दासबोधातील तिसºया दशकातील सहाव्या समासात समर्थ आध्यात्मिक तापाचे वर्णन करतात. जीवनातील नाना प्रकारच्या दु:खांनी माणूस गांजला म्हणजेच तो जीवनाचा खरा अर्थ किंवा परमार्थ शोधू लागतो. त्यात त्याला सत्संगती लाभली की बरोबर भगवंतांच्या मार्गाला लागतो. समर्थ म्हणतात, मी आता तापत्रयाच्या लक्षणांचे वर्णन करतो. जो तापत्रयाने पोळलेला असतो तो संतांच्या संगतीने निवतो, म्हणजे शांत होतो. त्याला समाधान लाभते. एखादी वस्तू हवी म्हणून विव्हळ झालेल्या माणसाला ती वस्तू मिळाली की संतोष होतो. तसे दु:खी माणसाला सत्संगाने समाधान मिळते. एखाद्या रोग्याला अनुभवसिद्ध म्हणजे खात्रीचे आणि उत्तम औषध मिळाले म्हणजे त्याचा रोग नाहीसा होऊन त्याला आनंद होतो. त्याचप्रमाणे संसारातील दु:खाने गांजलेला आणि त्रिविधतापाने पोळलेला माणूसच परमार्थ मिळविण्यास लायक होतो.
त्रिविधतापांची लक्षणे सांगणारे तीन श्लोक दिले आहेत. ते त्रिविधताप कसे आहेत तर, देह, इंद्रिये आणि प्राण यांच्यामुळे जे सुखदु:ख प्राप्त होते, म्हणजे भोगावे लागते त्याला आध्यात्मिक ताप असे म्हणतात. माणसांना त्यापासून दु:खच होते. सर्व भुतांच्या संयोगाने जे सुखदु:ख उत्पन्न होते तो दुसरा ताप असून तो मोठा क्लेशदायक आहे. तो खरोखर आधिभौतिक ताप होय. माणसाच्या चांगल्यावाईट कर्माप्रमाणे मेल्यावर यात्रा, स्वर्ग, नरक वगैरे जे भोग भोगावे लागतात त्यांना आधिदैविक ताप असे म्हणतात. एक ताप आध्यात्मिक, दुसरा ताप आधिभौतिक आणि तिसरा ताप आधिदैविक असे तीन ताप समजावेत.
यातील आध्यात्मिक तापाची व्याख्या म्हणजे प्रधान लक्षण. या समासात समर्थ सांगतात, देह, इंद्रिये आणि प्राण यांच्या योगाने माणूस सुखदु:खे भोगतो आणि त्यामुळे त्रस्त होतो. त्या तापाला आध्यात्मिक असे नाव आहे. जे दु:ख देहातून निर्माण होते आणि इंद्रिये व प्राण यांच्याद्वारा भोगावे लागते, त्याला तीन तापांपैकी आध्यात्मिक ताप असे म्हणतात. शरीरांतून काय निर्माण होते आणि प्राणामुळे कोणते दु:ख होते हे स्पष्ट करून सांगणे जरूर आहे.
या समासात पुढील जवळजवळ चाळीस ओव्यांमध्ये समर्थांनी आध्यात्मिक तापाखाली येणाºया दु:खाचे वर्णन केले आहे. श्री समर्थांचे निरीक्षण किती सूक्ष्म होते, त्यांचे व्यवहारज्ञान केवढे अवाढव्य होतें आणि त्यांची स्मृती कशी विलक्षण होती हे यातून दिसून येते.
खरुज, कवडे, अंगावर उठणाºया पुळ्या, नारू, नखुरडे, मांजºया, देवी व गोवर हे देहामध्येच उत्पन्न होणारे विकार आहेत. म्हणून त्यांना आध्यात्मिक ताप म्हणायचे. कांखमांजरी, केस्तुड, साधणारा व्रण, काळपुळी, रोगांमध्ये अति दु:सह असा मूळव्याध, बोटांचे दुखणे, गालफुगी, उगीच अंगभर सुटणारी खाज, हिरड्यांची सूज, दातात भरणारे कस्पट, अंगावर उगीच फोड उठणे, अंगावर सूज येणे, वाट होणे, तिडका लागणे, नयते, हाड्याव्रण, गजकर्ण, जलोदराने फुगलेले पोट, कानठळ्या बसून कान फुटणे, पांढरे कोड, महारोग, रोगांत श्रेष्ठ असा पांडुरोग किंवा रक्तक्षय, क्षयरोगाचे कष्ट, गाठ सरकणे, दूध प्यायल्यावर मुलाला लगेच होणारी वांती, हातापायांत येणाºया कळा, वारंवार चक्कर, घेºया येणे, वोलांडा, वळ, पोटशूळाच्या यातना, अर्धशीशी, कपाळदुखी, कंबर, मान, पाठ, गळा, तोंड दुखणे, हाडांचे दुखणे, मोडशी, अजीर्णाची हागओक, कवील, पुरळ, गळवे, गंडमाळा, परदेशी पाणी बाधणे, कोरड