्द करण्याची विनंती केली होती आणि सीजेपीने, विरोधी पक्षांसोबत मिळून, या निर्णयाला एक विजय मानले. शिवाय, असे दिसते की, हा निर्णय आला, कारण सर्वोच्च न्यायालयाला अपराधीपणाची भावना सतावत होती की, त्यांच्या ज्या टिप्पण्या खºया संदर्भात समजल्या गेल्या नाहीत, त्यामुळे झुरळ जनता पक्षाचा जन्म झाला. कारण काहीही असो, या निर्णयाला संपूर्ण न्याय म्हणणे कठीण आहे.

जरी सत्ताधारी पक्ष आणि विरोधी पक्ष सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयावर समाधान व्यक्त करत असले तरी, तथाकथित शांततापूर्ण आंदोलकांकडून जखमी झालेले शंभरहून अधिक दिल्ली पोलीस कर्मचारी आणि अधिकारी यामुळे संतप्त होतील. यातील काही जण तर मरणासन्न अवस्थेत होते. काहींचे दात तुटले, तर काहींच्या हातात सळ्या घालाव्या लागल्या. काही पोलीस आणि अधिकाºयांना कित्येक दिवस रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. काही जण अजूनही त्यांच्या जखमांमधून बरे झालेले नाहीत. या पोलिसांना न्यायाचा हक्क नाही का, किंवा ते पूर्ण न्यायाच्या कक्षेत येत नाहीत का?

एक लक्षात घेतले पाहिजे की, दिल्ली पोलिसांनी त्यांच्यावर हल्ला करणाºया आणि सार्वजनिक मालमत्तेची तोडफोड करणाºयांविरुद्ध नावे नमूद करून एफआयआर दाखल केला नाही. हिंसाचार कोणी केला हे निश्चित करण्यासाठी हा तपासाचा विषय होता. सीजेपीच्या संसद मोर्चादरम्यान हिंसाचार करणारे केवळ गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेलेच होते आणि त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर सर्व जण, ज्यात विद्यार्थी, रील-मेकर्स, कार्यकर्ते, राजकीय पक्षांचे कार्यकर्ते किंवा समर्थक यांचा समावेश आहे, ते सर्व देव होते, असा निष्कर्ष सरकार आणि सर्वोच्च न्यायालयाने कसा काढला? हा प्रश्नही उपस्थित होतो की, न्यायशास्त्रात असे काही लिहिले आहे का, की ज्याचा कोणताही गुन्हेगारी इतिहास नाही, जो विद्यार्थी आहे, किंवा जो पहिल्यांदाच आंदोलनात सहभागी होत आहे, तो हिंसाचार करू शकत नाही? हिंसाचार केवळ गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्यांनीच केला आहे, याची हमी देण्यास कोणी तयार आहे का?

सरकार आणि सर्वोच्च न्यायालयाने पोलिसांना त्यांच्या नशिबावर सोडून देण्यापेक्षा मोठा विरोधाभास असू शकतो का? असे यासाठी केले गेले का, की एक असे कथानक तयार केले गेले की, संसद मोर्चादरम्यान, बॅरिकेड्स तोडून संसद परिसरात प्रवेश करण्याचा निर्धार केलेला जमाव शांततेची गाणी गात पुढे जात होता, तरीही पोलिसांनी आपला संयम गमावून कोणताही लगाम न धरता त्यांच्यावर हल्ला केला? ज्यांनी असे कथानक तयार केले ते कदाचित आनंदित होतील, परंतु ज्या देशात पोलिसांना अशा प्रकारे मारहाण केली जाते आणि त्यांना मारहाण करणाºयांना संपूर्ण न्यायाच्या नावाखाली विशेष सूट मिळते, तिथे सीजेपीसारख्या संघटनांमुळे अराजकतेच्या वाढीसाठी केवळ जमीन तयार केली जाते. जर सीजेपीचे आंदोलक संसद परिसरात घुसले असते, तर काय घडले असते याची सरकारला आणि सर्वोच्च न्यायालयाला जाणीव आहे का, की दिल्ली पोलीस त्या हिंसक जमावाला संसद परिसरात आनंदाने प्रवेश करू देतील अशी अपेक्षा होती?

