श्रीकृष्ण जन्मभूमी प्रकरणाने न्यायालयात निर्णायक वळण घेतले

मथुरा येथील श्रीकृष्ण जन्मभूमी आणि शाही ईदगाह मशिदीवरील सुरू असलेल्या कायदेशीर लढाईत, अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने मागच्या शुक्रवारी श्रीकृष्ण जन्मभूमी संकुलात असलेल्या शाही ईदगाह मशिदीला ‘वादग्रस्त रचना’ म्हणून घोषित करण्याची हिंदू पक्षाची याचिका फेटाळून लावली. याचिकेत न्यायालयीन नोंदी आणि पुढील सर्व कार्यवाहीत मशिदीला वादग्रस्त स्थळ म्हणून अधिकृतपणे नोंदणीकृत करण्याची मागणी करण्यात आली होती. न्यायालयाने तोंडी याचिका फेटाळून लावत म्हटले की, हिंदू पक्षाने या संदर्भात दाखल केलेला अर्ज या टप्प्यावर फेटाळला जात आहे. मुस्लीम पक्ष या निर्णयाला दीर्घकाळ चालणाºया कायदेशीर लढाईत दिलासा मानू शकतात, परंतु न्यायालयीन दृष्टिकोन आणि सांस्कृतिक ओळखीच्या संघर्षात श्रीकृष्ण जन्मभूमी आणि शाही ईदगाह जमीन वादावर अखेर कोणताही निर्णय आला तरी तो खूप प्रभावी आणि न्याय्य असेल. म्हणूनच अशा कोणत्याही ठाम निर्णयापर्यंत पोहोचताना, पूर्ण सावधगिरी आणि संयमाने पुढे जावे लागेल. या निर्णयामुळे या वादात एक नवीन दृष्टिकोन आला आहे, जो महत्त्वाचा आणि विचार करण्यासारखा आहे.

या याचिकेत ‘शाही ईदगाह मशीद’ या शब्दाऐवजी ‘विवादित रचना’ हा शब्द वापरण्याची मागणी करण्यात आली होती, जर हा शब्दश: बदल केला असता, तर एक प्रकारे तो या वादावर निर्णायक निर्णयासारखा झाला असता. ज्यामुळे अनावश्यक वाद किंवा अडथळ्याची शक्यता निर्माण झाली असती. या वादाला राजकीय वळणही लागू शकले असते, अर्थातच जर राजकारण असेल तर अंतिम निर्णयाला अनावश्यक वेळ लागेल. तसेच, अशांततेची शक्यताही वाढेल. म्हणून, न्यायालयाच्या निर्णयाकडे सकारात्मक दृष्टिकोनातून पाहिले पाहिजे. जर उच्च न्यायालयात नवीन नाव देण्याचा हा प्रयत्न अयशस्वी झाला असेल, तर ते आश्चर्यकारक नाही, ना तो कोणत्याही पक्षाचा विजय आहे आणि ना कोणत्याही पक्षाचा पराभव. इतक्या संवेदनशील प्रकरणात, या नामकरणाचा परिणाम संपूर्ण खटल्यावर झाला असता, म्हणून न्यायालयाने एक शहाणपणाचा आणि योग्य निर्णय घेतला आहे. ‘श्रीकृष्ण जन्मभूमी’ हे स्थान केवळ कोट्यवधी हिंदूंच्या श्रद्धेचे केंद्र नाही तर ते भारतीय संस्कृती आणि इतिहासाचे अमिट प्रतीकदेखील आहे. परंतु, या पवित्र ठिकाणी असलेल्या शाही ईदगाह मशिदीबाबत दीर्घकाळापासून वाद सुरू आहे, जो आता न्यायालयाच्या दारात निर्णायक वळण घेत असल्याचे दिसून येत आहे.

