पंधरा दिवसांपूर्वी पुण्यातील एका कार्यक्रमात राहुल गांधी यांनी मनुस्मृतीचा हवाला देत, स्त्रीच्या कौटुंबिक भूमिकेशी संबंधित एका कायद्याला स्त्रीविरोधी म्हटले. पितृसत्ताक विचारांचे प्रतीक म्हणून संबोधून, त्यांनी भाजप आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाला लक्ष्य केले. मनुस्मृतीचे स्वत:चे ऐतिहासिक महत्त्व आहे, परंतु सध्याच्या कायदेशीर व्यवस्थेत तिची कोणतीही भूमिका नाही. तो केवळ भारतीय सामाजिक इतिहासाचा एक ग्रंथ आहे. आज, ती भारताची कायदेशीर संहिता राहिलेली नाही. संविधान नागरिकांचे हक्क निश्चित करते. सरकार संसद आणि न्यायपालिकेद्वारे चालवले जाते. आजच्या स्त्रियांच्या स्थितीसाठी थेट मनुस्मृतीला दोष देणे ही इतिहासाची अत्यंत वरवरची समज आहे. कोणत्याही धार्मिक ग्रंथाला आधुनिक संसदेने पारित केलेला कायदा मानणे ही एक ऐतिहासिक चूक आहे. यातून राहुल गांधींचे अज्ञान आणि पोरकटपणा सिद्ध झालेला आहे.
१७९४ मध्ये सर विल्यम जोन्स यांनी मनुस्मृतीचा इंग्रजीमध्ये अनुवाद केला. वसाहतवादी राजवटीने हिंदू कायदा समजून घेण्यासाठी तिला प्राथमिक स्रोत बनवले. ब्रिटिशांनी स्थानिक परंपरा आणि चालीरीतींपेक्षा ग्रंथ-केंद्रित प्रणालीला प्रोत्साहन दिले. त्यामुळे वसाहतवादी अर्थ आणि प्राचीन सामाजिक संदर्भ वेगळे केले पाहिजेत. मनुस्मृतीवर चर्चा करताना, तिचा ग्रंथात्मक इतिहास समजून घेणे आवश्यक आहे. तिच्या हस्तलिखितांमधील मजकूर भिन्नता आणि प्रक्षेपांवर विद्वानांमध्ये नेहमीच मतभेद राहिले आहेत. एकाच वादग्रस्त श्लोकाला अंतिम सत्य मानणे घाईचे आहे. गैरसोयीच्या तरतुदींना केवळ प्रक्षिप्त किंवा नंतर जोडलेल्या गोष्टी म्हणून फेटाळून लावणेही चुकीचे ठरेल.
इतिहासकाराचे काम स्वत:च्या पसंतीनुसार ग्रंथाची निवड करणे नाही. त्या ग्रंथाचे त्याच्या काळाच्या आणि संदर्भाच्या संदर्भात परीक्षण करणे ही त्याची जबाबदारी आहे. भारतीय समाजाचा इतिहास केवळ ग्रंथांवर आधारित नव्हता. या ग्रंथांसोबतच लोकरीती आणि प्रादेशिक परंपरादेखील अस्तित्वात होत्या. एखाद्या ग्रंथातील लिखित कायदे आणि समाजाचे वर्तन नेहमीच सुसंगत नसतात. मनुस्मृती स्त्रियांच्या स्वातंत्र्यावर मर्यादा घालत असली तरी, ती स्त्रियांच्या संपत्ती आणि कुटुंबाच्या हक्कांनाही मान्यता देते. तिचे मूल्यांकन एकतर्फी असू शकत नाही. तिला आधुनिक हक्कांचा जाहीरनामा किंवा शोषणाचा दस्तऐवज म्हणूनही मानता येणार नाही.
भारतीय संस्कृतीचा अनुभव विशाल आहे. ऋग्वेदात लोपामुद्रा, घोष आणि अपाला यांसारख्या ऋषीमुनींची स्तोत्रे आहेत. उपनिषदांमध्ये गार्गी आणि मैत्रेयी यांचे तात्विक प्रश्न आहेत. गार्गी आणि यज्ञवल्क्य यांच्यातील वादविवाद हा आपल्या बौद्धिक जागृतीचा पुरावा आहे. मनुस्मृतीमधील एक कायदा संपूर्ण संस्कृतीची व्याख्या करू शकत नाही. प्राचीन कायद्यांना थेट सध्याच्या राजकारणाशी जोडणे हे तर्कहीन आहे. सध्याच्या सरकारवर त्यांच्या धोरणांच्या, निर्णयांच्या आणि कृतींच्या आधारावर टीका केली पाहिजे. सध्याच्या सरकारच्या धोरणांचा आधार एक प्राचीन ग्रंथ आहे हे सिद्ध करण्यासाठी ठोस पुराव्याची गरज आहे. केवळ राजकीय आरोप पुरेसे नाहीत.