जर एकाच देशात दोन राज्यघटना नसतील, तर विधानसभेच्या वेढ्यादरम्यान सरकारी मालमत्तेचे नुकसान केल्याचा आणि पोलिसांवर दगडफेक केल्याचा आरोप असलेल्या झारखंडच्या विद्यार्थ्यांविरुद्ध दाखल केलेले एफआयआर सर्वोच्च न्यायालय रद्द करेल का? दिल्ली पोलिसांवरही तेच आरोप होते. आरोप सारखेच आहेत, पण न्याय वेगळा आहे, हे विचित्र नाही का? सीजेपीच्या संसद मोर्चादरम्यान केवळ कथित गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्यांवरच कारवाई केली जाईल, असा निष्कर्ष सर्वोच्च न्यायालयाने काढला असेल, तर दिल्ली पोलिसांच्या कठोर कारवाईची चौकशी करणे हा त्यांचा अपमान नाही का? सीजेपीच्या जमावाची हिंसा आणि पोलिसांनी केलेल्या बळाच्या वापराचीही चौकशी व्हावी, अशी न्यायाची मागणी नाही का? पहिल्यांदाच हिंसाचार करणाºया, विशेषत: विद्यार्थ्यांप्रति सौम्य भूमिका घेणे ही एक गोष्ट आहे आणि त्यांना अभय देणे ही पूर्णपणे वेगळी गोष्ट आहे.

नि:संशयपणे, सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय अंतिम आहे, परंतु या निर्णयावर पुनर्विचार करणे शहाणपणाचे ठरेल. संपूर्ण न्यायाची व्याख्या करण्याचीही हीच वेळ आहे, कारण ती संविधानाच्या मूलभूत संरचनेच्या संकल्पनेपेक्षाही अधिक गुंतागुंतीची आहे. दुर्दैवाने, सरकार, सर्वोच्च न्यायालय किंवा दोन्ही, एखाद्या गटाच्या अराजक वर्तनापुढे झुकण्याची ही पहिली वेळ नाही. नागरिकत्व सुधारणा कायदा आणि तीन कृषी कायद्यांविरुद्ध झालेल्या आंदोलनांच्या वेळीही असेच घडले होते. ही आता प्रथा पडत गेली तर संविधान वाचवले कसे म्हणता येईल? कायद्याचे राज्य असेल की अराजकतेचे?

दशक दुसरा : समास सातवा : सत्त्वगुण लक्षण (१)

समर्थ रामदास स्वामींनी ‘दासबोधा’तील दुसºया दशकातील सातव्या समासात सत्त्वगुणाची लक्षणे सांगितलेली आहेत. अज्ञानाचा शेवट करून परमानंद देणारा हा सत्त्वगुण परमार्थाचे सौंदर्य आहे असे समर्थ म्हणतात. भजनाला सत्त्वगुणाचा आधार लागतो, योग्यांना त्याचा आश्रय करून सिद्धी मिळते आणि दु:खाचे मूळ असलेला संसार सत्त्वगुणच नाहीसा करतो. सत्त्वगुणाने उत्तम गती मिळते, भगवंतांच्या दर्शनाचा मार्ग सापडतो आणि सायुज्यमुक्ती हाती येते. सत्त्वगुण भक्तांचा आधार आहे, त्याच्या भरवशावर भवसागर तरून जाता येतो आणि मोक्षरूपी लक्ष्मीचे तो ऐश्वर्य आहे, म्हणजे मुक्त पुरुषाच्या वागण्यात तो दिसतो.

तो परमार्थाचे सौंदर्य आहे, तो माहात्म्याचे भूषण आहे. म्हणजे सत्त्वगुणामुळे परमार्थ मन हरण करून नेतो, आकर्षण करतो आणि स्वानुभवी पुरुषाच्या वागण्याला त्याच्यामुळे शोभा येते. त्याच्यामुळे रज, तम या गुणांचे निरसन घडते. सत्त्वगुण अत्यंत सुख देणारा आहे. परमानंदाचा अनुभव देऊन तो जन्ममृत्यूचे निवारण करतो.

समर्थ म्हणतात, सत्त्वगुण अज्ञानाचा नाश करतो, तो सर्व पुण्याचे मूळ स्थान आहे, म्हणजे सत्त्वगुणांतून सर्व पुण्य उदय पावते, सत्त्वगुणानेच परमार्थ मार्ग दिसू लागतो. ईश्वरावर प्रेम, विवेकी वृत्ती, परमार्थाची आवड, हरिकथेची गोडी ही सत्त्वगुणाची महत्त्वाची लक्षणे आहेत. इतर सर्वांपेक्षा ईश्वरावर अधिक प्रेम असणे, चार लोकांप्रमाणे प्रपंच सांभाळणे, आणि हृदयात सदैव विवेक जागा ठेवणे म्हणजे सत्त्वगुण होय. जो संसारातील दु:खाचा विसर पाडतो, भक्तिमार्ग स्पष्टपणे दाखवितो आणि प्रत्यक्ष भजन करायला लावतो तो सत्त्वगुण असतो.