पडणे, हिवताप, गरगरणे, डोळ्यापुढे अंधेरी येणे, ताप, दुखणे उलटणे, अंगावर उगाच शहारे येणे, थंडी, उकाडा, तहान, भूक, झोप, हगवण, अति संभोगाने होणारी वाईट अवस्था, आळशी, मूर्ख, अपयशी, मनात भय उत्पन्न होणे, विसराळू, सर्वकाळ उद्विग्न असणे, लघवी अडणे, परमा, रक्तपिती, रक्तपरमा, मूतखड्याच्या यातना, मुरडा, हगवण, उन्हाळ्या लागणे, शौच कोंडल्यामुळे होणारी तगमग, रोग असून तो कोणता ते न कळणे, गाठ सरकणे, जंत होणे, आव व रक्त पडणे, अन्न पचन न होता जसेच्या तसेच पडणे, पोट फुगणे, तडस लागणे, ठसका लागणे, घास लागणे, फोडाला धक्का लागून जीव कासावीस होणे, उचकी लागणे, घास अडकणे, पित्त उसळून वांती होणे, जीभकाटे येणे, पडसे, खोकला होणे, दमा उसळणे, धाप लागणे, पडजिभेची ढास, कफ होणे, मोवाज्वर येणे, अंगाची आग होणे, कोणी शेंदूर खायला घातल्याने मनावर परिणाम होणे, घशामध्ये फोड होणे, घटसर्प, जीभ झडणे, सदा तोंडाला अति घाण येणे, दात पडून हिरड्यांत कृमी होणे, पांथरी वाढणे, घोळणा फुटणे, गंडमाळा, आपोआप एकाएकी डोळा फुटणे, आपणच आपले बोट कापून घेणे, कळा व तिडीक लागणे, दात उपटले जाणे, ओठ व जीभ चावली जाणे.
कान ठणकणे, डोळे दुखणे, नाना प्रकारच्या दु:खाने ओरडणे, जन्मांध असणे, नपुंसक असणे, डोळ्यांत फूल पडणे, वडस वाढणे, मोतीबिंदू व कांचबिंदू होणे, डोळ्याच्या पापण्यांना कीड लागणे, डोळे असून न दिसणे, रातांधळेपणा असणे, दुश्चितपणा, भ्रमिष्टपणा आणि खुळेपणा असणे, मुकेपणा, बहिरेपणा, ओठ तुटके, हात तुटके, वृत्ती चळलेली, वेडेपणा, पांगालेपणा, कुबड, आखूड पाय, तारवटलेले डोळे, वाकडी मान, काणा, तिरवा, घारे डोळे, अति ठेंगूपणा, ठेचाळणे, सहा बोटे, गेंगना, विद्रुप, मोठे दात, पुढे आलेले दात, फार लांब नाक, नाक नसणे, कान नसणे, अर्थहीन बडबड, अति रोड, अति लठ्ठ, तोतरा, बोबडा, अशक्त, रोगी, कुरूप, वांकड्या बुद्धीचा, मत्सरी, खादाड, तापट, संतापी, अनुतापी, मत्सरी, कामुक, हेवेदावे करणारा, तिरस्कारी, पापी, अवगुणी, विकारांच्या अधीन, ज्याला नीट उठता-बसता येत नाही, अंग ताटणे, अवघडणे, लचक भरणे, सूज येणे, पायाचा संधिवात, न वाढणारा गर्भ, मूल आडवे येणे, गर्भपात, स्तनांतील गाठी, सन्निपात, संसारांतील अडचणी, अपमृत्यू, नखाचे विष बाधणे, नाखुडे, शिळे व कुपथ्याचे खाण्याने प्रकृती बिघडणे, उगीच दातखीळ बसणे, डोळ्याच्या पापण्या झडणे, भुवया सुजणे, डोळ्यांत रांजणवड्या होणे, चष्मा लागणे, अंगावर काळ्या पुळ्या येणे, तीळ, पांढरे चट्टे, काळे चट्टे, चामखीळ, गालगुंड, अंगावर मांस वाढणे, मनाला भ्रम होणे, अंगावर येणारे फुगवटे, आवाळे, अंगाला फार दुर्गंधी येणे, डोक्यावरचे केस गळणे, तोंडातून लाळ गळणे, अनेक काळज्यांनी काळवंडणे, अनेक दु:खांनी मानसिक यातना होणे, काही रोग नसताना जीवाची तगमग होणे, म्हातारपणाच्या यातना, सदा काहीना काही रोग होणे, देह नेहमी अशक्त असणे, अनेक रोग, अनेक दु:खे, अनेक भोग, अनेक जखमा, या सर्वांमुळे माणसाला दु:ख होऊन त्याच्या जीवाची ती तळमळ होते त्याला आध्यात्मिक ताप असे म्हणतात. आध्यात्मिक ताप हा असा आहे. पूर्वी केलेले पाप भडकल्याने हा ताप भोगावा लागतो. त्याचे कितीही वर्णन केले तरी तो संपणारा अफाट दु:खसागर आहे. हा आध्यात्मिक ताप वर्णन करताना समर्थांनी सर्व शरीराचा अभ्यास केलेला दिसून येतो.
प्रफुल्ल फडके/ बोध दासबोधाचा