राहुल गांधी निवडणुकीच्या काळात मंदिरे आणि धार्मिक चिन्हांबाबत सहज वावरताना दिसतात. ते निवडणुकीच्या राजकारणातून बाहेर पडताच, परंपरांवर तीव्र हल्ले होतात. राजकीय वातावरणानुसार श्रद्धा बदलू शकत नाही. महिलांचा सन्मान आणि स्वातंत्र्य ही कोणत्याही एका धर्माची किंवा पंथाची बाब नाही. ती वैश्विक घटनात्मक मूल्ये आहेत. याच निकषाची तिहेरी तलाकच्या मुद्द्यावर चाचणी झाली. २०१९ मध्ये काँग्रेसने तिहेरी तलाकला शिक्षापात्र ठरवणाºया कायद्याला विरोध केला होता. जर महिलांचा सन्मान आणि स्वातंत्र्य ही वैश्विक मूल्ये असतील, तर त्यांच्या संरक्षणाचे निकषही वैश्विक असले पाहिजेत. जर एखादी प्रथा केवळ हिंदू परंपरेशी जोडलेली आहे म्हणून तिच्यावर होणारी टीका तीव्र असेल आणि तीच तीव्रता इतरत्र कमी होत असेल, तर प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे. घटनात्मकतेचा अर्थ सोयीसाठी मापदंड बदलणे असा नाही.
महिला सक्षमीकरणाची खरी कसोटी आजच्या राजकीय आणि सामाजिक सहभागात आहे. २०२३चा नारी शक्ती वंदन कायदा हे या दिशेने टाकलेले एक मोठे पाऊल आहे. द्रौपदी मुर्मू यांच्यापासून ते राष्ट्रपतीपदापर्यंत, लष्कर, न्यायपालिका आणि अर्थव्यवस्थेतील महिलांची वाढती भूमिका बदलत्या भारताचे चित्र दर्शवते. हा भारत आपल्या भूतकाळाशी संलग्न आहे, पण त्याचा ओलीस बनत नाही. महिलांच्या प्रश्नाला केवळ मनुस्मृतीपुरते मर्यादित ठेवणे म्हणजे समस्येला संकुचित करणे ठरेल. आज शिक्षण, रोजगार, सुरक्षा आणि राजकीय प्रतिनिधीत्व हे केंद्रीय मुद्दे आहेत. राजकीय पक्षांनी या मुद्द्यांवर ठोस धोरणे तयार केली पाहिजेत. भूतकाळाचा निषेध करणे सोपे आहे.
वर्तमान बदलणे ही एक कठीण जबाबदारी आहे. हिंदू समाजात सुधारणेची गरज ओळखणे आणि संपूर्ण परंपरेला आव्हान देणे या दोन भिन्न गोष्टी आहेत. भारतीय समाजाने राजा राममोहन रॉय, स्वामी दयानंद आणि स्वामी विवेकानंद यांसारख्या सुधारकांना स्वत:मधूनच जन्म दिला. परंपरेची शक्ती आत्मपरीक्षणात असते. सुधारणा ही परंपरेला विरोध करून नव्हे, तर तिच्या आतूनच शक्य आहे. मनुस्मृतीवरील चर्चेत दोन टोकाची भूमिका टाळली पाहिजे. ना आंधळा पाठिंबा योग्य आहे, ना एकाच श्लोकाच्या आधारावर संपूर्ण संस्कृतीला दोष देणे योग्य आहे. संस्कृती तिच्या उपलब्धी आणि मर्यादा या दोन्हींच्या संदर्भात समजून घेतली पाहिजे.
राहुल गांधींनी भारतीय संस्कृतीकडे ते कसे पाहतात हे स्पष्ट केले पाहिजे. त्यांना हिंदू परंपरेत केवळ ठराविक साचे दिसतात, की त्यात आत्म-सुधारणेची क्षमताही दिसते? संविधान आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्यातील संबंध ते कसे समजून घेतात? या प्रश्नांची उत्तरे एका घोषवाक्यात मिळू शकतात. ते या मागण्या मान्य करणार नाहीत. त्यांना एका स्पष्ट वैचारिक तत्त्वज्ञानाची गरज आहे. जर सुधारणांची चर्चा होत असेल, तर ती समान निकषांवर झाली पाहिजे. जर राजकारण होत असेल, तर ते स्पष्ट विचारांनी झाले पाहिजे. ही चर्चा मनुस्मृतीच्या पलीकडची आहे. आपण आपला इतिहास कसा वाचतो आणि कोणत्या शहाणपणाने वर्तमानात बदल घडवतो, हे यातूनच ठरेल. भारताला भूतकाळाबद्दलच्या आंधळ्या अभिमानाची किंवा त्याबद्दलच्या अपराधीपणाच्या भावनेची गरज नाही. देशाला इतिहासाची जाणीव, आत्मपरीक्षण आणि संविधानावरील अढळ श्रद्धेची गरज आहे. सभ्यतेचा आत्मविश्वास हा भूतकाळाची लाज बाळगण्यात नसून, तो समजून घेऊन पुढे जाण्यात आहे.