जो परमार्थाची आवड उत्पन्न करतो, आत्मतत्त्वाची गोडी निर्माण करतो आणि परोपकार करण्याची उत्सुकता देतो तो सत्त्वगुण होय. जो पुण्यकर्मे सहज करतो. ज्याचे अंत:करण निर्मळ असते तसेच बाह्यांग म्हणजे शरीर व कपडे स्वच्छ असतात तो सत्त्वगुण होय. यजन म्हणजे स्वत: यज्ञ करणे, यजन म्हणजे दुस‍ºयाकडून यज्ञ करविणे, अध्ययन म्हणजे स्वत: अभ्यास करणे. अध्यापन म्हणजे दुस‍ºयास शिकविणे, दान करण्याचे पुण्यकर्म करणे, ही लक्षणे जेथे आहेत तो सत्त्वगुण समजावा. परमार्थ व तत्त्वज्ञान किंवा वेदांत ऐकण्याची आवड, भगवंतांच्या सगुण चरित्राची गोडी, आणि श्रवण केलेल्या उपदेशानुसार आपल्या वागण्यात ताबडतोब बदल करण्याची शक्ती असणे तो सत्त्वगुण असतो.

सत्त्वगुणी माणूस नाना प्रकारची दाने करतो, व्रते करतो, मंदिरांना मदत करतो, इतकेच नव्हे तर स्वत: देवाच्या सेवेत झिजतो. घोडे, हत्ती, गाई, भूमी, अनेक प्रकारची रत्ने दान करतो तो सत्त्वगुण होय. धन, वस्त्र, अन्न, पाणी यांचे दान करतो, तसेच जो ब्राह्मणांस भोजन घालतो तो सत्त्वगुण होय. कार्तिक व माघ महिन्यांतील स्नाने, व्रते, उद्यापने व अनेक दाने जो करतो, काही कामना न ठेवता जो तीर्थाटन व उपवास करतो तो सत्त्वगुण होय.

सहस्र भोजने, लक्ष भोजने, तशीच नाना प्रकारची दाने माणूस सत्त्वगुणामुळे अत्यंत निष्काम मनाने करतो, त्यात कामना असेल तर तो रजोगुण होय. तीर्थाच्या ठिकाणी जाऊन जो गरिबांना अग्रहारे म्हणजे इनाम जमीन अर्पण करतो, विहिरी व तळी बांधतो, देवळे व शिखरे बांधतो तो सत्त्वगुण होय. देवाच्या दारापाशी देवळाला लागून जो धर्मशाळा बांधतो, पाय‍ºया, दीपमाला, वृंदावने आणि पिंपळाचे पार बांधतो तो सत्त्वगुण होय. देवासाठी जो लहानमोठ्या बागा लावतो, बगीचे तयार करतो, पाण्याची सोय करतो, जो तपस्वी लोकांच्या मनास शांती देतो तो सत्त्वगुण होय.

जो संध्येचे मठ आणि भुयारे बांधतो, नदीकाठी पाय‍ºया बांधतो व देवाच्या दारी जो कोठारे बांधतो तो सत्त्वगुण होय. निरनिराळ्या देवांची जी स्थाने आहेत तेथे नंदादीप ठेवतो आणि देवाला दागिने, वस्त्रे, भूषणे अर्पण करतो तो सत्त्वगुण होय. तबला, मृदंग, टाळ, दमामे (मोठे नगारे) नगारे, ढोल, डफ इत्यादी गोड आवाजांची अनेक वाद्ये, आणि अनेक प्रकारची सुंदर सामग्री देवळाला अर्पण करतो व जो भगवंतांच्या भजनासाठी उत्सुक असतो तो सत्त्वगुण होय. छत्रे, पालख्या, दिंड्या, पताका, निशाणे, चव‍ºया, अवदागि‍ºया इत्यादी देवाला अर्पण करतो तो सत्त्वगुण होय. वृंदावने, तुळशीची वने म्हणजे मोठ्या बागा, रांगोळ्या, संमार्जने म्हणजे जागा झाडून सावरून स्वच्छ करावयाची साधने देवाला अर्पण करण्याची आवड तो सत्त्वगुण होय. नाना प्रकारची पूजेची भांडी, मंडप, चांदवे व आसने देवळाला अर्पण करणे तो सत्त्वगुण होय. देवाला खायला देतो व जो देवाला नाना प्रकारचे नैवेद्य करतो, दुर्मीळ व सुंदर अशी फळे जो देवाला अर्पण करतो तो सत्त्वगुण होय. अशा प्रकारची भक्तीची आवड ज्याला असते, देवांचे अगदी हलके काम सेवा म्हणून करणे ज्याला मनापासून गोड वाटते, जो स्वत: देऊळ झाडतो तो सत्त्वगुण होय.

