संत समर्थ रामदास स्वामींच्या ‘दासबोध’ ग्रंथातील दशक सातवा (ज्ञानदशक) यातील समास चौथा हा ‘विमलब्रह्मनिरुपण’ नावाने ओळखला जातो. हा अत्यंत सखोल आणि आध्यात्माची अंतिम अनुभूती देणारा समास आहे. या समासात समर्थांनी परब्रह्माचे ‘विमल’ (निर्मळ, अचल, व्यापक आणि सर्वसाक्षी) स्वरूप अतिशय सुंदर दृष्टांतांच्या साहाय्याने स्पष्ट केले आहे.
सुरुवातीला समर्थांनी या समासात ब्रह्माची व्यापकता व निर्मळता (ओवी १ ते ७) सांगितलेली आहे. समर्थ म्हणतात ब्रह्म हे आकाशापेक्षाही (नभाहून) अधिक निर्मळ, पोकळ (अवकाशमय), रूपरहित आणि अमर्याद विशाल आहे. एकवीस स्वर्ग आणि सात पाताळ मिळून एक ब्रह्मगोल होतो, अशा अनंत ब्रह्मांडांच्या वर आणि खाली सर्वत्र ते परब्रह्म भरलेले आहे. त्याच्याशिवाय अणुमात्र जागाही रिकामी नाही. ‘जळी स्थळी काष्ठी पाषाणी’ ही लोकवाणी खरी ठरवून, जसे जलचरांना पाणी अंतर्बाह्य व्यापून असते, तसेच त्या निखळ परब्रह्माने सर्व जीवमात्रांना आणि सृष्टीला व्यापून टाकले आहे. आकाशाच्या बाहेर जसे जाता येत नाही आणि जिथे जावे तिथे आकाशच असते, तसाच या अनंत ब्रह्माचा अंत कोणालाही लागत नाही.
समर्थ पुढे या समासात अतिसमीपता आणि अज्ञानाचा भास (ओवी ८ ते १३) म्हणजे काय ते सांगतात. समर्थ म्हणतात की, हे परब्रह्म आपल्या सर्वांगाला अगदी चिकटून आहे, आपल्या अत्यंत जवळ आहे, तरीही अज्ञानामुळे ते आपल्यापासून जणू ‘लपून’ राहिले आहे. आपण त्याच ब्रह्मात वावरत असतो, पण आपल्याला त्याची जाणीव नसते. याउलट त्या ब्रह्मात भासणारे दृश्य जगताचे कोडे आपल्याला समजते, पण मूळ परब्रह्म समजत नाही. ज्याप्रमाणे आकाशात ढग आले किंवा डोळ्यांवर ताण दिल्यावर चक्रे दिसली तरी आकाशात काही फरक पडत नाही, आकाश जसेच्या तसे निर्मळ राहते; त्याचप्रमाणे हे दृश्य जगन्मिथ्या आहे हे ज्ञानी पुरुष ओळखतात. झोपेत पडलेले स्वप्न जसे जागे झाल्यावर खोटे ठरते, तसाच स्वस्वरूपाचा खरा अनुभव आला की, हे संपूर्ण दृश्य जग मायिक (असत्य) आहे हे समजू लागते.
समर्थ म्हणतात की, ब्रह्माचा अंश व आकाशाचा दृष्टांत (ओवी १४ ते २६) समजून घ्यावा. हे ब्रह्म सर्व ब्रह्मांडांत भरलेले आहे आणि सर्व पदार्थ त्याच्याच आत आहेत. संपूर्ण दृश्य जगत म्हणजे त्या अनंत ब्रह्माचा केवळ एक अत्यंत लहानसा अंश आहे. पंचमहाभूतांत (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायू, आकाश) ते मिश्रित असते, पण तरीही ती सर्वतत्त्वे त्याच्यापासून अलिप्त असतात (जसे चिखलात आकाश दिसते, पण आकाश चिखलाने मलीन होत नाही.) ब्रह्माचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी समर्थ आकाशाचा दृष्टांत देतात. जसे आकाशात शून्यत्व असते, पण परब्रह्म हे शून्य नसून सर्वसाक्षी आणि शाश्वत आहे. माया ही वायूसारखी चंचल आणि क्षणभंगुर आहे, तर ब्रह्म हे आकाशासारखे अचल व शाश्वत आहे.
पुढे या समासात समर्थ ब्रह्माचा सूक्ष्म व विलक्षण गुण (ओवी २७ ते ३८) वर्णन करतात. ते म्हणतात की, पृथ्वी, जल, अग्नि, वायू आणि आकाश या सर्व घटकांपेक्षा परब्रह्म अधिक सूक्ष्म व कोमल (मृदू) आहे. वज्रालाही भेदून जाण्याची ताकद त्याच्यात असते, पण त्याचे मृदुत्व कधीही नष्ट होत नाही. ते कठीणही नाही आणि मृदूही नाही, ते विलक्षण आहे. पृथ्वी किंवा जल नष्ट झाले तरी ब्रह्म कधीही नाश पावत नाही. ते शरीरात भरलेले असूनही बाह्य दृष्टीस पडत नाही. जे जवळ आहे तेच दुरावल्यासारखे वाटते.
यानंतर समर्थ रामदास स्वामी या समासात स्वानुभव, तुर्यावस्था आणि निवृत्ती (ओवी ३९ ते ५२) याबाबत सांगतात. समर्थ म्हणतात की, जे जे नाम आणि रूप दिसते, ती सर्व मायेची भूल (भ्रम) आहे. जसे आकाशात धुराचे डोंगर उठतात आणि नाहीसे होतात, तसेच मायादेवी हा सर्व प्रपंचाचा आभास निर्माण करते. स्वानुभाव म्हणजे हे ब्रह्म चर्मदृष्टीने (डोळ्यांनी) दिसत नाही, ते केवळ ज्ञानदृष्टीने आणि स्वानुभवाने जाणावे लागते. तुर्यावस्था आणि विज्ञान म्हणजे साक्षित्व ही मनाची वृत्ती आहे. जिथे साक्षित्वाची जाणीवही विरून जाते, मनाचा लय होतो, त्याला ‘उन्मनी’ किंवा ‘तुर्यावस्था’ म्हणतात. जेथे अज्ञान आणि ज्ञान दोन्ही उरत नाहीत, तिथे विज्ञानवृत्ती परब्रह्मात एकरूप होते. कल्पनेचा अंत होऊन योगी पुरुष या स्वस्वरूपानुभवाने परब्रह्मात अखंड विश्रांती पावतात.
या समासाचा मुख्य संदेश असा आहे की, हा समास साधकाला बाह्य नाम-रूपांच्या आणि मायेच्या भ्रमातून बाहेर काढून, घटका-घटकांत आणि अंतर्बाह्य भरलेल्या त्या शाश्वत परब्रह्माची ओळख करून देतो. स्वानुभवाशिवाय आणि मनाच्या पलीकडच्या उन्मनी स्थितीशिवाय परब्रह्म गवसत नाही, हा या समासाचा परमोच्च सिद्धांत आहे.
- प्रफुल्ल फडके/बोध दासबोधाचा