जन्मभूमी बाजूच्या याचिकाकर्त्यांचा दावा आहे की, शाही ईदगाह मशीद भगवान कृष्णाच्या जन्मस्थळी आहे, त्यामुळे जन्मभूमी बाजूला जमिनीचा ताबा देण्यात यावा. मशिदीची रचना काढून टाकावी, मूळ मंदिर बांधावे, तेथे मुस्लीम धार्मिक उपक्रमांवर बंदी घालावी. या मागण्यांसह जन्मभूमी बाजूने सुमारे १८ खटले दाखल केले आहेत. त्यांची सुनावणी नेहमीप्रमाणे सुरू राहील. नामकरणाबाबतचा अर्ज फेटाळल्याने मूळ प्रकरणांवर कोणताही परिणाम होणार नाही. आता दोन्ही पक्षांनी पूर्ण संयम दाखवावा. न्यायालयाचा ताजा पवित्रा कोणाचाही मोठा पराभव नाही किंवा कोणाचाही मोठा विजय नाही. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे न्यायालयाने जन्मभूमीच्या बाजूने दाखल केलेल्या याचिकांना सुनावणी घेण्यासारखे मानले आहे. यापूर्वी या याचिकांना ईदगाह बाजूने आव्हान देण्यात आले होते, परंतु न्यायालयाने आव्हाने फेटाळली. गेल्या वर्षी १ आॅगस्ट रोजी उच्च न्यायालयाने वक्फ कायदा, प्रार्थनास्थळे कायदा, १९९१ आणि इतर कायद्यांच्या आधारे ईदगाह बाजूचे आक्षेप फेटाळून लावले आणि जन्मभूमी बाजूने दाखल केलेल्या याचिका सुनावणीस पात्र मानल्या. आता सुनावणी सुरू झाली आहे, त्यामुळे श्रीकृष्ण जन्मभूमी मुस्लिमांच्या ताब्यातून मुक्त होईल आणि तेथे मंदिर बांधण्याचे स्वप्न साकार होईल अशा सावधगिरीने पुढे जावे लागेल.

हिंदू याचिकाकर्त्यांनी असा युक्तिवाद केला की, मशिदीच्या भिंतींवर हिंदू देव-देवतांची चिन्हे आणि आकृतिबंध अजूनही दिसतात. त्यांनी पुढे असा युक्तिवाद केला की, केवळ जमिनीचा बेकायदेशीर कब्जा मालकी स्थापित करत नाही आणि अयोध्या वादाशी समांतरता दर्शविली. आता न्यायालयाने नाव देण्याच्या किंवा बदलण्याच्या प्रयत्नांवर आपली भूमिका स्पष्ट केली आहे, जन्मभूमी बाजूने छोटे निर्णय घेण्याऐवजी मोठ्या निर्णयापर्यंत पोहोचण्याची तयारी आणि गती दाखवावी, हा वाद जितक्या लवकर सोडवला जाईल तितके चांगले होईल. श्रीराम मंदिर अयोध्याप्रमाणे सर्व लक्ष श्रीकृष्ण जन्मभूमी मुक्त करण्यावर आणि तेथे भव्य मंदिर बांधण्यावर केंद्रित केले पाहिजे. वेळ लागू शकतो पण न्यायालयाचा निर्णय श्रीकृष्ण जन्मभूमीच्या बाजूने येईल, कारण या वादात जन्मभूमीच्या बाजूकडे पुरेसे कागदपत्रे किंवा पुरावे आहेत, ज्यांची न्यायालयात चाचणी घ्यावी लागेल. नि:संशयपणे, कोणताही निर्णय संपूर्ण चाचणी आणि विचारानंतरच येईल. परंतु पुराण, महाकाव्ये आणि ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मथुरा हे भगवान श्रीकृष्णाचे जन्मस्थान असल्याचे वर्णन करणारे उद्धरण आणि पुरावे यावरून या निर्णयाचे निर्देश स्पष्ट होतात. १७ व्या शतकात, मुघल शासक औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत, श्रीकृष्ण जन्मभूमीवर बांधलेले मंदिर पाडण्यात आले आणि तेथे शाही ईदगाह मशीद बांधण्यात आली. इतिहासकार आणि पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांच्या मते, ही मशीद पाडलेल्या मंदिराच्या अवशेषांवर बांधण्यात आली होती.