मनुष्य उत्सवप्रिय असतो. एरवी नियमाने उपासना करणा‍ºया भक्ताला उत्सवामध्ये भगवंतांचे विशेष प्रेम येते. अनेक लोकांची सेवा करण्याची संधी मिळते, चांगले श्रवण घडते. संतांचा समागम होतो. म्हणून सत्त्वगुणी माणसाला उत्सवाची आवड असते :

पुण्यतिथी, पर्वणी व महोत्सव यामध्ये ज्याचा जीव गुंतलेला असतो, ते येण्याची जो वाट पाहतो आणि कायावाचामनाने जो आपले सगळे अर्पण करतो तो सत्त्वगुण होय. जो भगवंतांची कथा ऐकण्यास उत्सुक असतो, सुवासिक गंध, फुलांच्या माळा व बुक्का घेउन जो सारखा देवापुढे उभा असतो तो सत्त्वगुण होय. स्त्री असो वा पुरुष असो, प्रत्येक जण आपल्या अनुकूलतेप्रमाणे देवाला आवडणारे साहित्य घेऊन देवालयात उभा असतो तो सत्त्वगुण होय.

जो कधी कठोर शब्द बोलत नाही, जो अतिशय नियमाने वागतो, जो योग्यांना खूश करतो तो सत्त्वगुण होय. जो अभिमान सोडतो व अत्यंत निष्काम वृत्तीने कीर्तन करतो आणि कीर्तन करताना घाम, रोमांच, वगैरे सात्त्विक भाव ज्याच्या अंगावर उमटतात तो सत्त्वगुण होय. जो अंतर्यामी देवाचे ध्यान करतो आणि त्यामुळे ज्याचे डोळे अश्रूंनी भरून येतात व त्या प्रेमामध्ये ज्याला स्वत:च्या देहाचे विस्मरण घडते तो सत्त्वगुण होय.

स्वत:चे विस्मरण होणे हीच साधना बरोबर चालण्याची खूण आहे. भगवंतांचे स्मरण अधिकाधिक स्थिर होऊन त्याच्या प्रेमाचा उत्कर्ष होऊ लागला की वैराग्याला जोर चढतो, भोगाचा वीट येतो आणि दृशांतून मन निवृत्त होते. ज्याला भगवंतांच्या सगुण चरित्राची फार गोडी असते, त्या प्रेमामध्ये कधीही बिघाड उत्पन्न होत नाही, आणि भगवंतांचे प्रेम आरंभापासून शेवटपर्यंत जास्त वाढतच जाते तो सत्त्वगुण होय. जो मुखाने भगवंतांचे नाम गातो, हाताने टाळ्या वाजवितो, नाचत नाचत भगवंतांची ब्रीदे म्हणतो आणि भक्तांची पायधूळ घेऊन आपल्या कपाळी लावतो तो सत्त्वगुण होय.

प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा

भारताला अंतराळ महासत्ता बनवण्याची रणनीती

भारताची अंतराळ संस्था, इस्रो, हळूहळू खासगी हातात सोपवली जात आहे, की देश एका नवीन अंतराळ धोरणाकडे वाटचाल करत आहे, ज्यात इस्रो संशोधन आणि सामरिक मोहिमांसाठी कमांड सेंटर बनेल आणि उद्योग उत्पादन शक्तिकेंद्र बनेल? हा प्रश्न गेल्या काही दिवसांपासून भारतीय अंतराळ जगतात आणि त्याबाहेरही तीव्र चर्चेचा विषय बनला आहे. आता, इस्रोने स्वत: पुढे येऊन स्पष्ट केले आहे की, तिचे खासगीकरणही होणार नाही आणि तिची भूमिका किंवा महत्त्वही कमी केले जाणार नाही.

हे स्पष्टीकरण अशा वेळी आले आहे, जेव्हा इस्रोच्या नऊ कर्मचारी संघटनांनी ४ सप्टेंबर रोजी इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन यांना पत्र लिहून अंतराळ क्षेत्रातील सुरू असलेल्या सुधारणा, उत्पादन कार्यांचे खासगी कंपन्या आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांकडे हस्तांतरण आणि कर्मचाºयांच्या भविष्याबद्दल गंभीर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. त्यांची चिंता २१ आॅगस्ट रोजी इन-स्पेसचे अध्यक्ष पवन गोएंका यांनी केलेल्या वक्तव्यावर केंद्रित होती, ज्यात त्यांनी सुचवले होते की, इस्रो भविष्यात प्रक्षेपण वाहनांचे उत्पादन थांबवू शकते आणि त्यांचे उत्पादन उद्योग किंवा सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांद्वारे हाताळले जाऊ शकते.

याबाबत इस्रोचे उत्तर स्पष्ट आहे की भूमिका बदलत आहे, महत्त्व नाही. ही संस्था आता आपली वैज्ञानिक संसाधने त्या ठिकाणी केंद्रित करू इच्छिते जिथे तिचे कौशल्य सर्वात महत्त्वाचे आहे. यामध्ये अग्रगण्य संशोधन, प्रगत तंत्रज्ञान, मानवी अंतराळ उड्डाण, पुढच्या पिढीतील प्रक्षेपण याने, खोल अंतराळ आणि ग्रहीय मोहिमा, तसेच राष्ट्रीय आणि सामरिक क्षमता यांचा समावेश आहे. प्रगत पेलोड्स, सेन्सर्स, प्रणोदन प्रणाली आणि दळणवळण, दिशादर्शन व पृथ्वी निरीक्षणासाठीचे इतर महत्त्वपूर्ण तंत्रज्ञान हे इस्रोचे मुख्य लक्ष राहील.

दुसरीकडे, जे तंत्रज्ञान परिपक्व झाले आहे आणि मोठ्या प्रमाणावर, नियमित उत्पादनासाठी व्यवहार्य आहे, त्याचे उत्पादन उद्योग आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांद्वारे (PSUs) स्पर्धात्मक प्रक्रियांमधून वाढवता येऊ शकते. यामध्ये परिपक्व प्रक्षेपण याने, प्रमाणित उपग्रह आणि प्रस्थापित अंतराळ प्रणाली यांचा समावेश असू शकतो. इस्रोचा युक्तिवाद आहे की, यामुळे त्यांच्या शास्त्रज्ञ आणि तांत्रिक तज्ज्ञांचा वेळ उत्पादनाऐवजी भविष्यातील गुंतागुंतीच्या तंत्रज्ञानावर आणि महत्त्वाकांक्षी मोहिमांवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मोकळा होईल.

या बदलाचे हेच अंतिम सामरिक महत्त्व आहे. अंतराळ शक्ती बनण्यासाठी, इस्रोला केवळ एक ‘कारखाना’ न राहता ‘तंत्रज्ञानाच्या आघाडीवर’ उभे राहावे लागेल. भारताने २०३० पर्यंत दरवर्षी ५० प्रक्षेपणांचे लक्ष्य ठेवले आहे. पवन गोएंका म्हणतात की, कोणतीही एक संस्था इतके मोठे ध्येय एकटीने साध्य करू शकत नाही. यासाठी खासगी भांडवल, औद्योगिक उत्पादन क्षमता, उद्योजकता आणि जागतिक बाजारपेठांमध्ये प्रवेश आवश्यक आहे.

ही संपूर्ण प्रणाली भारतीय अंतराळ धोरण २०२३ आणि थेट परकीय गुंतवणुकीच्या (FDI) धोरणाच्या टप्प्याटप्प्याने होणाºया उदारीकरणाशी जोडलेली आहे. इस्रो याचे वर्णन खासगीकरण म्हणून नव्हे, तर ‘परिसंस्थेचा विस्तार आणि क्षमता गुणन’ असे करत आहे. अंतराळ मूल्य साखळीमध्ये उद्योग, स्टार्ट-अप्स आणि शैक्षणिक संस्थांना सामील करून इस्रोच्या क्षमतांना बदलण्याची नव्हे, तर त्यांना गुणित करण्याची योजना आहे.