श्रीकृष्ण जन्मभूमी ट्रस्टचे सदस्य गोपेश्वरनाथ चतुर्वेदी म्हणाले की, श्रीकृष्ण जन्मभूमी सेवा संघाने १९६८ मध्ये शाही मशीद ईदगाह बांधली होती. ट्रस्टने कोणत्याही अधिकाराशिवाय दहा मुद्द्यांवर ट्रस्टशी करार केला होता. १३.३७ एकर जमीन श्रीकृष्ण जन्मभूमी ट्रस्टच्या नावावर आहे. जेव्हा जमीन श्रीकृष्ण जन्मस्थान सेवा संघाच्या नावावर नव्हती, तेव्हा ती कशी तडजोड करू शकते? २०२० मध्ये श्रीकृष्ण जन्मभूमी मुक्ती याचिकेद्वारे हा मुद्दा पुन्हा न्यायालयात आला. याचिकेत दावा करण्यात आला होता की, १३.३७ एकर जमीन भगवान कृष्णाचे जन्मस्थान आहे आणि तेथे असलेली ईदगाह मशीद बेकायदेशीर आहे. तसेच, १९५१चा करार बेकायदेशीर, असंवैधानिक आणि रद्दबातल घोषित करण्याची मागणीदेखील करण्यात आली. २०२३ पासून अलाहाबाद उच्च न्यायालय आणि मथुराच्या जिल्हा न्यायालयांनी हे प्रकरण गांभीर्याने घेण्यास सुरुवात केली. न्यायालयाने भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाला श्रीराम जन्मभूमी प्रकरणात केल्याप्रमाणे जमिनीची वैज्ञानिक तपासणी करण्याची परवानगी दिली. कटरा केशवदेव ट्रस्टला जन्मस्थळाचे सार्वभौम प्रतिनिधी मानले जाऊ शकत नसल्याने न्यायालयाने १९५१च्या कराराच्या वैधतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. जन्मभूमी बाजूच्या याचिका सुरुवातीच्या टप्प्यातच फेटाळण्यास नकार देण्यात आला आणि खटल्याची सुनावणी करण्यास परवानगी देण्यात आली. श्रीकृष्णाचे खरे जन्मस्थान सध्याच्या ईदगाह मशिदीखाली आहे ही कोट्यवधी हिंदूंची श्रद्धा आणि ऐतिहासिकता आहे. पुरातत्वीय पुरावेदेखील मंदिराच्या अवशेषांना पुष्टी देतात. औरंगजेबाने मंदिर पाडून मशीद बांधल्याचा स्पष्ट उल्लेख फारसी शिलालेखांमध्ये आणि इतिहासकारांच्या लेखनात आहे. पूजास्थळे कायदा-१९९१ हा कायदा १५ आॅगस्ट १९४७चा दर्जा राखण्याबद्दल बोलतो, परंतु श्रीकृष्ण जन्मभूमी ही एक जिवंत आणि अखंड प्रार्थनास्थळ आहे आणि अयोध्या प्रकरणात दिसून आल्याप्रमाणे त्यात अपवाद आवश्यक आहे. हा वाद केवळ कायदेशीर लढाई नाही तर भारताच्या सांस्कृतिक जाणीवेची आणि ऐतिहासिक न्यायाची मागणी देखील आहे. हा मुद्दा न्यायव्यवस्थेकडून निष्पक्ष न्यायाची अपेक्षा करतो, कारण तो बहुसंख्य सार्वजनिक भावना, ऐतिहासिक तथ्ये आणि धार्मिक ओळखीशी जोडलेला आहे. श्रीकृष्ण जन्मभूमी आणि शाही ईदगाह वाद आता केवळ इतिहासाचा विषय राहिलेला नाही, तर न्याय आणि श्रद्धा यांच्यातील संतुलनाची परीक्षा बनला आहे. शतकानुशतके संघर्षानंतर अयोध्येत न्याय मिळाला, त्याचप्रमाणे मथुरा येथील भगवान श्रीकृष्णाचे जन्मस्थान देखील न्यायाची वाट पाहत आहे. न्यायालयाचा नवीन दृष्टिकोन आशेचा किरण म्हणून उदयास आला आहे, जो भविष्यात ऐतिहासिक चुका दुरुस्त करण्याचा मार्ग मोकळा करू शकतो.