नवीन रचनेमुळे विभागीय भूमिकाही स्पष्ट होतात. अंतराळ विभाग धोरणात्मक दिशा देईल, इस्रो प्रगत संशोधन, तंत्रज्ञान विकास आणि राष्ट्रीय मोहिमांसाठी प्रमुख केंद्र राहील, इन-स्पेस गैरसरकारी संस्थांच्या सहभागास सक्षम आणि अधिकृत करेल, तर एनएसआयएल (NSIL) परिपक्व क्षमतांचे व्यापारीकरण आणि उद्योग-नेतृत्वाखालील वापरास प्रोत्साहन देईल.

परंतु या बदलाशी संबंधित प्रश्न अनुत्तरित आहेत. कर्मचारी संघटनांनी विचारले आहे की, या धोरणाचा कायदेशीर आणि प्रशासकीय आधार काय आहे, त्याची अंमलबजावणी कधी होईल आणि त्याचा सध्याच्या कर्मचाºयांवर व भविष्यातील भरतीवर काय परिणाम होईल. त्यांचा सर्वात महत्त्वाचा युक्तिवाद हा आहे की, इस्रोचे अनेक दशकांपासून विकसित केलेले तंत्रज्ञान ही एक राष्ट्रीय संपत्ती आहे आणि म्हणूनच त्याचे हस्तांतरण पारदर्शक, उत्तरदायी आणि सामरिक व सुरक्षा हितांशी सुसंगत असले पाहिजे.

विरोधी पक्षानेही हा मुद्दा राजकीयदृष्ट्या उचलून धरला आहे. काँग्रेस पक्षाने असा आरोप केला आहे की, स्टार्टअप्सना प्रोत्साहन देण्याच्या नावाखाली इस्रोची भूमिका मर्यादित केली जात आहे आणि तिची अनेक दशके जुनी क्षमता खासगी कंपन्यांना हस्तांतरित केली जाऊ शकते. पक्षाचे नेते जयराम रमेश यांनी याला इस्रोची ‘साराभाई-धवन रचना’ कमकुवत करण्याची प्रक्रिया म्हटले आहे.

हा वाद यासाठीही महत्त्वाचा आहे, कारण भारताच्या अंतराळविषयक महत्त्वाकांक्षा आता अभूतपूर्व पातळीवर पोहोचल्या आहेत. २०३५ पर्यंत भारतीय अंतराळ स्थानक, २०४० पर्यंत भारतीय मानवी चंद्र मोहीम, पुनर्वापर करण्यायोग्य आणि अत्याधुनिक प्रक्षेपण प्रणाली, तसेच चंद्र आणि ग्रहांचे सातत्यपूर्ण अन्वेषण ही अशी उद्दिष्ट्ये आहेत, जी केवळ व्यावसायिक विस्ताराने साध्य करता येणार नाहीत. इस्रोचे म्हणणे आहे की, अशा क्षमता केवळ बाजारपेठेच्या शक्तींवर सोपवता येणार नाहीत.

भारताची अवकाश अर्थव्यवस्था सध्या अंदाजे ८.४ अब्ज डॉलर्सची असून, २०२३ पर्यंत ती ४४ अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचवण्याचे उद्दिष्ट आहे. त्यामुळे, खरे आव्हान खासगी क्षेत्र विरुद्ध इस्रो हे नसून, इस्रोच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रीय अवकाश परिसंस्थेचे यश हे आहे. भारतासाठी हा एक धोरणात्मक महत्त्वाचा टप्पा आहे. आता प्रश्न हा आहे की, भारत उत्पादन वाढवून आपल्या संवेदनशील गरजा पूर्ण करू शकेल का. यामुळे तंत्रज्ञान, सामरिक स्वायत्तता आणि वैज्ञानिक नेतृत्व टिकवून ठेवता येईल. जर योग्य संतुलन साधले गेले, तर खासगी उद्योग इस्रोला अधिक मजबूत करतील; जर पारदर्शकता आणि संस्थात्मक नियंत्रण कमकुवत झाले, तर राष्ट्रीय क्षमतांच्या हस्तांतरणाबद्दलचे प्रश्न अधिक गंभीर होतील. इस्रोने आता आपला संदेश स्पष्ट केला आहे: ते माघार घेत नाहीत, उलट उत्पादन जबाबदाºयांपासून स्वत:ला मुक्त करून अंतराळाच्या पुढील टप्प्यात झेप घेण्याची तयारी करत आहे.